Ad Valvas 1977-1978 - pagina 37

5

AD VALVAS — 16 SEPTEMBER 1977

Erfelijkheidsonderzoek en de verantwoordelijkheid van de VU 'Is de wetenschap op weg om door rekombinatie van erfelijke eigenschappen een "Andrormeda strain" te kreëren, d.w.z. de bak­ teriestam die voorzien van pa* thogene kwaliteiten en immuun tegen alle bekende bestrijdings­ middelen zal leiden tot de on­ dergang van het menselijk be­ staan? Brengen de eksperimen­ ten met 'rekombinant DNA' ons met sneltreinvaart in het tijd­ perk van het genetisch gekon­ troleerde mens en ligt Huxley's scenario voor ,1984 inderdaad nog slechts zeven jaar voor ons? Of is de algehele beroering over een mooi stukje biochemisch werk slechts een kwaadaardige manipulatie van de eeuwige op­ positie tegen de vooruitgang van de wetenschap? Zeker is wel dat de eksperimen­ ten met rekombinant DNA (en de plannen daartoe) hebben ge­ leid tot de ontwikkeling van een splijtzwam in de wereld van molekulair­biologen — een snel­ groeiend geswei dat redelijke kommunikatie onmogelijk dreigt te maken. Om wat voor onderzoek gaat het? DNA, de drager van de er­ felijke informatie in alle cellen, kan worden geïsoleerd. Bij be­ paalde vormen van DNA is het nu mogelijk om dit enorme grote mólekuul met zogenaamde 'restriktie­ensi/Tnen' open te knippen en er een 'vreemd' stukje DNA tussen te zetten. Door jarenlang intensief onder­ zoek is er het een en ander be­ kend over welke stukjes DNA specifiek verantwoordelijk zijn voor bepaalde eigenschappen. Een 'eigenschap' is in eerste in­ stantie de aanwezigheid van be­ paalde enzymen. Hoegenaamd alle processen op cellulair mvo worden bestuurd door de aktivi­ teit van enzymen. Een recente cmtwikkeling (circa vijf jaar geleden) is nu, dat het onder speciale omstandigheden mogelijk is OTTI het rekombinant DNA (dus inklusief het tussen­ geschoven stukje) weer in de cel terug te brengen en te zorgen dat in die cel het bewuste stuk­ je DNA inderdaad aktief is, zo­ dat de bijbehorende eigenschap tot ekspressie komt. Tot nu toe is er alleen sprake van bakte­ riën, enerzijds omdat dit een­ voudige, eencellige organismen zijn en anderzijds omdat deze zich zeer snel voortplanten (door deling). Het wetenschappelijk onderzoek heeft hierdoor ongekende im­ pulsen gekregen, door velen al vergeleken met de effekten van de atoomsplijting. Tot de per­ spektieven behoren bijvoorbeeld fundamenteel onderzoek naar de oorzaak van tumoren (i.h.a. snelgroeiende en weinig gediffe­ rentieerde weefsels) en ook de industriële produktie van insu­ line in bakteriële 'fabrieken' (te­ kort aan insuline leidt tot sui­ kerziekte). Talloze andere voor­ beelden zijn te geven, algemeen gesproken is de rekombinant­ DNA­techniek een geweldig hulpmiddel bij zowel vasale re­ search als toepassingen voor de geneeskunde. Helaas is het zo dat de medaille — hoe flonkerend ook — een keerzijde heeft, of zou kunnen hebben. Een van de opmerkelijke kanten van deze kwestie is, dat juist de betrokken onderzoekers zelf aan het argeloze publiek ook deze keerzijde toonden. Lei­ dende Amerikaanse onderzoe­ kers riepen in 1974 op tot een 'moratorium', een onderlinge af­ spraak om de eksperimenten op te schorten, na te denken over de implikaties en daarna bin­ dende regels. En inderdaad zijn er een serie kanttekeningen denkbaar, waar­ van ik er hier enkele wil noemen (zonder naar volledigheid te streven). 9 Het is in de eerste plaats denkbaar dat er per ongeluk een nieuw soort bakterie wordt ge­ kreëerd met gevaarlijke eigen­ schappen. Primair omdat juist

ziekteverwekkende eigenschap­ pen vaak onderwerp van onder­ zoek gullen zijn, sekundair om­ dat niet altijd alle eigenschap­ pen te voorzien zijn (bijvoor­ beeld als het 'geïmplanteerde' DNA niet goed gezuiverd was en er dus onbekende fragmenten in zitten. De onderzoeker zelf is uiteraard als eerste verantwoor­ delijk om risiko's voor zichzelf en voor zijn naaste omgeving uit te sluiten. Nu is er een aantal maatregelen mogelijk om de gevolgen van een ongeluk te minimaliseren. De zg. fysische inperking is be­ doeld om besmettingen te voor­ komen: speciale laboratoria, steriliseren van lucht, afgesloten ruimtes etc. Deze maatregelen lijken enigszins op de normen voor werk met radioaktieve iso­ topen. Daarnaast bestaat er een biologische inperking, die er min of meer op neerkomt, dat de gebruikte bakteriestammen op klassiek­genetische wijze al van tevoren zodanig zijn ver­ zwakt, dat ze (met of zonder re­ kombinant DNA erin) hoege­ naamd geen kans maken om voort te bestaan buiten de re­ ageerbuis. Van voortplanting, laat staan een epidemie, zou dan helemaal geen sprake meer zijn. Beide groepen maatregelen — die in de regel het werk zelf niet vergemakkelijken — kunnen in meerdere of mindere mate worden toegepast, in Nederland is het verdienste geweest van de 'Commissie belast met het toe­ zicht op genetische manipula­ ties' (waarover straks meer) om een en ander uit te werken, zo­ danig dat bij elk type onderzoek een specifiek pakket fysische en biologische inperkingen bestaat. 0 In de tweede plaats is de mogelijkheid van misbruik een akelige bijgedachte bij het hele systeem van het aksepteren van een beheerst risiko. Zonder op deze plaats allerlei scenario's voor te toveren van kwaadaar­ dige toepassingen wijs ik op de analogie met de al 20 jaar be­ sproken risiko's van voortschrij­ dend atoom­ en kernenergie­ onderzoek. Niet voor niets zijn er op dit gebied anti­proliferatie­ verdragen en wordt er getwijfeld aan de bestendigheid tegen sa­ botage van kerenergiecentrales. O In de ^derde plaats zijn de ethische problemen die gepaard gaan met het bestuderen van erfelijke eigenschappen — in mijn ogen — nog wel te overzien zolang de studie beperkt is tot waarnemen en verklaren. Moei­ lijker wordt het zodra de onder­ zoeker overgaat tot 'genetic en­ gineering'. Welke doelstelling drijft hem? Zou deze niet in een bredere kring moeten wor­ den gedeeld? Zeggen wij inder­ daad, allen 'ja' tegen een men­ selijk ras waarin kanker uitge­ storven, of een speciale soort die geschikt is voor ruimtecapsules, of allemaal zg. genieën? Inder­ daad — veel is nog niet moge­ lijk, klinkt zelfs belachelijk en onbereikbaar. Maar iedereen weet dat 'wetenschappelijke pro­ fetiën' al vaker binnen een enkele generatie tot dagelijkse praktijk werden. Bestaat er een kans dat 'gene­ tische barrières' — de soortver­ schillen — worden overgestoken? Zal in de toekomst de evolutie op aarde door de mens worden bestuurd, of: doorbreken wij de door de Schepping gestelde grenzen? 9 In de vierde plaats is het in relatie met de ethische proble­ men wellicht wat laag bij de gronds om ook financiële argu­ menten op tafel te leggen. Toch lijkt het terecht om te wijzen op de gerede kans dat de nu ge­ vraagde (en zeker in de toe­ komst te verwachten) veilig­ heids­ en milieumaatregelen niet goedkoop zullen zijn. In een tijd van toenemende schaarste voor de universiteit is het misschien goed hier tijdig aan te denken.

De C ommissie Milieuproblema­ tiek Vrije Universiteit (advies­ kommissie van het college van bestuur) heeft zich over deze problematiek gebogen naar aan­ leiding van het door prof. dr. R. J. Planta in september 1976 afgesloten 'kontrakt' voor de start van een rekombinatie DN A­onderzoek op het bioche­ misch lab (fakulteit w. n.). Een 'gentleman's agreement' tussen onderzoekers, C vB en de algenoemde genetische kommis­ sie van de Koninklijke Neder­ landse Akademie van Weten­ schappen. Het kontrakt voorwet in een aantal veiligheidsvoor­ schriften en kontrole daarop door deze kommissie. Jan van der Veen rapporteerde in een informatief (en algemeen gewaardeerd) artikel in Ad Vol­ vos van 25 maart over deze overeenkomst. Inmiddels maken de ontwikkelingen binnen en buiten de VU hernieuwde be­ richtgeving noodzakelijk. In de loop van deze zomer wer­ den de op het biochemisch lab getroffen voorzieningen gekon­ troleerd door een visitatiekom­ missie van de KNAW­kommis­ sie. Die verklaarde de maatrege­ len voldoende, zodat het onder­ zoek kon starten. Het college van bestuur stelde

satie non het toezicht en het 'voorzichtig door te gaan' diver­ overleg met de onderzoekers op se ongelijksoortige argumenten dit moment nog niet zijn gere­ zijn afgewogen en tenslotte dat geld. 'de in de KNAW­kommissie al­ Maar ook de ontwikkelingen leen voorstanders van genetische buiten de VU trekken de aan­ manipulatie zitten (zie juninr. 'Wetenschap en Samenleving'). dacht. Begin vorig jaar werd door de KNAW de landelijk toe­ N.m.m. is het te betreuren dat zo zicht houdende kommissie inge­ in het BWA­kommentaar steld onder voorzitterschap van sterk de nadruk op procedurele prof. Bootsma (genetikus te aspekten wordt gelegd. R'dam). Tussen haakjes: prof. Planta is geen lid van deze kom­ De lang verwachte beleidskon­ missie. De kommissie werd kort klusies van de regering versche­ daarna tevens, in dezelfde so­ nen medio augustus, in de vorm menstelling, een kommissie van van een brief van minister Vor­ de Gezondheidsraad. De KNAW rink (mede namens de bewinds­ adviseert de minister voor we­ lieden Trip, Klein en Boersma) tenschapsbeleid, de Gezond­ aan de Tweede Kamer. heidsraad adviseert de minister Een groot deel van de aanbeve­ voor volksgezondheid en milieu­ lingen van de KNAW­kommissie hygiëne. Veel van de leden, wordt gedeeld, m.n. waar het de maar niet alle, zijn zelf mole­ gewenste openheid van diskus­ kulair­biologen. De kommissie, sie, de gewenste wetgeving en inmiddels onder leiding van prof. het afsluiten van kontrakten Van der Kammen, heeft zich tot (zolang er geen aparte wet is) nu toe bezighouden met de for­ betreft. De wetgeving ziet de mi­ mulering van biologische en fy­ nister echter vermoedelijk iets sische inperkingsmaatregelen en breder. Die zou zich ook kunnen een aantal meer algemene over­ uitstrekken tot andere gebieden wegingen, alsmede met het of­ van biochemie en biologie. Ge­ sluiten van kontrakten. steld wordt dat ter voorbereiding Geïnteresseerden wijs ik op het hiervan een breed samengestelde lijvige, maar leesbare jaarverslag kommissie de regering moet ad­ over WS (verkrijgbaar bij de viseren over de maatschappelijke KNAW), dat als advies aan de aspekten van het rekombinant beide ministers is aangeboden. DN A­onderzoek. Zeer kort samengevat kwam dit De weg die de regering nu kiest zal zeker langer duren dan de 'lex specialis' die de KNAW­ kommissie had voorgesteld. M.i. is het echter terecht dat de be­ windslieden de groeiende onge­ rustheid willen honoreren en aarzelen om zich geheel te ver­ 'Te gast' is een nieuwe on­ laten op de deskundigen. regelmatig verschönende ru­ De moeite die door betrokken briek waarin mensen uit biochemici in Nederland is ge­ de wereld van het weten­ daan om zich uitgebreid te schappelük onderwijs al dan oriënteren op vele aspekten van niet op verzoek van de redak­ 't gewenste onderzoek, moet zeer tie hun mening geven over hoog worden aangeslagen. Het is aktuele zaken waarin zij thuis een excercitie die in andere vak­ zijn. Aktuele zaken vatten wij gebieden niet is vertoond. De te­ op als feiten en ontwikkelin­ leurstelling over de brief van mi­ gen die zich op het terrein van nister Vorrink bij sommige on­ het wetenschappelijk onder­ derzoekers getuigt echter van wijs en onderzoek alsmede in onvoldoende doorzettingsvermo­ de samenleving van vandaag gen om de publieke disizussie voordoen. met 'leken' ook vol te houden. Ook in ander opzicht wijkt het chemicus aan de VU, over de, regeringvoorstel enigszins af van lerzoek aan de VU gewenst? ' de wensen van de KNAW­kom­ missie, nl. waar het gaat over de interim­regeling. Er zal een nieuwe kommissie ad hoc können advies erop neer, dat werd voor­ die — zo schrijft de minister — gesteld om binnen het raam van de aangegeven veiligheidseisen in de geest van de nu bestaande KNAW­kommissie zal werken. door te gaan met het rekombi­ Over de samenstelling en taak nant DN A­onderzoek, waarbij daarvan zal de KNAW adviseren. dan de KNAW­kommissie zelf als toezichthoudend orgaan zou De ook over dit beleidsvoorne­ men ontstane ontstemming in de blijven optreden. Bepleit werd kringen van de KNAW­kommis­ om de openbare diskussie te sti­ muleren en tevens om tot een sie geldt vermoedelijk het plan om in de nieuwe landelijke toe­ speciale wet voor dit onderzoek zichtskommissie behalve molecu­ te komen. lair­biologen, ook deskundigen op het gebied van mens en mi­ In februari dit jaar schreef lieu op te nemen, alsmede amb­ staatssekretaris Klein aan de tenaren van volksgezondheid en universiteiten en hogescholen milieuhygiëne, o. en w. en sociale 'uiterst terughoudend' te zijn bij zaken. Overigens lijkt deze voor­ het ondernemen van rekombi­ gestelde samenstelling sprekend nant DNA­onderzoek. Het droe­ op de opzet van de eerder be­ vige daarbij was echter dat niet 'biologische veiligheids­ duidelijk was of dit nu betekende schreven kommissie' aan de VU, die in dat het onderzoek eigenlijk ver­ principe zeer evenwichtig is ge­ boden was of alleen voorlopig formeerd. verboden, of alleen een soort schot voor de boeg. Maar het deel van de brief dat Aan de KNAW­kommissie liet inderdaad niet duidelijk is, is de Klein weten dat hij de 'policy' laatste zin: 'Samenvattendhand­ met de kontrakten (in feite haaft de Regering haar eerder slechts 'gentleman's agree­ ingenomen standpunt dat in de ments') wel steunde, waarmee tussentijd de verantwoordelijke vermoedelijk een deel van de bij de betrokken biochemici ontsta­ instanties bij het doen verrichten recombinant­DN A­onder­ ne wrevel werd weggenomen. van zoek de grootst mogelijke terug­ Door de hele kwestie van kon­ trakten, toezicht, voorzieningen, houdendheid dienen te betrach­ ten.' Of deze terughoudendheid openbaarheid en diskussie speelt immers de angst voor de kon­ inderdaad terughoudender is dan de louter verbale terughoudend­ kurrent: als we hier in Neder­ heid van Klein eerder dit jaar, land te lang wachten, wordt het zal uit het antwoord op inmid­ onderzoek al door anderen af­ dels gestelde kamervragen moe­ gesnoept. ten blijken. Overigens werd ook kritiek geuit op het werk van de KNAW­kom­ Moet het 'gevaarlijke' en 'dure' missie, door de Bond van We­ rekombinant­DNA­onderzoek nu tenschappelijke Arbeiders. Ge­ steld werd dat de kombinatie van zo nodig aan een universiteit worden uitgevoerd en zou het 'wetgevende' en 'uitvoerende' ak­ tiviteiten in één kommissie on­ Vervolg op pagina 6 juist is, dat bij het advies om ­»

Te gast

Deze week drs. G. L. Engel, vraag 'Is rekombinant DNA­(

vervolgens op verzoek van de Commissie Milieuproblematiek een 'Biologische Veiligheidscom­ missie DNA­recombinaties Vrije Universiteit' in, die belast werd met het toezicht op de naleving van ' de specifieke veiligheids­ eisen bij de uitvoering van DNA­ recombinant onderzoek aan de VU. De opzet is dat deze kom­ missie dezelfde eisen stelt als geformuleerd door de KNAW­ kommissie en bevoegd is om deze eisen, eventueel aangevuld met ekstra voorwaarden, bindend op te leggen. Voorzien is dat de biologische veiligheidskommissie voldoende deskundig is en blijft om in de toekomst bij mogelijke andere onderzoeken in 'n eerder stadium overleg te plegen over de tech­ nische risiko­aspekten. De kom­ missie zal zowel aan de C entrale Veiligheids C ommis^e VU als aan de C ommissie Milieupro­ blematiek rapporteren. Tot nu toe zijn als lid benoemd: prof. dr. D. M. MacLaren (me­ dische microbiologie), voorzitter; dr. F. K. de Graaf (lektor micro­ biologie), dr. K. A. Raué (bio­ chemicus), dr. E. Veltkamp (mo­ leculair­bioloog), drs. G. J. Schutten (fysicus, deskundige stralingsbescherming), drs. P. Ouwehand en dr. J. Sikkel (art­ sen bedrijf sgeneeskundigedienst) en dr. J. W. C opius Peereboom (chemicus, sekretaris C ommis­ sie Milieuproblematiek). De heer J. J. van As, kortgeleden be­ noemd tot koórdinator Veilig­ heids­ en Milieuzaken, heeft een adviserende stem. Zowel samenstelling als taak van de biologische veiligheidskom­ missie zijn in principe voorlopig, terwijl ook de konkrete organi­

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen