Ad Valvas 1977-1978 - pagina 139

AD VALVAS — 18 NOVEMBER 1977

Studiedagen

3

bij dertigjarig bestaan van fakulteit

sociale

wetenschappen

Fascismeweek UvA kreeg overweldigende belangstelling 'De studieweek is nu voorbü, maar de strgd tegen het fascisme gaat door!' Met deze woorden van forumleider Siep Stuurman en een dave­ rend applaus in de bomvolle aula van de Universiteit van Amsterdam op het Spui werd de studieweek over het fascisme besloten. Deze week werd georganiseerd naar aanleiding van het dertigjarig bestaan van de zevende fakulteit, de fakulteit der Sociale Wetenschappen. In 1947 werd de fakulteit door een aantal anti­fascistische intellectuelen opge­ richt met als doel door bestudering van het fascisme de mensen be­ wust te laten worden en blyven van de gevaren die er in het fascisme schuilen. In de tqd van de koude oorlog is het thema 'fascisme' enigs­ zins op de achtergrond geraakt. Daarna, büvoorbeeld tydens het 25­ jarig bestaan, lag de fakulteit intern teveel overhoop om iets als een jubileumviering te organiseren. Nu de fakulteit weer iets meer bestuurlijke ruggegraai heeft ge­ kregen zag men er wel brood in om ter herdenking van de oprich­ ting van de Politiek­Sociale Fa­ kulteit (P.S.W.), de voorloper van de in 1960 ontstane P.S.W., een studieweek te organiseren. Het onderwerp van deze week zou het fascisme worden, enerzijds omdat dat by de oprichting al een grote rol speelde, anderzijds omdat men nu over de gehele wereld verspreide fascistische be­ wegingen weer opnieuw ziet op­ marcheren. In de reeks lezingen die er in de studieweek werden gehouden werd het fascisme be­ keken naar zijn liistorie en naar zijn huidige ontwikkeling en ver­ spreiding. Op maandag 7 november werd de week door een rede van dekaan PSW, prof. dr. F. de Jong Edz. geopend. Prof. de Jong vertelde iets over de geschiedenis van de fakulteit en over de rol van het fascisme daarin: 'De ervaring met het fascisme in de afgelopen jaren, voor en gedurende de Tweede Wereldoorlog, had ge­ toond dat de Nederlandse intel­ lectuelen niet zozeer als helden in het verzet hadden gestaan. Nu, in de tyd na de oorlog die meer sociale geiykheid zou brengen en die een aktieve en niet meer neu­ trale rol van Nederland in de bui­ tenlandse politiek zou eisen, moest er in anti­fascistische zin voor een strydbare, sociale en demo­ kratische staat geschoold worden. Niet doctrinair overigens, maar met een beroep op de zucht naar critische waarheid (...).' Naar aanleiding van het rumoer omtrent het verlenen van een ere­doktoraat aan Govan Mbekie biykt volgens De Jong dat men er nog steeds niet uit is wat nou de verhouding tussen politiek en we­ tenschap inhoudt. Volgens De Jong kwam het boek van Mbeki ('The Peasants' Revolt', B.R.) wel in aanmerking voor een ere­ doktoraat, het College van Deka­ nen besliste echter anders, zy het by een minieme meerderheid van stemmen. De Jong besloot zün rede met de woorden die de studieweek zouden kenmerken: 'Maak er een feest van per slot en beoefen de wetenschap met in­ zicht en gericht op anti­fascis­ tische strydbaarheid.'

Wat is fascisme? Gezien de recente ontwikkelingen in de Bondsrepubliek is het niet verwonderlijk dat juist deze staat in vele lezingen zqdelings by de beschouwingen werd betrokken. Verder biedt ook de geschiedenis van Duitsland het interessantste studiemateriaal met betrekking tot het fascisme. Drs. Max Leef­ lang, als historicus verbonden aan de F SW, opende de lezingenreeks op maandagmiddag met de vraag: 'Fascisme: een singulier o£ een re­ gulier verschijnsel.' De grote moeiiykheid by de be­ studering van het tascisme is, dat er enkele exponentiële uitingsvor­ men zyn geweest. Vlak na de oor­ log analyseerde men vooraj de Duitse uitingsvorm van het fas­ cisme. Leef lang: 'Onloochenbaar Uee) echter de vraag, die al veel eer­ der loas gesteld, namelijk wat was of is fascisme? Was het een ty­ pisch verschijnsel van het Inter­ bellum en behoorde het daarom tot het verleden?' Uiteindeiyk werd de iheorievor­ ming over het fascisme veralge­ meniseerd tot het analyseren van de voedingsbodem waarop het

Door Ben Rogmans fascisme in zyn algemeenheid zou kunnen gedyen. Leef lang: 'De vraag v/as nu in hoeverre het fascisme als na­ oorlogs verschynsel zich op de­ zelfde wyze als tydens het In­ terbellum of op een geheel andere wyze zou openbaren. De behoef­ te aan een fascisme­theorie met algemene geldigheid werd dwin­ gend. (...) Problematisch was en is het, dat theorieën met de pre­ tentie van algemene geldigheid voornameiyk zyn gebaseerd op empirisch materiaal ontleend aan het nationaal­socialisme in Duitsland.' Uit dit empirische materiaal wer­ den door prof. dr. Kühnl op dins­

gische conceptie van het volks­ front opent de kans op een ver­ enigd optreden van alle demokra­ tische krachten in d stryd tegen het fascisme.'

West­Duitsland Ten derde ging Kühnl in op de vraag waarom de fascistische ten­ denties in de BRD zo gevaarlyk zün. Een van de belangrijke re­ denen hiervoor is het ontbreken van een lange demokratische tra­ ditie in Duitsland. Verder is in de afgelopen jaren weer gebleken dat "het leidende kader waarop het fascistische stelsel (tot 1945, B.R.) had gesteund', ook na de oorlog op vele vitale punten de touwtjes in handen heeft gehou­ den. Men denke maar aan de rechterlijke macht, het bedrqfs­ leven, het leger, de geheime poli­ tie, onderwijs. Ten slotte stelt Kühnl dat de heersende klasse erin geslaagd is om de organisatie van de arbei­ dersklasse tegen te gaan. Ener­ zyds kon dit doordat vóór 1945 de kaders van de arbeidersbewe­ ging een massale zuivering had­ den ondergaan, anderzyds door de ongunstige economische ont­ wikkelingen in de DDR tegenover het Westduitse Wirtschaftwun­ der te stellen.

Een ander aspekt van het fascis­ me dat aan de orde kwam in een tweetal lezingen was de vorm waarin bet zich in derde­wereld­ landen manifesteert. Drs. Rudy Koopmans sprak over het fascis­ me in de ontwikkelingslanden en dr. Meli vertegenwoordiger van het African National Congress sprak over de recente politieke ontwikkelingen in Zuid­Afrlka. Zoals op de forumavond die de studieweek op vrydag beëindigde ook naar voren kwam, was het zeer wrang om te moeten konsta­ teren dat er voor deze Zuid­Afri­ kaanse ­ vryheidsstryder slechts een geringe belangstelling be­ stond. Slechts honderdvyftig mensen, terwyi dj anderj lezin­ gen allemaal bomvolle zalen trok­ ken. Vaak stonden de mensen ry­ en dik in de gang buiten de zaal opgesteld, in de hoop nog iets te horen.

Gezin hoeksteen van samenleving Naast de hoofdlijn 'F ascisme' en de zijtakken 'Geschiedenis', 'Duits­ land' en 'Ontwikkelingslanden' liep er nog een lijntje naar de vrouwenbeweging. Een lijntje dat overigens werd gehalveerd doordat dr. Maria­Antonietta Macciocchi, die zou spreken over de manier waarop vrouwen in het fascisme

in een anti­feministische bewe­ ging terecht konden komen, we­ gens familieomstandigheden niet kwam opdagen. Over bleef drs. Anet Bleich, momenteel weten­ schappelijk medewerkster 'vrou­ wenstudies' aan de F SW. Zij ver­ zorgt onder anderen de samen met collega Petra de Vries een inter­subfacultaire werkgroep over 'vrouwen en fascisme'. Anet Bleich: 'Het fascisme in het Interbellum had een element van reaktie op de vrouwenemancipa­ tie, zoals het algemeen kiesrecht (1919 en 1920( en het recht op onderwys. Het fascisme legde weer de nadruk op de hiërarchie in het gezin. Een van de redenen daarvoor was ook de economische situatie. Men stelde de man en de vrouw slechts schynbaar ge­ lyk: de man is van nature nou eenmaal nuchter en verstandelyk­ koel redenerend, aktief enzo­ voorts, terwyi de vrouw meer het passieve wezen. De man had in het gezin een soort presidents­ funktie, de vrouw was iets min­ der belangryk, maar dan toch vice­president. En het gezin was de hoeksteen van de samenleving: er werden in die tyd fokpremies en vruchtbaarheidsmedailles aan de vrouwen uitgereik!'. Ook nu zyn er groeperingen die het gezin met de daaraan inhe­

Reaktie Rudy Dutschke

­,#....

'Een Groninger werkgroep van sociologen, filosofen en historici bezocht onder begeleiding van Budi Dutschke de lezingen van Kühnl en Eichholtz. ZiJ schreven voor de UK (Universiteitsblad van Groningen, red.) een impressie van deze kongresdag, waar vooral de ideeën van Reinhard Kühnl over het voortdurend op de loer liggende fascisme in de BRD de aandacht trokken,' aldus de Groningse Universiteitskrant. Behalve een impressie van de kongresdag schreef Rudi Dutschke — voormalig studenteuleider, nu docent aan de Groningse universiteit — voor UK 'enkele kri­ tische aanvullingen', die wij hier integraal weergeven. Rudi Dutschke noemde zijn verhaal: 'Anti­fascisme en de demokratie van het socialisme'. Hij schrijft het volgende:

^ ^ 1

.^''

Prof. dr. Reinhard

Kühnl

dag enkele concluderende stellin­ gen gedestilleerd. Reinhard Kühnl is hoogleraar in de politieke we­ tenschappen aan de Philipps­ Universiteit te Marburg. Hy heeft veel gepubliceerd ever de geschie­ denis van het fascisme en neemt geen blad voor de mond als hy praat over de huidige stand van zaken in de Bondsrepubliek. In zyn eigen land wordt hy' dan ook vrywel genegeerd als het gaat om congressen e.d., terwyi hy van Engelse, Franse en Nederlandse zyde vaak wordt uitgenodigd. Verder wordt Kühnl regelmatig telefonisch of schrifteiyk be­ dreigd. In zyn rede ging Kühnl uit van de volgende stellingen (samengevat): I. Het succes van het fascisme in Duitsland en italié werd voor een belangryk deel mogeiyk ? emaakt door een heersende klasse die 'op zoek was naar een 'effektieve' vorm van heerschappy', door de angst van brede lagen in de be­ volking voor de economische kri­ sis, een angst die uitmondde in een geroep om een 'sterke staat', en door een gebrek aan eensge­ zindheid tussen de diverse anti­ fascistische bewegingen. II. Ten aanzien van de drie hier­ boven gesignaleerde katalysato­ ren van het fascisme in deze tyd zegt Kühnl: In alle kapitalisti­ sche landen is het zoeken van de heersende klasse naar 'effektieve' vormen van heerschappy herken­ baar (...O, de massabasis van het kapitalisme is niet over voor bet fascisme is niet overal even groot en (...) waar een dergelijke mas­ sabasis ontbreekt handelt het staatsapparaat by de liquidering van de demokratie desnoods ook op eigen vuist en (3) de strate­

"De eerste belangryke kennis van het fascisme heb ik in de DDR opgedaan als leerling op het gymnasium: Het fascisme wa ontstaan uit een bondgenootschap van het monopoliekapitaal en de NSDAP. Ik ben tydens de oorlog geboren en heb nog de bomexplosies meegemaakt. Vandaar dat by de vraagstelling: fascisme en bar­ baarsheid óf socialisme en demokratie, myn voorkeur naar het laatste uitging. Het feit dat ik een socialistisch klasse­standpunt heb verkozen, heeft een stempel op myn leven gedrukt. In myn persooniyke ontwikkeling kwam ik daarmee wel voor problemen te staan. Maar als ik me van het socialisme zou hebben afge­ keerd, zou dat toch zyn neergekomen op het loslaten van een met inspanning verworven identiteit. Heel anders lag dat met myn verhouding t.o.v. het 'marxistisch­ leninisme'. Daarmee kwam ik nu juist in konflikt, om redenen van socialisme en demokratie. Dat ik me daar openlyk voor uitsprak en de bestaande verhoudingen kritiseerde leverde nuj op school de aanmerking 'ungesellschaftliches Verhalten' op en maakte de voortzetting van myn studie onmogelyk. Op die ma­ nier belandde ik tenslotte in het 'westen', om daar al naar ge­ lang de bestaande voorwaarden en mogehjkheden deel te nemen aan de politieke klassenstryd. By het historisch onderzoek naar het Duitse fasfcisme begon ik me af te vragen wat nu eigenlyk precies de objektieve en poli­ tiek­organisatorische redenen zyn geweest van de overwiiming van het fascisme. Waarom kwam het niet tot een overwinning van het socialisme en de demokratie in deze krisisperiode, die van historische betekenis was voor de hele wereld? Het bleek onvermydelyk het konflikt tussen de KPD en de SPD onder de loep te nemen, evenals de sociale samenstelling van de NSDAP. En welke rol speelde in deze kontext de buitenlandse politiek van de Sovjet­Unie, de ekonomische samenwerking met het Hitler­Reich, het geheime pakt dat de Duitse regering en die van de Sovjet­Unie in 1939 sloten tegen Polen, etc? Al deze vragen en problemen kwamen vorige week dinsdag op het fascis­ me­kongres in Amsterdam niet aan het licht, noch in de voor­, dracht van Külinl, noch in die van Eichholtz. Victor Serge, die de geschiedenis van de sovjets mee heeft ge­ maakt en mee heeft ondergaan, schreef al in mei 1936 in een brief aan André Gide: 'We bestrijden het fascisme. Maar hoe kunnen we dat de weg versperren als men achter ons zo veel koncentratiekampen ziet oprijzen. Onze taak is er niet eenvoudi­ ger op geworden. Niemand heeft meer het recht deze zaak te simplificeren.' Als socialist­kommunist van het demokratische soort had ik daar in Amsterdam eigenlyk veel meer over moeten zeggen. Maar het probleem van fascisme en socialisme is een zaak voor socialisten en demokraten in alle landen. Daarom hoop ik dat we de diskussie hierover voort kunnen zetten in Groningen, op het Studium Generale."

Drs. Anet Bleich rente hiërarchie als hoeksteen van de samenleving zien. Anet Bleich: 'Je ziet toch steeds weer dat als het er op aankomt de plaats van de vrouw in het huis­ houden wordt gezien. De werk­ loosheid onder vrouwen stygt momenteel harder dan die onder mannen. Men denkt weer dat de vrouwen in tyden van werkloos­ heid maar beter terug naar het gezin kunnen gaan. Ook achter de anti­abortusgedachte staan niet alleen religieuze overwegin­ gen ten grondslag, maar ook de gedachte dat het gezin de hoek­ steen van de samenleving is.' 'Overigens zyn de reactionaire stromingen op de emancipatie in Duitsland en Amerika het sterkst. In Amerika is het boek van Ma­ rabel Morgan, 'The perfect Wo­ man' in honderdduizenden exem­ plaren verkocht. Het is ook al in het Nederlands vertaald. Marabel Morgan is overigens goed be­ vriend met Anita van de homo­ fielenjacht. In Duitsland hebben de katholieke bisschoppen gezegd: een staat die abortus legaliseert, respekteert het leven niet en staat op één lyn met het terrorisme dat door diezelfde staai zo fel be­ streden wordt'.

Forumavond Aan het einde van de week, op vrydag, werd er een forumavond gehouden met aansluitend een da­ verend feest m de Brakke Grond. De aula aan het Spui was tot op de laatste plaats bezet. Alle on­ derwerpen die in de week aan de orde waren geweest, passeerden nog eens de revu. Drs. Siep Stuur­ man, vervanger van dr. Lucas van der Land (zieki, legde het forum de vraag voor wat we kun­ nen leren uit de geschiedenis van het fascisme. Daarna volgde een diskussie vanuit de zaal met het forum.

Vervolg op pagina 8

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen