Ad Valvas 1977-1978 - pagina 415

AD VALVAS — 2 JUNI1978

Op symposium

Nederlandse

Vereniging

voor

Biochemie

Ethicus prof. Van der Wal: 'Maatschappij moet greep houden op DNA-onderzoelc' Na een a a n t a l m a a n d e n stilte keert h e t onderzoek m e t de r e c o m b i n a n t DNA-technieken terug in de publiciteit. De moleculaire-biologen in deze tak van wetenschap, waarin men populair gezegd knutselt met erfelijkheidsfaktoren, komen weer uit h u n laboratoria tevoorschijn en melden nieuwe waarnemingen. En d a a r m e e g a a n ze voort op de al enigszins ingeslagen weg: zelf een stukje wetenschapsvoorlichting p r o beren t e geven en aktief deel t e n e m e n a a n de publieke diskussie m e t de 'leken'. Begin vorige m a a n d hield prof. dr. R. J . P l a n t a (VU) een studium generale-coUege voor de fakulteit wiskunde en n a t u u r w e t e n schappen en de vorige week werd e r op de VU een symposium gehouden, georganiseerd door de Nederlandse Vereniging voor Biochemie in samenwerking m e t de Nederlandse Vereniging voor Celbiologie en de Nederlandse Anthropogenetische Vereniging. Op d a t symposium sprak ook de Rotterdamse ethicus prof. dr. G. A. van der Wal, die w a a r schuwend de vinger hief en zei d a t de wetenschappers niet m a a r blindelings, zonder t e rekenen m e t de maatschappij rondom hen, m e t h u n onderzoekingen moeten voortgaan. D a a r kunnen brokken van komen en dat is nog heel zacht, te zacht uitgedruk. M a a r er is meer. Volgende week publiceert de Commissie belast met h e t toezicht op de genetische m a n i p u l a t i e (van de Kon. Ned. Akademie van W e t e n schappen) h a a r tweede j a a r v e r slag en op 13 j u n i organiseert de Dienst wetenschapsvoorliphting van dezelfde Akademie een forum over h e t DNA-onderzoek, waarop wetenschappers, vakbonders en politici t e n tonele verschijnen. K o r t o m : h e t ritselt van aktiviteiten. Prof. P l a n t a h a d over belangstell i i ^ voor Zfln s t u d i u m géneralecollege over h e t erfelijkheidsonderzoek niet t e klagen (in zyn l a boratorium wordt h e t eerste en tot dusver enige r e c o m b i n a n t DNA-onderzoek in ons land d a t door de Akademiecommissie is goedgekeurd verricht). De zaal zat stampvol en luisterde a a n d a c h t i g . P l a n t a betreurde h e t d a t h e t o n derzoek alleen nog a a n de VU k a n worden gedaan. 'De restrikties elders i n ons l a n d doen h e t moleculair-biologisch werk schade en b e zorgen ons een a c h t e r s t a n d op de

door Gerard Engel en Jan van der Veen ketens van aminozuren) en de opheldering v a n h e t mechanisme voor de expressie v a n h e t opgeslagen erfelijke m a t e r i a a l is h e t o n derzoek In een stroomversnelling geraakt. Bacteriën hebben verreweg h e t grootste deel v a n h u n DNA i n d e kern opgeslagen. M a a r de kleine ringetjes van DNA, Plasmiden gen a a m d , bevinden zich los i n de cel. Die Plasmiden (dit even t e r zijde) k u n n e n bijvoorbeeld leiden t o t de onderlinge overdracht t u s sen bacteriën v a n een resistentiefaktor tegen antibiotica. I n de r e combinant-DNA-techniek wordt gebruik gemaakt v a n de mogelijkheid om m e t behulp v a n restriktie-enzymen, a n d e r DNA (bijv. van een r a t ) in te bouwen in h e t plasmide-DNA van de bacterie. Prof. P l a n t a vond d a t h e t onzin

t e r veel g e d a a n voor de risicoanalyse. Daarvoor is experimenteel onderzoek nodig en zijn t h e o retische beschouwingen zinloos, aldus P l a n t a . V a n de meer d a n 100.000 verschillende soorten r e c o m b i n a n t e n die n u g e m a a k t zijn, zullen er m i s schien drie levensvatbaar geweest zijn — en ook d a a r a a n wordt getwijfeld, vervolgde hij. D a t zit h e m zeer waarschijnlijk in h e t verschil tussen procaryoten en eucaryoten, zeg m a a r : respektievelijk bakteriën en iets hogere organism e n (gisten, p l a n t e n en d i e r e n ) . Daardoor wordt wel h e t 'vreemde' DNA ingebouwd in de bacterie, m a a r die k a n er niets mee doen. De informatie komt niet tot expressie, h e t eiwit d a t eigenlijk op grond van d a t stukje DNA zou moeten worden gemaakt, komt er niet. Dit is heel belangrijk, w a n t de bacteriën vermenigvuldigen zich zeer snel, en vermenigvuldigen dus h u n DNA ook zeer snel. De r e combinant-DNA-techniek kan d a a r o m ook worden toegepast om stukjes DNA, die m e n wil onderzoeken, in een enigszins redelijke hoeveelheid in h a n d e n krijgen. Doordat de bacteriën er verder niets m e e doen, valt een belangrijke toepassing weg: de bacterie lis fabriekje voor (bijvoorbeeld) hormonen. M a a r er valt ook een risico weg: 'ongelukken' waardoor levensgevaarlijke bacterieën m e t n a r e eigen eigenschappen in de n a t u u r komen. Aldus prof. P l a n ta. Nog een p a a r details tenslotte. P l a n t a m e r k t e op d a t de in alle veiligheidsvoorschriften opgenom e n medische controle zinloos is, o m d a t er niets is t e controleren. E n tenslotte wijdde hij geen woord a a n de ethische k a n t e n v a n h e t recombinant-DNA-onderzoek, b e halve d a n d a t hij halverwege zijn lezing wel aankondigde er wat over t e zullen zeggen. M a a r d a a r bleef h e t bij . . .

Symposium O p h e t vorige week op de VU ge-

Prof. ir. G. A. van der Wal razendsnel voortschrijdende frontlijn v a n h e t genetisch onderzoek. De onderzoekers m o r r e n tegen o n nodige maatregelen en r a k e n geiriteerd. Geen enkele geleerde, w a a r ook t e r wereld, spreekt nog over risiko. Er is geen enkel risiko. Bijzondere maatregelen zijn slechts bij uitzondering nodig. H e t onderzoek d a t a a n de VU wordt uitgevoerd k a n bij wijze van s p r e ken i n een collegezaal plaatsvinden.' Aldus P l a n t a , die een helder en boeiend betoog hield, m a a r d a a r i n echter bijzonder ironisch over de problemen op dit nieuwe wetenschapsveld heenwandelde. Eeuwenlang bestaat er al grote belangstelling voor de faktoren die de erfelijkheid beïnvloeden, aldus P l a n t a . E n ook is er altijd al 'geknutseld'. Door de ontdekking van het DNA, de ontcijfering v a n de genetische code (elk drietal basen codeert voor één aminozuur; elk eiwit — en dus ieder enzym — bestaat weer u i t één of meer lange

is te denken d a t er op deze m a nier monsters zullen k u n n e n o n t ätaan. Hoogstens 0,1 procent van h e t bacterie-DNA k a n 'vreemd' zijn. M a a r h e t plasmide-DNA k a n door invloeden v a n buitenaf (bilv. door de onderzoeker) bij voorrang worden vermenigvuldigd en ook k a n 0,1 procent best verantwoordelijk zijn voor allerlei o n a a n g e n a m e gevolgen. Zo heeft m e n wel eens gevreesd d a t h e t b e r u c h t e botuline-toxlne op deze wijze door ons 'huisdier', de E-coli(darmbacterie) zou worden gemaakt. N a a r aanleiding van deze vermoedens ('niet uitgesloten risico's') is indertijd besloten tot een soort wereldwijde onderzoek-stop: h e t moratorium (1974). Vorig j a a r is daarover in Ad Valvas al uitgebreid bericht. Prof. P l a n t a zei overigens over aanwijzingen te b e schikken d a t Russische geleerden op grote schaal recombinanten maken. I n de afgelopen j a r e n is er ech-

De bacterie komt daardoor a.h.w. in de war en k a n dus d a t globine niet produceren. Vermoedelijk is h e t vóórkomen van zulke delen in een gen (zogenaamde inserties) kenmerkend voor eucaryoten, die d a n ook wel h e t mechanisme h e b ben om h e t gen toch tot expressie te brengen.

Veiligheidsaspekten Op hetzelfde symposiiun sprak ook dr. A. v a n de P u t t e (RU, Leiden)

Ook a c h t e r de schermen gebeurt er weer h e t een en a n der binnenkort. Zo organiseert de adviesgroep moleculaire biologie van ZWO op 9 juni een besloten symposium over h e t gebruik van r e c o m - ' b i n a n t - D N A bij moleculair biologisch onderzoek. E n op 14 j u n i is er een technisch symposium bestemd voor alle betrokken veiligheidsinstanties en -inspecties over de veiligheidsvoorzieningen bij het recombinant-DNA-onderzoek.

dus waarschijnlijk is het weer typisch Nederlands . . .

Prof. Van der Wal: Oppassen'

Prof. dr. R. J. Planta die al geruime tijd in Nederland op de voorgrond s t a a t door a a n d a c h t t e v r a g e n voor de veiligheidsaspekten. Bijdragen voor de radio en in d a g - en weekbladen v a n zijn h a n d hebben ons inziens een zeer positief beeld gegeven van h e t verantwoordelijkheids-gevoel en de bezorgdheid van Nederlandse Diochemici in h e t algemeen. Hij behandelde k o r t de n u i n Nederland geldende veiligheidsmaatregelen. Hij ging n a a r aanleiding v a n de meest recente ontwikkelingen (zoals bijvoorbeeld h e t kweken van speciale, super-verzwakte bacteriestammen, die buiten de reageerbuis onmiddellijk doodgaan) uitgebreid in op de analyse v a n eventueel toch nog bestaande rest-risiko's. Al m e t a l k w a m hij t o t de konklusie d a t m e n heel wat risico's heeft k u n n e n uitsluiten en d a t veel van de recombinant-DNA-experiment e n m i n d e r gevaarlijk zijn d a n werd gedacht — a l t h a n s d a n w a a r een j a a r geleden nog rekening mee moest worden gehouden. De gefaseerde ontwikkeling, die we

Prof. Planta (VU) op college: 'Schade onderzoek door overdreven beperkingen^ houden symposium van de Nederlandse Vereniging voor Biochemie s p r a k onder meer dr. R. A. Flavell v a n de Universiteit van Amsterdam, die een belangrijke bijdrage heeft geleverd a a n de ontdekking v a n h e t al genoemde fenomeen d a t procaryoten (bacteriën) DNA v a n encaryoten (planten en dieren) wel k u n n e n vermenigvuldigen, m a a r niet t o t expressie k u n n e n brengen (het werk daarvoor is vermoedelijk in Zwitserland v e r r i c h t ) . I n h e t kader v a n onderzoek a a n thalassemieën (een groep bloedziekten, die berusten op afwijkingen a a n de rode bloedkleurstof, hemoglobine) bleek d a t in h e t gen ( = een groot stuk DNA d a t de informatie voor 1 eiwit bevat) voor globine een deel voorkomt dat schijnbaar nergens voor nodig is: h e t DNA in d a t deel codeert n i e t voor aminozuren die in globine voorkomen.

'Achter de schermen

momenteel meemaken, a c h t t e hij d a n ook gunstig.

Testcase Niet alle biochemici zijn echter t e vreden. Er zijn er die vinden d a t er teveel drukte rond h e t recombinant-DNA-onderzoek is en wordt gemaakt. W a a r o m is h e t nodig om mogelijke risico's te gaan beschrijven? Om h e t onderzoek grotendeels (een poos) stop te zetten? Om te gaan p r a t e n over - welke onderzoekingen wel door k u n n e n o m d a t de risico's vrijwel of helemaal uitgesloten k u n n e n worden geacht? Op h e t symposium klaagde bijvoorbeeld dr. J. Schel! (Gent) d a t dit onderzoek h e t slachtoffer wordt van een 'testcase': k a n h e t grote publiek nu werkelijk wetenschappelijk onderzoek beïnvloeden? Recombin a n t - D N A - r e s e a r c h is niet méér bijzonder d a n ander werk. Daarbij komt nog, zo demonstreerde hij in een overigens fraaie lezing, d a t de n a t u u r zelf ook 'recombineert'. Ook prof. P l a n t a h a d zich, al eerder in zijn VU-college wat kritisch uitgelaten over de voortwoekerende maatschappelijke belangstelling. 'De geest is uit de fles', en, m e t h e t oog op mogelijk soortgelijke diskussies in andere wetenschappen, die moet terug. Anders houden de onderzoekers hun mond. Maar in Amerika wordt al weer ongestoord gewerkt, zei hij,

Het is te hopen dat de voorgestelde brede commissie die onder auspiciën van de overheid de in de maatschappij levende vragen rond het recombinant-DNA-onderzoek zal gaan bestuderen er snel komt. W a n t niet alleen is het nodig dat er een levendige uitwisseling van ideeën en visies tussen wetenschappers en de maatschappij in ruime zin plaatsvindt, m a a r ook dat diskussie gestruktureerd verloopt. Anders worden de ontwikkelingen op dit terrein van wetenschap op een onaanvaardbare m a nier op h u n beloop gelaten. Laat h e t niet weer gebeuren dat de technologische ontwikkelingen t o t a a l buiten de maatschappelijke kontrole om h u n beslag krijgen zoals d a t op h e t terrein van de nucleaire fysica is voorgevallen. Aldus de Rotterdamse ethicus prof. dr. G. A. van der Wal, die als laatste spreker op het symposium sprak. Hij voelde zich een beetje een vreemdeling in het 'DNA-gezelschap', m a a r hij vond het toch tekenend voor de situatie bij het moderne genetische onderzoek dat hij was uitgenodigd. De belangstelling voor de ethiek bij wetenschappelijk onderzoek herleeft trouwens in h e t algemeen. En bovendien, zei hij, is de muffe sfeer op h e t ethische veld zelf, zoals je die in oude gebouwen wel a a n treft, verdwenen of bezig te verdwijnen. Hij konstateerde d a t het vraagstuk van de mogelijke risiko's die a a n h e t recombinant-DNA-onderzoek verbonden zijn zoveel a a n d a c h t heeft gekregen in de laatsio j a r e n d a t vele andere — met n a me sociale en ethische — vragen eigenlijk niet a a n bod zijn geko- ' men. Nu is het wel zo dat als het om dit soort vragen gaat de m o gelijkheid om vooruit te denken erg beperkt is. Vaak komen die pas duidelijk a a n het licht n a a r aanleiding van konkrete situaties. Toch is h e t beslist onvoldoende om h e t te laten bij alleen de beoordeling door wetenschappelijke deskundigen bijzondere nieuwe technieken te ontwikkelen. Tot dusver hebben wetenschap en technologie zich tot op zekere

Vervolg op pag. 11

Dom Helder Camara bedankt VU De bisschop van Recife Dom Helder C a m a r a brengt begin juni van dit j a a r een bezoek a a n paus P a u lus. D a a r n a zal hij zijn internationale reizen hervatten. Helder Camara, die ere-doctor van de VU is, schrijft dit a a n de rector van de VU prof. dr. D. M. Schenkeveld. I n zijn schrijven d a n k t hij de VU tevens voor de belangrijke morele steun van de universiteit. Het college van bes t u u r h a d in m a a r t van dit j a a r a a n de paus — via een brief aan de pauselijke nuntius in Den Haag — zijn grote bezorgdjieid kenbaar gemaakt over de berichten, dat C a m a r a een reisverbod zou zijn opgelegd door h e t Vaticaan,

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen