Ad Valvas 1979-1980 - pagina 217

AD VALVAS -11 JANUAR11980

Sociobïologie schept nieuw conflict tussen wetenscliap en religie

Religie biologisch bepaald? De gelovige mens, die in de Kerk te horen kreeg^hoe hemel en aarde er uit zagen, heeft in de loop der tijden een paar bittere pillen moeten slikken. I n de 16e eeuw ontdekte men dat de zon niet om de aarde draait en dat de aarde niet het middelpunt van het heelal vormt. I n de vorige eeuw kwam de evolutiegedachte n a a r voren; de mens zou volgens deze gedachte uit aapachtigen zijn ontstaan. Marx' ideeën over de materiële grondslag van de godsdienst konden nog als onchristelijk en communistisch ter zijde worden geschoven, m a a r in een ander pakje komt deze gedachte nu terug. Volgens d e sociobioloog Wilson is de religie als behoefte a a n een hogere m a c h i erfelijk bepaald. Hij stelt voor de wetenschap de plaats van de religie te laten overnemen. Voor hem heeft de theologie als wetenschap afgedaan. Theologen, en ook vooraanstaande biologen, zijn echter een heel andere mening toegedaan. Onlangs werd Galilei" door Paus Johannes Paulus II in ere hersteld. Daarmee kwam een einde aan een theologisch conflict, dat de verstandhouding tussen de R.K. Kerk en de wetenschap meer dan drie eeuwen heeft vertroebeld. Er zijn üi de geschiedenis vele conflicten tussen Kerk en wetenschap bekend. Het bekendste conflict, dat nu nog steeds voortleeft, is dat rond Darwin's evolutieleer. Het idee dat de mens van aapachtigen afstamt is niet aanvaardbaar voor mensen die de Bijbelse Scheppingsverhalen letterlijk opvatten. In sommige streng gereformeerde gezindten is de evolutie in de biologieles nog altijd taboe. Dit is voor hen, net als het ontvangen van een polio-prikje, niet met God's plannen te stroken. Er bestaat zelfs een kleine school wetenschappers, de creationisten, die erop uit zijn wetenschappelijk te bewijzen dat de wereld toch in zes dagen is geschapen. De meeste wetenschappers geloven echter aan een evolutie; zij worden daarom evolutionisten genoemd. Er zijn vele gegevens uit de biologie en de geologie over de geschiedenis van de aarde en haar bewoners, waarvoor de evolutieleer nog altijd de beste verklaring biedt. Toch is nog lang niet hölemaal duidelijk hoe de evolutie precies in zijn werk is gegaan. Je kimt zelfs zeggen dat de evolutie niet strikt wetenschappelijk bewezen kan worden. Maar dit is natuurlijk geen argument om het Scheppingsverhaal maar weer letterlijk te nemen, zoals de creationisten doen. Vreemd genoeg Ujken de creationisten de Bijbel slecht te hebben gelezen. In het boek Genesis 1 schept God de wereld in zes dagen. De eerste drie dagen schept God het licht, het water, de lucht en het land; de volgende drie dagen bevolkt God deze wereld met de hemellichamen, planten en dieren, en als laatste de mens. In het boek Genesis 2 vinden we een ander scheppingsverhaal. Daarin wordt eerst de man geschapen, vervolgens planten en dieren, en als laatste ontstaat de vrouw uit een rib van de man. Taal- en geschiedkundig onderzoek van de Bijbel heeft uitgewezen dat het Genesis 2 verhaal het oudst is. Het stamt uit de tijd van de Koningen van Juda, waarin een strakke hiërarchie bestond en de positie van de vrouw ondergeschikt was. Het Genesis 1 verhaal is jonger: het werd geschreven tijdens de Babylonische gevangenschap. Volgens het onderzoek had het verhaal van de zes dagen tot doel de bestaande sabbathrust in de Joodse gemeenschap een religieuze grondslag te geven. Bovendien is het verhaal zo geschreven dat heel duidelijk wordt dat God-^het licht, de hemellichamen en andere natuurverschijnselen heeft geschapen: precies die verschijnselen, die door de heidenen als afgoden werden aanbeden (bijv. de dierenriemtekens uit Egypte)! Er zijn in andere religies vele schep-

kenbare groep, en zijn zij bereid zich voor die groep op te offeren. Op de lange duur komt dit echter de hele groep ten goede, want het gaat in de evolutie uiteindelijk om de beste overlevingskansen. Kijk maar naar de kruistochten en de talloze andere godsdiensttwisten, zegt Wilson. Ook hiervoor geldt: alleen de sterkste overleeft. Wilson haalt de conclusie van de socioloog Max Weber aan, dat het in de primitieve religies vooral gaat om wereldse belangen: een lang en gezond leven, weinig natuurrampen en het winnen van de oorlog. Door de opmars van de wetenschap IS God's plaats in de natuur ver terug gedrongen: tot ergens binnen de deeltjes van het atoom of voorbij de verst zichtbare sterren. Zowel de vereerders van Christus' lijkwade als van Lenin's graf zouden nu zijn verklaard. Het is niet waarschijnlijk, zegt Wilson, dat de theologie als zelfstandige wetenschap nog langer zal bestaan. Wel is er door de ontmaskering van de religie een soort 'leegte' ontstaan voor de erfelijke aanleg tot het geloven. Dat gat zou de wetenschap op moeten vullen, aldus Wilson. Maar schept hij daarmee niet zeU een nieuwe reUgie? Wilson stelt de lezer voor de keus: godsdienst of sociobïologie. Maar misschien hebben we hier opnieuw te maken met een foutieve tegenstelling. Moet er wel gekozen worden tussen God of AyatoUah Wilson?

De nieuwe Galilei'

De bioloog dr. J. Lever, hoogleraar aan de VU. pingsverhalen bekend, zoals de Babylonische en die van de Maya's. Steeds blijken die verhalen aan te sluiten bij de leef- en ervaringswereld van het betreffende volk. Zo is bü volkeren die kuddedieren hoeden, het opperwezen vaak een herder-figuur. We hebben dus te maken met parabels, modellen die in begrijpelijke beelden een 'diepere' boodschap moeten overbrengen: namelijk dat er een God is, en dat die God de Schepper is. De Bijbel is dus niet bedoeld als een schoolboelqe voor de biologieles. De tegenstelling in het programma van de Evangelische Omroep 'Adam of Aap' is een valse tegenstelling. Evolutie of Schepping wordt door bijna alle theologen en biologen vervangen door evolutie èn Schepping. Volgens de Amerikaanse anthropoloog A. Wallace heeft de mensheid sinds haar bestaan ongeveer 100.000 verschillende 'religies' voortgebracht. Onder 'religie' verstaat hij dan niet alleen het geloof aan bovennatuurlijke wezens, maar ook totaal verschillende 'wereldse religies', zoals het Communisme en extreme vormen van Nationalisme. Sommige natuurwetenschappers, die sterk in de evolutie geloven, redeneren nu als volgt: religie is een produkt van de menselijke geest, of liever: van de hersenen. De hersenen bestaan uit cellen, die geregeerd worden door het erfelijk materiaal, de genen. Religie is dus biologisch bepaald, en dus in de evolutie ontstaan. Religieuze gedachten zijn voor deze onderzoekers een bijprodukt van de hersenen; het gaat volgens hen om het gedrag dat de gelovigen vertonen. Dit is in grote lijnen de gedachtengang die de nieuwe evolutieaanhangers bij uitstek - zij noemen zich soeiobiologen - aanhangen. Volgens Wilson, de 'voorganger' van de soeiobiologen, is de religie één van produkten van de hersenen van de mens. Door de religie zijn de gelovigen in hun gedrag een her-

De meeste onderzoekers blijken Wilson's conclusie over de religie niet te onderschrijven. De bioloog en gedragsonderzoeker drs. Cor Goosen, werkzaam op het primatencentrum van TNO te Rijswijk zegt hierover: 'Wanneer Wilson de religie zélf tot onderwerp van studie maakt, heb ik daar niet zo veel moeite mee. Overigens hoeft de gelovige hier naar mijn mening weinig aanstoot aan te nemen. Als hij het niet leuk vindt dat zijn geloof wetenschappelijk bepaald is, kan hij altijd nog een onderscheid maken tussen lichaam en geest. De 'geest' blijft dan niet toegankelijk voor natuurwetenschappelijke studie - al moet ik daar aan toe voegen dat ik niet weet wat 'geest' is. De theologie heeft daarom niet afgedaan, maar kan hiermee juist door-

Sociobïologie In 1975 verscheen het boek 'Sociobïologie' van de Amerikaanse biologie-hoogleraar E.O. Wilson. I n feite is de sociobïologie geen nieuwe wetenschap, m a a r een herleving van de oude evolutiegedachte van Darwin. Het uitgangspunt is d a t er een biologische, of lieven een erfelijke k a n t a a n het gedrag zit. Juist het sociale gedrag van mens en dier interesseert de soeiobiologen. Wilson's laatste boek, het zojuist verschenen 'De Gouden Kooi' behandelt het sociale gedrag van de mens. Daarin komen o.a. agressie en oorlog, man/vrouwroUen, homosexualiteit en religie ter sprake. Een nieuw aspekt dat de soeiobiologen a a n de evolutieleer hebben toegevoegd is het samenwerkingsgedrag. Niet alleen het winnen van een bloedige strijd m a a r ook het goed k u n n e n samenwerken vergroot de overlevingskansen. Door het geven van een alarmroep verraadt een vogel bijv. zijn eigen positie, maar hij geeft informatie van levensbelang aan andere door. De Engelsman Hamilton wees erop dat deze offer-bereidheid de eenling weliswaar niet ten goede komt, m a a r wel zijn^ verwanten. Broer, zus, ouders en kinderen en andere familieleden hebben vaak hetzelfde erfelijk materiaal. Het gaat in de evolutie om het in stand houden van dit erfelijk materiaal. Wanneer door strijd of door samenwerking het erfelijk materiaal van de verwanten betere overlevingskansen krijgt, betekent dit dus een voordeel in de evolutie. Dit staat bekend als de altruïsme-diskussie. Volgens de soeiobiologen is het samenwerkingsgedrag en het altruïsme dus toch een vorm van egoïsme m.b.t. het erfelijk materiaal, omdat het de overlevingskansen van de verwanten vergroot. I n Nederland is overigens zojuist dr. Musschenga gepromoveerd op een onderwerp over de sociale moraal. Hij vond dat een vorm van moraal in alle menselijke kuituren voor komt, en dat er universele moraalregels bestaan. Volgens dr. Musschenga komt er wel degelijk 'zuiver' altruïsme bij de mens voor, dat noch op de korte, noch op de lange termijn voordeel voor de verwanten oplevert. Hij noemde als voorbeeld de Nobelprijswinnares moeder Teresa. Hij stelt dat de moraal een typisch menselijke oplossing is voor problemen van samenleven en samenwerken. ' gaan, lijkt me.' 'Al kan het verschijnsel religie begrepen worden, het blijft daarom bestaan. Wetenschappelijk gezien valt er dan nog geen enkele moraliserende opmerking te maken. Wilson wekt de indruk dit af en toe te doen. Wanneer hij de lezer laat kiezen voor de mythe van zijn wetenschap, is hij bezig zelf een religie te stichten. De virtuoze afwisseling

tussen Wilson als Wetenschapper en als profeet is voor de leek misschien niet altijd duidelijk. Voor mij zijn de lessen van Wilson verwerpelijk zolang ze niets met wetenschap te maken hebben.' 'Het is ook verwerpelijk als de ideeèn van de soeiobiologen worden misbruikt. Maar ook de uitvinding van de hamer kan misbruikt worden, en moet je daarom de wetenschap monddood maken? Dat begint dan op een nieuwe affaire Galilei te lijken!', aldus Cor Goosen.

Bioloog èn theoloog De Leidse hoogleraar dr. M. Jeuken is bioloog èn theoloog. Zijn kijk op Wilson is de volgende: 'Ik sta als bioloog niet afwijzend tegenover zijn ideeén. Wilson zelf is ook kntisch, maar mijns inziens niet kritisch genoeg'. Volgens prof. Jeuken speelt hier opnieuw het probleem van de scheiding van lichaam en geest een rol. Deze scheiding is al oud en terug te voeren op de Griekse wijsgeer Plato; sinds de 17e eeuwse Franse wiskundig^ Descartes is ze weer in zwang. Modem biochemisch onderzoek heeft aangetoond dat chemische stoffen gedrag kunnen beïnvloeden en zelfs gevoelens opwekken. Hierdoor geïnspireerd zegt de moderne wijsbegeerte dat lichaam en geest wel degelijk een eenheid vormen. Voor materialisten, zoals de soeiobiologen, zijn lichaam en geest daarom volledig één. De 'geest' is voor hen niets meer dan een aantal hersenprocessen. Prof. Jeuken vindt dat geest en stof wel een eenheid vormen, maar niet Identiek zijn. Er moet meer zijn dan alleen datgene wat waarneembaar is. Verschijnselen als hongerstaking en trouw kan Wilson niet verklaren. De natuurwetenschappen geven mogelijkheden tot mgnjpen in de natuur. Maar deze wetenschappen kunnen niet zeggen of de veranderingen ten goede of ten kwade zijn. Adam en Eva: eerste mensen of hersenbeelden''

Vervolg op pag. 10

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen