Ad Valvas 1979-1980 - pagina 171

3

AD VALVAS — 30 NOVEMBER 1979

Criminoloog Jan Naeyé in casestudy met videoband over het

Nieuwmarktkonflikt

Nieuwmarktkonflikt heeft sterk bijgedragen tot toenemende 'militarisering' politieapparaat Het is 24 maart 1975: Blauwe Maandag in Amsterdam. Rel­ len van 's morgens vroeg tot 's avonds Iaat. Een felle botsing tussen lastige Amsterdammers aan de ene kant en een grote politiemacht aan de andere kant. De Nieuwmarktrellen: het hoogtepunt van een conflict dat tot ver buiten Amsterdam grote aandacht trok. In 1974 besloot de Amsterdamse gemeenteraad definitief, dat de Oostlijn van de metro moest worden afgebouwd, dwars door de Nieuwmarkt. Daarom moesten in deze buurt nog een 60­tal woningen worden gesloopt. Op Blauwe Maan­ dag, 24 maart 1975 vond de eerste ontruiming plaats. Tegen­ standers hadden zich in de betreffende huizen verschanst. De deurwaarder kwam onder bescherming van een grote, goed voorbereide politiemacht met een bevel tot ontrui­ ming. Het ging er niet zachtzinnig aan toe en binnen een mum van tijd was de hele zaak geëscaleerd tot een grote confrontatie tussen metro­tegenstanders en de politie. Het Nieuvnnarktconflict is het onderwerp van een unieke case­study van de aan de juridische faculteit van de Vrije Universiteit werkzame Jan Naeyé. Het onderzoeksproject, dat hij in 1977 begon, beschrijft de opbouw en het verloop van het Nieuwmarktconflict, waarbij speciale aandacht is geschonken aan de rol van de Amsterdamse politie en justitie. De resultaten van bet onderzoek zijn gepubliceerd in de vorm van een videoband en een tekstboek, beide onder de titel „De Sterke Arm".

,.Ik ben emotioneel bij het hele Nieuwmarktgebeuren betrok­ ken geraakt ' toen duidelijk werd dat er verschrikkelijk werd gemanipuleerd om die metro af te bouwen volgens de oude plannen uit 1968 tegen beter weten in". De zaak werd voor hem nog in­ teressanter toen duidelijk werd dat de politie er aan te pas zou komen. J a n Naeyé doceert aan de Vrije Universiteit immers strafprocesrecht, waaronder ook de politiebevoegdheden vallen. „De vraag voor mij was: hoe zouden B W en de poli­ tie de zaak gaan aanpakken. Ik vond dat het voor de politie een moeilijke zaak zou gaan wor­ den". Belangstelling voor het politie­ optreden kwam evenwel niet alleen voort uit hoofde van zijn

Cock de Zwart van de buurt en de burgerij be­ kijkt.

'De sterke arm' „De Sterke Arm" is een zoge­ naamd onderwijsgericht onder­ zoeksproject, en is in eerste in­ stantie bedoeld voor gebruik binnen het universitair onder­ wijs, in het bijzonder aan juri­ dische studenten met speciale aandacht voor vraagstukken van straf (proces) rechtelijke aard. Toch is het niet louter „voer voor juristen". Het Nieuwmarktconflict is nl. ook uiterst interessant vanuit poli­ ticologische, sociologische en bestuurskundige invalshoek;

gooien, om de bronnen zo dui­ delijk mogelijk bij elkaar te brengen, om zo die dingen die of in een voetnoot of in een en­ kele opmerking te lezen waren voor een bredere studie toegan­ kelijk te maken. Na afloop van de rellen heb ik mij namelijk bezig gehouden met het publi­ ceren van de klachten die tegen de politie waren ingediend. Er waren veel en ook ernstige klachten tegen het politieoptre­ den gekomen. Het gemeente­ bestuur en de A msterdamse justitie" hebben deze klachten echter inhoudelijk nooit se­ rieus behandeld: in 1977, dus 2 jaar later wer­ den alle klachten en bloc gese­ poneerd. Een aantal mensen heeft het hierbij niet laten zit­ ten. Dat heeft rechtstreeks ge­ leid tot de oprichting van het Amsterdamse Klachtenbureau Politieoptreden en kritische pu­ blicaties over de politieleiding. Ik wilde dus niet dat alle fei­ ten zomaar in het moeras zou­ den verzinken". Maar bij 't verzamelen van het materiaal stuitte J a n Naeyé op grote moeilijkheden: over het politieoptreden in de Nieuw­ markt was bijna niets geschre­ ven, noch in politievakbladen noch in juridische bladen. Wèl was er door de buurtbewoners en actiegroepen veel geschre­ ven: stencils, krantj es, pamflet­ ten e.d. „Dus wanneer ik ge­ schreven bronnen had willen gebruiken, zou ik niet veel wij­ zer zijn geworden. Maar er was des te meer gefilmd en gefoto­ grafeerd. En wat is er simpeler dan in plaats van abstract te praten of te schrijven over heel concreet gedrag, dit gedrag ge­" woon te laten zien? Bovendien vind ik het heel belangrijk dat je in het onderwijs een sprong maakt van een abstracte om­ schrijving van vraagstukken naar het heel concreet laten zien waar het om gaat.

slagkracht van de politie in de laatste tien jaar enorm is toe­ genomen, maar ook dat de rol die de politie in grote sociale conflicten (zoals stakingen, be­ zettingen en betogingen tegen kernenergie) kan spelen sterk van karakter is veranderd". De Nieuwmarktaffaire geeft dan ook aanleiding tot belangrijke vragen als: Wat is de speel­ ruimte van zo'n machtige poli­ tie? Is zij een willoos werktuig in handen van het gemeentebe­ stuur of volledig eigen baas?

Videoband Op de videoband, die uit vijf delen bestaat, die echter elk af­ zonderlijk te gebruiken zijn, heeft Jan Naeyé geprobeerd al­ le belangrijke beslissingsmo­ menten in beeld te brengen, de lijn van het conflict duide­ lijk te maken en het hele poli­ tieoptreden te reconstrueren, van minuut tot minuut in chro­ nologische volgorde. Na een korte intro van 8 minu­ ten, waarin de probleemstelling wordt geponeerd volgt het eer­ ste deel: „Het voorspel". In 75 minuten wordt de geschiedenis getoond van het metroconflict in de periode 1973­1975. Vervol­ gens een reconstructie van het politieoptreden tijdens de ont­ ruiming en de sloop van de zo­ genaamde Rechtboomslootpan­ den in de Nieuwmarktbuurt. Dit tweede deel, getiteld „De eerste ontruiming", duurt 28 minuten. Ook het derde deel duurt 28 minuten en geeft een recon­ structie van het politieoptreden tijdens de tweede ontruiming op 8 april 1975 van de zoge­ naamde Lastage­panden. Deel vier tenslotte geeft in 60 minu­ ten de juridische nasleep van de Nieuwmarktprocessen en

Politie­studenten bij simulatiespel: 'Ja maar zo gaat het in het echt toch niet'

werk. „In de woongroep, waar­ in ik woon, zat indertijd ook een hoofdinspecteur van politie, die in de Nieuwmarkt moest gaan optreden. We zaten samen aan een tafel daar voortdurend over te discussiëren. Bovendien ben ik zelf politieman geweest. Na mijn middelbare school ben ik naar de Nederlandse Politie­ Academie gegaan en heb ik twee jaar in actieve dienst in Amsterdam gewerkt. Ik kan dus wel beoordelen wat er bij zo'n politieactie gebeurt. Toen ik criminologie ging studeren ontdekte ik hoe eenzijdig ik be­ paalde problemen vanuit een politievak­blik had bekeken. Zo'n practisch beroep als poli­ tieman reduceert problemen vaak te sterk. Dat is deels wel noodzakelijk, maar deels ook 'i een gewoonte die ontstaat door­ dat het politiewerk weinig ge­ professionaliseerd is. Ik zie nu hoe weinig creatief de politie in het algemeen op problemen in­ springt. Dat krijg je pas in de gaten als j e er afstand van neemt, maar ook wanneer je problemen vanuit de positie

het conflict is een schoolvoor­ beeld van een bestuurscrisis; de besluitvorming met betrekking tot de metro leidde tot interne tegenstellingen biimen de poli­ tieke partijen, de raadsfracties en B W van Amsterdam die hun sporen nog jaren hebben nagelaten: de metroaanleg was een ver­ voers­economische miskleun waarvoor de stad A msterdam voortaan jaarlijks krom moet liggen om de exploitatietekor­ ten te kunnen betalen; het zelf­ beheer op wijkniveau en de organisatie van de buurt trok internationale aandacht en was een van de belangrijkste rede­ nen dat van de verdere uitvoe­ ring van de ambitieuze metro­ plannen werd afgezien,, aldus J a n Naeyé in zijn voorwoord tot het tekstboek. Het idee om het Nieuwmarkt­ conflict te gaan onderzoeken kwam in 1976 bij Jan Naeyé op: ,,Een deel van mijn motivatie is ook uit het idee ontstaan om dat wat er gebeurd was voor de geschiedschrijving open te

Hoe belangrijk deze visualisatie is, bleek Jan Naeyé tijdens een gastles op de Politie Academie te Apeldoorn. „Na afloop van de ontruiming op de Nieuw­ markt, ruim een jaar later, heb ik daar een simulatiespel hel­ pen organiseren over de Nieuw­ markt. We hebben toen dit spel op de video geregistreerd en later besproken aan de hand van een ruwe video­montage van hoe het op de Nieuwmarkt echt is gegaan. Een grove vorm, die ik later tot deze film heb uitgewerkt. Het curieuze was nu dat op grond van het simu­ latiespel alle studenten zeiden: „Ja, maar zo gaat het in het echt toch niet". Maar toen de video­opnamen van de Nieuw­ markt werd getoond, zagen ze dat het wèl exact zo ging." Er ontstond een belangrijk historisch document, zowel bruikbaar in het onderwijs als voor verder onderzoek: een case­study op film, een unicum binnen het juridisch vakgebied. Het belang van deze case­study staat te lezen in de inleiding van het boek: het Nieuwmarkt­ conflict heeft sterk bijgedragen tot de toenemende „militarise­ ring" van het politieapparaat. ,,(Het) is duidelijk geworden dat elk gemeentebestuur in Ne­ derland thans ( . . . ) kan be­ beschikken over een „sterke arm" bestaande uit centraal op­ geleide en uniform georgani­ seerde Mobiele Eenheden (...) Dit betekent niet alleen dat de

klachten in de periode 1975­ 1978. Dit geschiedt in de vorm van interviews met een aantal betrokkenen. Voor de overige delen heeft Jan Naeyé gebruik gemaakt van plattegronden, foto's, krantekoppen, animaties en vooral filmfragmenten. Het filmmateriaal is afkomstig uit

de archieven van de televisie­ omroepen.

Traumatologic Het tekstboek bevat, behalve een zeer volledig literatuur­ overzicht, een transcriptie van de videobanden, aangevuld met chronologisch gerangschikte in­ formatie uit ambtelijke versla­ gen, politierapporten, buurt­ iïranten en dagbladen. Ook zijn er dossierstukken afgedrukt van een proces van één der Nieuwmarktarrestanten en een overzicht van wat er met be­ trekking tot de klachten over het politie­optreden is geschre­ ven. Daarnaast zijn enkele bij­ dragen van anderen — betrok­ kenen en deskundigen, — op­ genomen, waarvan de belang­ rijkste is „Lessen in Traumato­ logie", een beschrijving en een kritische analyse van de Nieuw­ marktstrafzaken door Mr. Wil­ lem van Bennekom. Een uniek document, omdat Van Beuse­ kom door zijn positie als advo­ caat in staat was de Nieuw­ marktprocessen van „binnen­ uit" te beschrijven en op die manier veel achtergrondinfor­ matie levert. „De relatie tussen film en boek heb iK zo flexibel mogelijk ge­ houden", zegt Jan Naeyé. „Het boek kan afzonderlijk van de film gelezen worden. Er zijn heel veel foto's opgenomen, zo­ dat ook zonder videobeelden een aardig beeld van de ge­ beurtenissen kan worden ver­ kregen. Ook de film kan los van het boek bekeken worden. Maar het boek is wel een goede begeleiding; er zit te veel in die film om in één keer in je op te nemen. In het boek kan je het allemaal nog eens rustig over­ lezen. De film is geen „avondje buis", geen smeuiig verhaal over de politie, maar een eer­ lijk beeld, een analyse van het politieoptreden, sprekend, ­beel­ dend en authentiek en daarom zeker boeiend". De film noch het boek worden daarom afge­ sloten met een onderdeel „con­ clusie". Het materiaal spreekt volgens J a n Naeyé voor zich­ zelf. Jan Naeyé wil de videobanden ook ter beschikking stellen aan andere universiteiten. Een copie van de film komt daarom ter inzage te liggen bij de Stich­ ting Film en Wetenschap te Utrecht. Het boek over het Nieuwmarkt­ konflikt is vanaf dinsdag 4 de­ cember in de boekhandel ver­ krijgbaar.

Rechtzetting

UR­kommissie 0. en 0. Sijbolt Noorda, UR­lid voor het DAK schrijft ons: Onder de kop „Definitieve ad­ visering Projekten B RO door UR­kommissie" deed Ad Valvas vorige vrijdag verslag van de besluiten van de Universiteits­ raad met betrekking tot een herstructurering van de advies­ commissie voor onderwijs en onderzoek. Het bedoelde artikel kan een aantal misverstanden doen ontstaan. In de eerste plaats zou men kunnen denken dat het slechts gaat om de ad­ visering m.b.t. B .R.O.­projecten, Dat is onjuist. Het gaat om de voorbereiding van elke beslis­ sing op het terrein van onder­ wijs en onderzoek door de Uni­ versiteitsraad. Overigens advi­ seert juist m.b.t. de B .R.O.­toe­ wijzingen een speciale commis­ sie de Universiteitsraad. Verder wekt het artikel de in­ druk dat de U.R.­commissie vooral dient om „politieke en

maatschappelijke afwegingen" aan de „inhoudelijke argumen­ ten" van d e universiteitscom­ missie voor onderwijs en onder­ zoek toe te voegen. Dat is niet de bedoeling. Zulke afwegingen horen net zo goed thuis in de besprekingen binnen de univer­ siteitscommissie. Het instellen van een U.R.­commissie heeft ten doel de besluitvorming in de raad beter voor te bereiden. De meningsvorming blijft plaats vinden in de brede com­ missie. Tot slot: de heer Bergsma maakt deel uit van de W.P.­ge­ leding, maar niet van de DAK­ fractie. Wat de kop en de taakstelling van de advieskommissie voor O en O betreft heeft Sijbolt ge­ lijk. D e alinea vanaf „Verder" tot en met brede kommissie kan als ingezonden stuk gelezen worden. De laatste zin weer als rechtzetting. (Red.)

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen