Ad Valvas 1976-1977 - pagina 147

AD VALVAS — 26 NOVEMBER 1976

Over tien jaar 27

kern wapen staten

Verspeiding van kernwapens dreigt grandioos uit de hand te lopen „Kan de verspreiding van nucleaire technologie beheerst worden?" Dit was één van de centrale vragen op de in januari en maart van dit jaar, door een Amerikaanse Senaatscommissie gehouden hearing be­ treffende een nieuwe wet op de export van nucleaire technologie. Ruim 30 jaar na de eerste atoombom is dit probleem nog steeds niet onder controle. Integendeel, de verspreiding van kernwapens dreigt op een grandioze manier uit de hand te lopen. Met India en (waarschijnlijk) Israël meegerekend zijn er nu reeds 7 kernwapenstaten. Dit aantal lijkt zich de komende 10 jaar met zo'n 20 landen te zullen uitbreiden en w e l via de verdere verbreiding van het gebruik van kernenergie voor civiele doeleinden (zoals w e straks zullen laten zien). Hoe groot de ernst van h e t pro­ bleem is illustreerde Lilienthal (de eerste voorzitter van de A m e ­ rikaanse Atoom Energie Commis­ sie n a W.O. II en mede­opsteller van het Lilienthal­Baruch­Ache­ son­plan (1946) tot internationali­ sering van de atoomenergie), op deze h e a r i n g met zijn uitspraak „I am glad I a m not a young man, and I a m sorry for m y grand­ children." Hij stelde daarbij voor dat de V.S. een volledige stop op de export van alle nucleaire a p p a r a t u u r en materialen zouden instellen, direct en unilateraal. Tevens zouden met alle wettelijke middelen bestaan­ de licenties op h e t gebied v a n nucleaire technologie herzien moe­ ten worden en geen A m e r i k a a n s e k n o w h o w meer beschikbaar ge­ steld moeten worden.

Onbeperkte

export

Deze exportstop, die v a n k r a c h t zou moeten blijven totdat een goede internationalisatie van k e r n ­ energie (b.v. slechts gebruik onder V.N.­beheer) kan w o r d e n alge­ dwongen, richt zich vooral tegen West­Duitsland en Frankrijk. Deze landen leggen zich in h u n export­ politiek geen enkele b e p e r k i n g op, niet betreffende de soort nucleaire installaties en niet betreffende de landen waarheen. Bekend is het contract van West­Duitsland met Brazilië voor levering v a n een complete splijtstof cyclus w a a r ­ onder 8 kerncentrales, een ver­ rijkings­ en een opwerkingsfa­ fabriek, o.a. in ruil voor u r a n i u m uit Brazilië voor Westduitse k e r n ­ centrales. De levering van een opwerkings­ fabriek door F r a n k r i j k aan Zuid­ Korea ging, d a n k zij Amerikaanse pressie op Zuid­Korea, niet door. En de levering van een opwer­ kingsfabriek door F r a n k r i j k aan Pakistan zou zijn afgelast nadat de V.S. aan Pakistan, in plaats daarvan, een groot aantal ge­ vechtsvliegtuigen had toegezegd. Een a a n t a l s e n a t o r e n is d a n ook van mening dat de V.S. middels een akkoord met de USSR deze landen, door Senator Ribicoff b e ­ titeld als ..our so­called (!) allies" tot de orde moeten roepen. Bij­ voorbeeld door h e t stopzetten van leveranties van verrijkt uranium. Lilienthal's voorstel tot een ex­ portstop is begrijpelijkerwijs cen­ traal p u n t in de h e a r i n g discussies geweest. Een van de getuigen op deze hearing was H e r b e r t F. York (voormalig presidentieel adviseur voor wetenschap en technologie en, onder Eisenhower en Kennedy, feen aantal jaren hoofd van alle defensieresearch in de V.S.) die zich al meer dan 20 jaar eerst met problemen van nucleaire bewape­ ning en nu ontwapening bezig­ houdt. York ondersteunde het voorstel, met de restrictie dat de exportstop tijdelijk van aard zou moeten zijn en als eerste stap ge­ zien moet worden tot een inter­ nationale regeling. Mogelijk zijn ook enkele wijzi­ gingen wenselijk. Zo zou onder­ tekening van het Non­Proliferatie­ verdrag (NPV­verdrag tegen ver­ spreiding van kernwapens) aan­ trekkelijker gemaakt worden in­ dien het e x p o r t m o r a t o r i u m alleen gericht is tegen landen die het NPV­verdrag niet ondertekend en geratificeerd hebben (bijna de helft v a n alle landen). Momenteel is het namelijk zelfs „voordeliger" om h e t N P V niet ondertekend te h e b b e n omdat deze landen zich tot m i n d e r verplich­

Door W. A. Smit tingen t.a.v. inspectie­maatregelen verbinden en d a a r v a n geen be­ lemmeringen ondervinden m.b.t. het v e r w e r v e n van nucleaire tech­ nologie.

Non-proliferatieverdra<f faalt Het verdrag tegen de verspreiding van kernwapens lijkt op twee ma­ nieren de mist in te gaan, nl. door politieke factoren en door tech­ nologische ontwikkelingen. De be­ langrijkste politieke factor is de centrale rol die de nationale sta­ ten blijven toekennen aan de kern­ wapens in hun veiligheidsbeleid. De kernwapenstaten lopen hierbij voorop. Zij hebben tot nu toe ge­ weigerd artikel VI van het NPV te effectueren dat van deze staten eist zo snel mogelijk over te gaan tot nucleaire ontwapening. Door van de niet­nucleaire staten te eisen het NPV te tekenen en daarmee af te zien van kernwa­ pens blijft de discriminatie tussen de „have's" en de „have not's" b e ­ . staan. De niet­kemwapenstaten worden de kernwapens ontzegd die de nucleaire staten essentieel achten voor hun eigen veiligheid. De starre houding van de kern­ wapenstaten is een belangrijke reden geweest tot de feitelijke mislukking van de in mei 1975 ge­ houden review­conf erentie van het NPV. De technologische factor voor het falen van het NPV hangt samen met de verwevenheid van de ci­ viele en de militaire nucleaire technologie. Een deel van de kern­ energie­technologie voor elektri­ citeitsopwekking neemt tevens een sleutelpositie in voor het verkrij­ gen van splijtstof voor kernbom­ men. Met name geldt dat voor de isotopenscheidings­ of verrijkings­ technologieën en de opwerkings­ fabrieken. BU de uraanverrijking ten behoeve van de gebruikelijke kerncentrales (lichtwaterreacto­ ren) wordt het percentage splijt­ baar u r a n i u m (U­235) verhoogd van het natuurlijke percentage van 0,7% tot ongeveer 3%. Ura­ nium van deze samenstelling is ongeschikt als bommateriaal. Daar­ voor moet het gehalte aan U­235 liefst boven 90% liggen. Verrij­ kingsinstallaties voor civiel ge­ bruik die uranium tot ongeveer 3% verrijken kunnen niet van de ene dag op de andere tot boven de 90% verrijken, maar kunnen wel tot dit doel omgebouwd wor­ den. Landen in het bezit van deze installaties beschikken daarmee dus in principe over de technolo­ gische capaciteit om uraan te ver­ rijken tot een gehalte geschikt voor bommateriaal.

Ultracentrifuge Tot n u toe zijn de verrijkings­ technologieën geheim. Slechts en­ kele landen beschikken over deze kennis en over verrijkingsinstal­ laties. Dat zijn de k e r n w a p e n ­ staten, w a a r het gasdiffusieprocedé toegepast wordt en Duitsland èh Nederland, De laatste twee pas­ sen de ultracentrilugetechnologie toe (gezamenlijk met Engeland), met, tot nu toe, 2 kleine verrij­ kingsinstallaties (een Duitse en een Nederlandse) bij Almelo. A n d e r e landen, zoals J a p a n , Israël en Zuid­Afrika houden zich echter ook bezig met de ontwikkeling

van uraanverrijking. Naast de „ w e r k e n d e " technologieën van gasdiffusie en ultracentrifuge zijn en worden ook n i e u w e ontwikkeld zoals het jet­nozzle procédé (Duits­ land en Zuid­Afrika) en verrij­ king met laserstralen (o.a, in Is­ r a ë l ) . De laatste is bij uitstek ge­ schikt voor toepassing op kleine schaal en in staat u r a n i u m tot zeer hoge graad te verrijken in slechts enkele „stappen". Voor deze laatste techniek v e r v a a g t daardoor het onderscheid tussen civiele en militaire technologie geheel. Behalve hoog verrijkt u r a n i u m is nog een ander splijtbaar materiaal in gebruik voor k e r n b o m m e n , nl. plutonium (Pu­239). Dit element komt niet in de n a t u u r voor m a a r

„Beheersing v a n technologi­ sche ontwikkeling: Noodzaak en Mogelijkheden". Dat is h e t onderwerp van het sympo­ sium t e r gelegenheid v a n het 3e lustrum van de TH Twente dat op 29 en 30 november w o r d t gehouden. Het zal zich bezig houden met de vraag naar de aard van de grenzen van onze kennis over de ge­ volgen van grootscheepse in­ voering van n i e u w e techno­ logieën op de samenleving en het milieu, de betekenis hier­ van voor beleidsbepaling en met de vraag naar de belem­ meringen en mogelijkheden om de ontwikkeling van de technologie — op internatio­ naal niveau — te beheersen. Vier sprekers zullen hierop h u n visie geven: Prof. Herbert F. York (Uni­ versity of California) —voor­ malig presidentieel adviseur voor wetenschap en techno­ logie. York had als Director of Defense Research and En­ gineering in de jaren '60 zeg­ genschap over alle onderzoek­ en ontwikkelingsprojecten van h e t D e p a r t m e n t of De­ fense, Prof. Alvin M. Weinberg (In­ stitute for Energy Analysis, Oak Ridge). Voormalig direc­ teur van het onderzoeklabo­ ­atorium van de A m e r i k a a n s e Atoomenergie Commissie te Oak Ridge. Weinberg is o.a. bekend van zijn publikaties over researchbeleid. Prof. Bert V. A. KöUng ( R U . Groningen) — Oprichter en directeur van het Polemolo­ gisch Instituut te Groningen. Röling is een specialist in volkenrecht en polemologie en Prof. Christopher Freeman (University of Sussex) — Freeman heeft o.a. in het kader v a n de O.E.C.D. en UNESCO onderzoek verricht naar de dynamica van indus­ triële innovatieprocessen Hij schreef tevens een kritiek op het Rapport van de Club van Rome. In bijgaand artikel schetst W. A, Smit (TH Twente) een aantal recente ontwikkelin­ gen rond het probleem van ie beheersing van de nucleai­ re technologie. Hij geeft de positie aan van York en Weinberg zoals die op een Senaatshearing betreffende export van nucleaire tech­ nologie naar voren kwam. W, A. Smit is m e d e w e r k e r van het Centrum voor Vraag­ stukken van Wetenschap en Samenleving "de Boerderij" van de TH Twente, Hij is tevens voorzitter van de con­ grescommissie die het sym­ posium organiseert. Inlichtingen'en opgaven voor het symposium bij Sekreta­ riaat Lustrumsymposium „De Boerderij" T,H, Twente. Post­ bus 217, Enschede.

Weinberg (voormalig d i r e c t e u r van Gak Ridge National Labora­ tories van de A m e r i k a a n s e Atoom­ energiecommissie) blijkens een brief aan de bovenvermelde Se­ naatscommissie er aan of een w e ­ reld m e t n­ikemwapenstaten er slechter aan toe is d a n een wereld met (n­1) v a n deze machten. Ten­ slotte, zo meent Weinburg, heeft de atoombom, de totale oorlog tussen de 2 supermachten v e r h i n ­ derd en w a a r o m zou dit ook niet k u n n e n gelden voor kleinere sta­ ten? De vraag dus of de weg v a n ,.How to Ban t h e Bomb: Sell it" niet zal blijken te w e r k e n . Het idee dat als ieder land de bom heeft, die o n b r u i k b a a r is (en ook niet gebruikt zal worden) en daar­ mee afgeschaft k a n en zal w o r d e n is geen n i e u w e benadering. F r a n k ­ rijk heeft ook de bom aangeschaft om h e m af te schaffen en ook China gebruikte dit a r g u m e n t voor zijn bom. Tot n u toe verloopt h e t aanschaffen echter wel w a t vlot­ ter dan h e t afschaffen. V e r w a n t aan deze r e d e n e r i n g is de a r g u m e n t a t i e dat m e n als land in de ontwikkeling en h e t gebruik van nucleaire technologie moet participeren om invloed cp h e t gebruik er van t e houden of t e krijgen. Het is een a r g u m e n t dat ook in Nederlandse overheids­ en industriële kringen veel gebezigd wordt, bij voorbeeld t.a.v. de ont­ wikkeling v a n de snelle k w e e k ­ reactor en de ultracentrifugetech­ nologie.

wordt gefabriceerd in k e r n r e a c ­ toren, door bestraling v a n ura­ nium. In zgn. opwerkingsfabrieken w o r d t het, in de splijtstofstaven van k e r n r e a c t o r e n gevormde plu­ tonium afgescheiden van de radio­ actieve splijtingsproduktie en ura­ nium. P l u t o n i u m is dus een bij­ p r o d u k t van elektriciteitsopwek­ king m.b.v. kernenergie. Het kan weer als splijtstof in kernenergie­ centrales gebruikt worden. Het kan echter ook gebruikt worden voor het m a k e n van kernbommen. Ook hier w e e r de verwevenheid v a n civiele en militaire techno­ logie. Snelle kweekreactoren zullen vrij­ wel alléén plutonium als splijtstof gebruiken. Zij produceren een grotere hoeveelheid plutonium met een hoger gehalte aan splijt­ b a a r plutonium­239 dan licht­ waterreactoren. Een r e d e n w a a r ­ om de fysicus en Nobelprijswin­ naar Hans Bethe, bepaald geen tegenstander v a n het gebruik van kernenergie, vindt, dat de U.S.A. nooit snelle kweekreactoren n a a r landen zonder nucleaire technolo­ Nederland gie mag exporteren. D a a r m e e k o m e n w e op de positie De technologie van opwerking is van Nederland. niet geheim. Het bouwen van Nucleaire technologie en prolife­ fabrieken op commerciële schaal ratie: is d a t een probleem w a a r is echter nog geen kleinigheid. Nederland iets m e e te m a k e n Slechts de V.S., Engeland, F r a n k ­ heeft? In niet geringe mate. Be­ rijk en de USSR beschikken over halve dat Nederland onderdelen grotere installaties. Verscheidene van kerncentrales exporteert landen bezitten wel reeds kleine neemt het, gezamenlijk met Duits­ opwerkingsfaciliteiten, voldoende l a n d en Engeland, een vooraan­ voor h e t verkrijgen van bom­ staande positie in op h e t gebied materiaal uit splijtstofstaven, In­ van uraanverrijking: één van de dia heeft bijvoorbeeld h e t pluto­ civiele technologieën in h e t proli­ n i u m voor haar k e r n b o m van 1974 feratieproces, zoals w e gezien h e b ­ op deze wijze verkregen. ben. De door deze landen ontwik­ Kennis van en beschikking over ultracentrifugetechnologie civiele nucleaire technologieën, in " kelde heeft met succes h e t proeffabriek­ het bijzonder van „gevoelige tech­ nologieën" als splijtstofopwerking stadium doorlopen en n u staat men voor de beslissing om grote com­ en uraanverrijking, verlaagt de merciële installaties te bouwen. technologische drempel voor het Belangrijke vragen dienen gesteld verkrijgen van k e r n w a p e n s . Een te worden t.a.v. een dergelijke b e ­ internationaal ongecontroleerde slissing. Moet Nederland, dat t.a.v. verbreiding en ontwikkeling van d e invoering van kernenergie een nucleaire technologie m a a k t ook terughoudende positie inneemt, h e t N P V tot een niet effectief in­ een d a a r a a n tegengestelde expan­ s t r u m e n t tegen de verspreiding sieve politiek voeren op h e t ge­ van k e r n w a p e n s . bied v a n uraanverrijking? Bete­ kent h e t opzetten v a n nationale verrijkingsinstallaties niet een Alom somberheid doorkruisen van een eventuele p o l t i e k tot mondiale internationa­ Niemand is optimistisch gestemd lisering van het gebruik van k e r n ­ over de mogelijkheden tot beheer­ ene rgie in h e t bijzonder v a n de sing van de verspreiding van nu­ „ge/oelige technologieën" als ver­ cleaire technologie. De commercie rijking en opwerking? en onderlinge competitie tussen landen zoals de V.S., Frankrijk, West­Duitsland, Nederland, lijkt Internationaal beheer het te winnen van de zorg voor de toekomst van de wereld. Nieu­ Duitsland, wiens proeffabriek om w e technologische ontwikkelingen politieke r e d e n e n niet op eigen (b.v. laserverrijking) bemoeilijken m a a r op Nederlands grondgebied tevens de problemen van controle. staat, oefent s t e r k e d r u k uit op Op basis van het voorgaande lijkt zijn partners, Nederland en Enge­ de enige manier waarop de ver­ land, om m e e te w e r k e n aan de spreiding van kernwapens ten ge­ b o u w van een grote verrijkings­ volge van het gebruik van kern­ installatie. Zij heeft zelfs p l a n n e n energie mogelijk voorkomen kan om deze nu op eigen grondgebied worden: een algehele nucleaire te b o u w e n gezien eventuele pro­ ontwapening met het onder inter­ bleven (verzet van bevolking) die nationaal beheer stellen van alle zich bij h e t b o u w e n in Nederland gebruik van kernenergie. Dat zijn k u n n e n voordoen, m a a r heeft hier­ drastische maatregelen. Elke an­ voor de toestemming v a n Neder­ dere regeling echter (inclusief het land nodig, k r a c h t e n s h e t Verdrag NPV) is slechts een lapmiddel, van Almelo. dat het proliferatieproces niet Net als de voorgenomen bouw voorkomt maar hoogstens ver­ van een opwerkingsfabriek in traagt. ') Duitsland een heilloze ontwikke­ ledere voorgestelde maatregel zou ling. Temeer daar h e t Verdrag van dan ook op zijn minst beoordeeld Almelo, waarbij Nederland, Duits­ moeten worden vanuit het pers­ land en Engeland besloten samen pectief van internationalisering te w e r k e n op uraanverrijkings­ van kernenergie: of ze hiertoe gebied, in 1980 afloopt en Duits­ belemmerend of bevorderend land d a a r m e e over een complete werkt. nationale verrijkingsindustrie zou En dan niet internationalisering beschikken. Een ontwikkeling lijn­ op regionaal nivo maar het stellen recht ingaand tegen pogingen om, van het gebruik van kernenergie in elk geval, de „gevoelige tech­ onder mondiaal beheer. nologieën" onder internationaal beheer te stellen. Zelfs zou dit ingaan tegen recente Is proliferatie slecht? Amerikaanse voorstellen om deze Terwijl dus niemand optimistisch gevoelige technologieën onder te IS over de mogelijkheden om pro­ b r e n g e n in regionale multinatio­ liferatie tegen te gaan, d e n k t niet nale centra (waarbij men nog kan iedereen gelijk over de gevolgen twijfelen aan de w a a r d e van deze hiervan. Anders dan bijv. Lilien­ c e n t r a ) . Nederland zou op zijn thal en York, die een eenduidige mening hebben over de r a m p ­ Vervolg op pagina 8 zalige gevolgen, twijfelt Alvin

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen