Ad Valvas 1976-1977 - pagina 194

»99«'

?**2?

i«9

Computer maakt kr ambachi

X

Meest revolutionaire ontwHdmü

Het lood wordt gesmolten

De loodstaven

zijn klaar...

Omschakelen van 'warm' n a a r 'koud'. Een zin die zo gezegd is. Een zin ook die mensen buiten de drukkerswereld weinig zegt, m a a r voor die wereld zelf de meest revolutionaire ontwikkeling sinds de middeleeuwse uitvinding van de b o e k d r u l ^ u n s t typeert. I m m e r s , h e t tot in deze t y d n i m m e r veranderde principe v a n h e t m e t de h a n d n a a s t elkaar formeren v a n letters in spiegelschrift om d a a r m e e afdrukken op papier t e maken, d a t principe is allengs op de helling komen te s t a a n . De computer is in snelle o p m a r s om de hele l u ^ n t e n i n d u s t r i e te veroveren. De l a a t s t e loden lettertjes worden gelegd en m a k e n plaats voor een fotografisch procédé: de totale omschakeling van 'warm' n a a r 'koud'. Snelheid, schoner werk en h e t meelopen i n de evolutie in de elektronika, in de verwachting een hogere rentabiliteit t e bereiken, dat alles is h e t wisselgeld d a t betaald wordt voor h e t verlies van een oud a m b a c h t , waarin talloze typografen een creatieve voldoening vonden.

..

(2)

Dat omschakelingsproces, w a a r ook R a n d s t a d Publicaties in Aalsmeer als onderdeel v a n de P e r s combinatie in A m s t e r d a m middenin zit — Ad Valvas wordt er onder meer wekelqks opgemaakt —, is geen simpele zaak. Wie h e t al doorgemaakt hebben weten dat. Werknemers moeten worden omgeschoold. Nieuwe technieken moeten worden aangeleerd. En daarbij moet h e t normale werk gewoon door blijven g a a n . ' O m schakelen v a n lood- n a a r fotozetten is zoiets als een viaduct bouwen onder een spoorbaan waarover de treinen volgens dienstregeling blqven rijden. Eigenlijk k a n h e t helemaal niet,' schreef Richard Auwerda in "De Journalist', h e t vakblad voor journalisten. Kortom, een veel van de zenuwen en h e t uithoudingsvermogen vergende gang van zaken, waarbij bovendien komt d a t typografen, en ook journalisten, soms moeilijk weerstand k u n n e n bieden a a n gevoelens van opkomende nostalgie. Niet vergeten mag worden d a t de stormachtige evolutie ook verlies van arbeidsplaatsen inhoudt. De grafische bonden zien n u eerst in dat de ontwikkeling nog slechts met een planmatig beleid te volgen is. Het geanticipeerd keren ervan is niet meer mogelijk. H e b ben ze de zaak te l a a t a a n zien komen? Knokken voor h e t behoud van een zo groot mogelijke^ werkgelegenheid en h e t zo goed mogelyk nog opvangen van de m a t e riële en sociale klappen die de omschakeling m e t zich brengt zijn h e t enige d a t resteert. Redden w a t er t e redden valt.

. . . voor de zetmachine . . . (3) Dr machincu'ttcj gaat aun clc sla Cl

9 9 9 9

Wat is er aan de

hand?

De lezer a a n wie dit alles voorbijg a a t zonder d a t hij zich realiseert wat er gebeurt, heeft meer Inform a t i e n o d ^ d a n h e t bovenstaande om zich een beetje een beeld te k u n n e n vormen. W a t gebeurt er nu precies? Wel, over afzienbare tijd zijn de robuuste, vaak heel oude en oerdegelijke en ingewikkelde m a c h i nes die tot n u toe — en nog steeds voor een deel — a a n de basis v a n de k r a n t staan, geheel vervangen door computers. Vuile h a n d e n en zweet komen er dan niet meer a a n te pas (of h e t moest zün bij de computermonteurs). I n 'cleane', nagenoeg stofvrüe en op laboratoria lijkende ruimten zullen dan m a n n e n en vrouwen in witte j a s sen alleen nog m a a r knoppen b e dienen . . . Tot n u toe was de technische gang van zaken als volgt. De journalist (en n a t u u r i y k de advertentieman, in vaktermen acquisiteur geheten) geeft zijn tekst door n a a r 'achteren', n a a r de zettery. D e tekst is getypt op de machine. H a n d g e schreven teksten g a a n slechts by uitzondering van redaktie n a a r zetterij. De getypte tekst s t a a t op speciaal kopijpapier, waarop de regels exact s t a a n aangegeven. Zo is uit t e rekenen hoeveel kolomm e n een artikel in de k r a n t o m vat. Eén volgetikt kopijvel Ad Valvas s t a a t gelyk a a n ongeveer één kolom. H e t artikel wordt voorzien van kop en chapeau (de kleine bovenkop) en tussenkopjes en de n o dige zetaanwijzingen n a a r de zetterij gestuurd. D a a r klemt de zetter de kopy a c h t e r een pennetje boven zijn toetsenbord, d a t veel lijkt op een typemachine. Hij zoekt h e t gevraagde lettertype op, Ionic, Bodoni, Helvetica etc., kiest h e t juiste a a n t a l p u n t e n <Iettergrootte) en k a n d a n g a a n draaien. De koppenbri^fjes g a a n n a a r de 'koppensneller', de m a c h i n e speciaal voor h e t vervaardigen van kopregels, bediend door een a p a r t e man. De machinezetter slaat op zijn toetsenbord dezelfde letters a a n die de kopij aangeeft. Via een i n genieus systeem d a t verschrikkelijk lang onveranderd is gebleven worden matrijzen van afzonderlijke letters bij elkaar gevoegd tot een rijtje, waarop de woorden met bijbehorende tussenruimten te lezen zijn. D a t geheel wordt d a n op de aangegeven kolombreedte in lood gegoten, w a a r n a de regel als een enkele centimeters hoog plakje in een opvangbakje valt. De loden regels vallen automatisch n a a s t elkaar. Alles in s p i n e l schrift — d a t o v e r ^ e n s voor de routiniers geen leesmoeilijkheden oplevert. Ook met de kopregels g a a t h e t op een soortgelijke m a nier.

Op weg naar de pagina De 'loodjes' worden op een ga-

leitje geschoven t o t d a t h e t artikel kompleet is. Een galeitje is een stalen of h o u t e n bakje m e t a a n drie k a n t e n verhoogde rand. Het wordt op de 'plank' gelegd (dat is een tijdelijke bergplaats) of verhuist direkt n a a r h e t 'steen', de zware metalen tafel waarop de k r a n t e n jjer pagina worden samengesteld m e t de loden regeltjes. Voordat de k r a n t e p a g i n a ' s worden 'opgemaakt' wordt de gezette tekst gekorrlgeerd a a n de h a n d van 'proefstroken', d a t zijn smalle vellen papier die een eerste druk van h e t artikel bevatten. D a a r t o e is r een zg. korrektiekamer. De fouten worden er zoveel mogelijk uitgepikt bij een vergelijking van de redaktionele koptj m e t h e t zetresultaat. Later wordt er door de redakteur nog eens nagekorrigeerd, w a n t de zetduiveltjes ztjn soms erg aktief.

;ebri om 'eu k£ jB de slote s de B a n d s t a d Publicaties gedrukt. ichii Wel wordt h e t blad e r tot a a n liel rsco. drukken zelf klaargemaakt. Dal ril c drukken gebeurt bq de dnikker| heel en uitgeverij De K e n n e m e r in Be^ rdwi verwijk, ook een onderdeel van ngel de Perscombinatie (Volkskrant, nd Trouw, P a r o o l ) . jmm iftige Even terzijde. R a n d s t a d Publica- ootte ties is een dochter v a n moedei Ie za Weekmedia BV die op h a a r beurt mms weer een dochter is van de Pers- n in combinatie (over familieverhou- Hl Ic dingen g e s p r o k e n . . . ) . Bij Randstad Publicaties werken enigt tientallen mensen. okt

De korrekties worden vervolgens overgezet en de nieuwe regels worden tussen gevoegd, in h e t artikel 'ingestoken' zoals d a t heet. De foute regels komen in de loodafvalbak terecht. Al d a t afval wordt later weer omgesmolten tot loden staven — de 'broodjes' —, die op h u n beurt weer t o t smelten worden gebracht voor h e t vervaardigen van nieuwe loden regels. Foto's en tekeningen worden g e clicheerd, d a t wil zeggen « r worden m e t a l e n of plastic plaatjes van g e m a a k t die ze, in spiegelschrift alweer, weergeven. Ze worden precies op de vereiste kolomm e n m a a t afgezaagd, en komen vervolgens op m e t a l e n 'voeten' te s t a a n (een soort onderzetters om ze op gelijke hoogte m e t de zetregels t e brengen. Ook deze g a a n op de plank of n a a r h e t steen.

eerde eind eorie Ie gi deu latse lalsti iden

De opmaak Op aanwijzingen v a n de redakteur g a a t de opmaker vervolgens a a n de slag. Inmiddels zijn er al heel wat u r e n verstreken n a d a t de laatste kopij is ingeleverd. Voor kopij die op de valreep b i n n e n komt en niet te uitgebreid is, k a n h e t vaak sneller overigens, o m d a t d a n al h e t a n d e r e werk opzij wordt gezet. De opmaker b r e i d t de loden artikelen in de p a g i n a vorm, zorgt voor een passend plekje voor de foto's en tekeningen, brengt de koppen a a n , zet 'wit' tussen de regels w a a r d a t nodig is om de pagina sluitend t e m a ken, m e t andere woorden; is k r e atief bezig m e t lood. Is een pagina geheel opgemaakt, dan g a a t - i e n a a r de 'prage', een reusachtige m a c h i n e w a a r de p a gina op een voor d a t doel daar bovenop gelegde k a r t o n n e n p l a a t v a n dezelfde afmeting 'gepragd' oftewel geperst wordt. Deze afdruk of matrijs, die in tweevoud wordt g e m a a k t o m d a t een re^erve-matrijs nooit weg is, g a a t d a n n a a r de drukkerij. Even is de tekst d a n gewoon te lezen . . . I n de drukkerij wordt de matrijs gebogen tot een cylinder die in lood wordt afgegoten (de 'stype'). De loden cylinder-helften worden op de drukpers gemonteerd, de papierrollen worden a a n g e b r a c h t en d a n rollen de k r a n t e n er tenslotte uit als h e t grote gevaarte in werking wordt gezet. I n korte tijd k i m n e n d a t er vele tienduizenden zijn, w a n t de snelheid is enorm.

Door Jan van der Veen en Herhert Paulzen

COl

Vroeger en nu Eigenlijk hebben we m e t de voorg a a n d e beschrijving v a n h e t produktieproces v a n een k r a n t de aanvankelijke fase overgeslagen, w a n t eer h e t machinepark ei kwam, was er de h a n d z e t t e r met zijn letterkast — een a t t r i b u u t dat h e t tegenwoordig goed doet in s t u d e n t e n - en andere kamers om er kleinodiën in uit t e stallen. De h a n d z e t t e r vond in de letterkast allerlei soorten verschillende letters van uiteenlopende grootte, Letter voor letter zette hü de tekst in de vorm . . . Eeuwen n a d i e n veranderde de h a n d z e t t e r in machinezetter. B i n n e n niet al t e lange tijd wordt de machinezetter computerzetter. Eerst is er echter een tussenfase, Weliswaar wordt in dit omschakelingsproces v a n ' w a r m ' naar 'koud' bij de o p m a a k al 'koud' gewerkt, m a a r h e t zetsel is nog niet in de vorm T a n papieren fotostroken afkomstig uit de computer. De oude, beproefde zetmachines doen Ixun werk nog. V a n h e t warmgegoten loodzetsel worden vervolgens 'barieten' getrokken. D a t wil zeggen er worden op een speciale pers op hagelwit papier zeer scherpe afdruki-en van g e m a a k t . Sneldrogende inkt en kwartslampen voor h e t nadrogen zorgen' ervoor d a t de afdruk in enkele m i n u t e n vlekvrü droog is. De opmaker g a a t d a a r n a met redakteur a a n de plaktafel de artikelen kolomsgewijze lay-outen, E r wordt 'koud' opgemaakt, t'ia een fotografisch proces wordt de plakpagina in een kunststofplaat Het zetsel op 'n galeitje...

(5)

s eei a dt a oi opt ktie nt-k mpu ttsba foto )racl opi :epla s in ?bla( ten. bij or e iicht iUWS

eede red hs ;typ prin ing lerm ir f( ken het d. D kte get Ier 1 dwij err/>i

: afi

Her.

pro

Ad Valvas, d a t in offset in een oplage van circa 13.500 verschijnt, is voor de drukpers, die grote oplagen m e t gemak verwerkt, een klusje. B i n n e n een uurtje heeft de pers h e t werk geklaard. Ad Valvas wordt overigens niet bij

»9999999999999999999999999999999999999999999999999999999999è9«99999e

sl@0

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen