Ad Valvas 1979-1980 - pagina 159

AD VALVAS — 23 NOVEMBER 1979

Bert Musschenga promoveerde op proefschrift over de moraal

'Zuiver altruïsme komt voor bij de mens' Vorige week promoveerde aan de VU A. W. Musschenga tot doctor in de godgeleerdheid. De titel van zijn proefschrift luidde: „Sociale moraal, begrip, funktie en inhoud". Dat een theoloog een dissertatie schrijft over moraal is op het eerste gezicht niet zo verrassend. Opmerkelijk is wel dat Musschenga bij zijn onderzoek naar sociale moraal twee uitstapjes buiten zijn vakgebied heeft gemaakt, namelijk naar de sociobiologie en de culturele antropologie. De eerstgenoemde wetenschap heeft de laatste tijd over belangstelling niet te klagen. De kolommen van NBC-Handelsblad staan er vol van en onlangs constateerde het Amerikaanse mannenblad Playboy zelfs dat de sociobiologie had aangetoond dat ontrouw van mannen biologisch gefundeerd is en dat feminisme onzin is. Musschenga heeft nu ook gebruik gemaakt van gegevens uit omstreden wetenschap maar dan wel op een kritische wijze. Zo stelt hij dat moraal een specifieke menselijke oplossing is voor problemen van samenleven en samenwerken. Met behulp van gegevens uit de culturele antropologie komt hij bovendien tot de slotsom dat moraal in alle culturen voorkomt en dat er universele moraalregels bestaan. Een gesprek met de piepjonge doctor (29), een dag na zijn promotie.

Hij is nog wat vermoeid van de inspanning van de vorige dag en de ontspanning daarna. Bovendien is een IKON-reporter net langs geweest. Hij formuleert niettemin helder. We hebben het eerst over de achtergronden van zijn studie. In 1975 werd hij onderzoeker bij de sectie ethiek van de theologische fakulteit voor het Projekt vergelijkende moraalwetenschap onder prof. Kuitert. Eén van de eerste projekten die gefinancierd werden uit het BRO-potje (Beleidsruimteonderzoek)

Bart Muysson dat ze berusten op vooronderstellingen over de aard van de menselijke natuur, egoïsme en altruïsme. Die vooronderstellingen probeer ik later in mijn studie bloot te leggen. Maar als zoekontwerp voor mijn studie heb ik sociale moraal omschreven als geheel van regels en principes die samenwerken en samenleven tussen mensen mogelijk te maken. In deze conceptie vervult moraal de functie van oplosser van problemen op het gebied van samenleven en samenwerken en stelt zij de sociale randvoorwaarden voor het individuele handelen." Dieren hebben volgens jou geen moraal. Wat heeft het dan voor zin de menselijke samenleving met de diersamenleving te vergelijken? „Omdat ze beide een aantal gelijke basisproblemen kennen. Mens en dier leven beide in sociaal verband. De vraag is: hoe wordt in een sociaal verband kohesie gevestigd? Daartoe beschikken beide over geldingsdrang en sociale motivaties, die voor de bestiging van sociale orde en samenhang in 'n groep moeten zorgen. Dit zijn factoren die tegelijk bindmiddel en dynamiet kunnen zijn. Conflict en solidariteit zijn hierbij twee kanten van dezelfde zaak. Uitgaande van deze basisproblemen, die in iedere samenleving van mensen en dieren voorkomen, kun je de vraag stellen hoe die problemen bij dieren en mensen worden opgelost. Dan blijkt op het punt van sociale gedragsregulering het grote verschil te liggen tussen mens- en dier-samenlevingen. Bij de dieren zorgen de Instinkten voor stabiliteit en duur-

zaamheid. Bij de mens is nog wel wat instinkt over maar voor het reguleren van zijn sociale handelen volslagen onvoldoende. Daarvoor moeten dan de instituties zorgen. Dat zijn fundamenteel antropologische handelingspatronen die in iedere samenleving aanwezig zijn maar de vulling (instituut) kan anders zijn. Neem bijvoorbeeld het huwelijk dat als institutie in elke cultuur voorkomt maar heel verschillend -gevuld kan worden: monogaam, polygaam, geregelde vormen van samenwonen. Maar dergelijke instituten kunnen bij de mensen niet die stabiliteit verschaffen zoals de Instinkten bij de dieren. Instituten kunnen ontdoken en niisbruikt worden. Aan die tendonzen biedt moraal een tegenwicht."

Sociobiologie In hoeverre ben je te rade gegaan bij de sociobiologie? „Mijn interesse ging vooral uit naar de sociale gedragsregulering en niet naar allerlei over-

Bert Musschenga als studiesecretaris bezinningscentrum VU:

Christelijke universiteit meer dan universiteit van christenen

Waarom vergelijkend moraalonderzoek? „Een onontgonnen terrein was Hoe groter het aantal niet-christenen aan de Vrije Universiteit het niet helemaal maar er was wordt, des te dringender wordt de noodzaak om .helderheid te toch nog weinig over gepubli- verkrijgen over de vraag in welke opzichten een christelijke uniceerd. Er bestonden wel enkele versiteit meer is dan een universiteit van christenen. Zo luidt monografieën over moraal van stelling 12 bij het proefschrift van Bert Musschenga. Een aardig sommige volkjes. Cultureel an- aanknopingspunt voor een paar vragen aan de kersverse doctor die sinds 1 oktober als studiesecretaris verbonden is aan het Betropologen zijn niet zo geïnteresseerd in de moraal, tenminste zinningscentrum van de VU. Samen met een administratief medeniet als iets dat je kunt isoleren werker bemant hij de staf van dit centrum dat als taak heeft wat uit de normen en waarden van dieper in te gaan op vragen met betrekking tot de doelstelling van culturen. De diskussie over de VU als christelijke universiteit. Dit in nauwe samenwerking godsdienst en moraal wees ons met de Werkgroep Doelstelling, een universiteitscommissie. op het belang van vergelijkend moraalonderzoek. Christenen Het Bezinningscentrum, dat dit eindelijke bedoeling om tot een bijv. oriënteren zich nl. in hun jaar van de grond kwam, be- publikatie te komen. Bert denkt handelen zowel aan morele op- handelt een aantal vragen hierbij bv. aan 't bestuderen van vattingen en principes die zij waaraan de werkgroep niet zo vooronderstellingen van wetenmet niet-christenen gemeenschapsbeoefening waarbij ook gauw toekomt. Vragen die beschappelijk hebben als aan op- trekking hebben op de relatie wel eens de vraag gesteld mag vattingen die zij aan hun gods- tussen geloof en wetenschap, de worden in hoeverre bv. zuiver dienst ontlenen. Daarom is er begrensdheid van het rationele positivisme zich verdraagt met behoefte aan empirisch onder- kennen etcetera. De werkgroep een christelijke geloofsovertuizoek naar de verhouding tussen kan zich dan meer bezighouden ging. godsdienst en moraal in de ver- met concretere vragen als on,,Als een wetenschapper aan schillende culturen. Mijn onder- derschrijving van de doelstel- de VU uitgaat van marxistizoek beoogt daarom 'n instru- ling door het personeel en hoe sche veronderstellingen, dan rijmentarium te ontwikkelen voor de doelstelling bij de introdukzen de haren meteen te bermoraalwetenschap als 'n verge- tie gepresenteerd moet worden. ge." Naast deze studiegroepen lijkende en beschrijvende w e - -Bert somt een aantal activiteidie naar een concreet resultaat tenschap. Uiteindeüjk zou een ten van het centrum op. Het sti- toewerken in de vorm van een goed ontwikkelde moraalweten- muleren van bepaalde onderpublikatie denkt hij ook aan schap een bijdrage moeten lezoeken over vragen als: Is gespreksgroepen die wat vrijveren aan een normatieve er een christelijke normatieve blijvender te werk gaan maar ethiek maar die weg is nog antropologie mogelijk?; zijn er wel discussiëren over dezelfde lang." nog andere kenwegen mogelijk probleemgebieden. dan het rationele kennen? Het Wat trekt hem eigenlijk aan in formeren van studiegroepen: deze nieuwe funktie? Wat is eigenlijk moraal? „Als „Dat was ook de belangrijkste deelnemers uit verschillende christelijke universiteit moet je disciplines van de universiteit meer zijn dan een universiteit voorvraag van de studie. Er bestuderen daarin samen een van christenen die een bepaalde zijn zeer verschillende definigemeen ties in' omloop. Daarbij blijkt bepaald probleem met de uit- levensbeschouwing

eenkomstige gedragsnatronen bij mens en dier. Sociobiologen pretenderen soms al te gauw dat ze iets kunnen zeggen over menselijke samenlevingen. Ook ten aanzien van moraal trekken ze te snel conclusies. Ik ontken dat er moraal bij dieren aanwezig is maar ik wijs er wel op dat het probleem waarop moraal betrokken is parallellen heeft in problemen in diersamenlevingen. Hoe sta je in dit verband tegenover de altruïsme-discussie in de sociobiologie? Sommige dieren vertonen ook verschijnselen van onzelfzuchtig gedrag. Een vogel bijvoorbeeld, die zijn soortgenoten waarschuwt tegen gevaar van buiten af en op het eerste gezicht handelt tegen zijn eigenbelang. „Deze discussie moet je zien in het licht van de evolutietheorie. De kans dat zo'n waarschuwende vogel door een roofvogel bijvoorbeeld wordt opgepikt is

Vervolg op pagina 4 hebben en elkaar daarover kunnen aanspreken. Het christelijk karakter van een universiteit moet tot uiting komen in wat j e in onderwijs en onderzoek doet. Het christelijke mag geen etiket zijn, geen fagade waarachter een leegte schuilt. De wetenschap moet altijd beoefend worden tegen de achtergrond van een levensbeschouwing. Ik zie zelf waardevolle elementen in de joods-christelijke tradite. Nog afgezien van de vraag of je een christelijke universiteit als een instituut er op na moet houden vind ik het zinvol om wetenschap te beoefenen tegen een achtergrond van een christelijke levensbeschouwing. Theoretisch is het denkbaar dat groepen christenen binnen een niet-christelijke universiteit zich met die vragen kunnen bezig houden. Maar het is een praktisch gegeven dat aan een rijksuniversiteit die vragen niet zo goed tot hun recht kunnen komen."

Haalt VU 2000? Bert, die overigens uitdrukkelijk stelt dat hij deze meningen op persoonlijke titel uitspreekt, beseft dat de door hem opgeworpen vragen des te meer klemmen nu er een duidelijke tendens bestaat dat het aantal niet-christenen aan de VU steeds meer groeit en binnen niet al te afzienbare tijd kan omslaan in een meerderheid. Haalt de VU een tweede eeuwfeest als christelijke universiteit of zullen we ons eerst maar bepalen tot het jaar 2000? Bert: „Het jaar 2000 zal de VU wel halen en de VU mag voor mij ook wel 200 jaar worden als ze er maar in slaagt om werkelijk inhoud te geven aan de doelstelling." Voorlopig bezint

Wie kent niet het verhaal van de tennisser, die steeds als hij de bal miste in plaatS' van de oorzaak bij zichzelf te zoeken geërgerd naar z'n racket keek en siste ,.hè, dat rotracket. daar kan ik niet mee slaan hoor". Dat verhaal schoot me weer te binnen toen ik las hoe VUSO-voorzitter Hein Kleman analyseerde waarom het de VUSO maar niet lukte naar die kiezers door te breken wie het „dogmatische karakter van SRVU en PKV" niet meer aanspreekt. Als eerste oorzaak daarvoor wijst hij namelijk Ad Valvas aan, „dat saaie blaadje, dat steeds minder wordt gelezen" en zo langzamerhand „volkomen onbruikbaar" is geworden. Allereerst is het natuurlijk al heel opmerkelijk om een zo slecht gelezen blaadje als eerste oorzaak aan te wijzen voor het uitblijven van deze doorbraakgedachte. Maar om op het beeld van de tennisser terug te komen. Ik weet niet of Hein zelf tennist maar ik kan me hem in de rol van de eerder genoemde tennisser heel goed voorstellen. Ad Valvas is dan het racket van Hein en de kiezer is de bal, die hij steeds maar mist. Ad Valvas het vermaledijde merk van zijn racket is zo langzamerhand onbruikbaar geworden. Denkt Hein dan. Het komt niet in hem op de oorzaak van het falen te zoeken bij de speler, de VUSO zelf dus in het politieke spel. Nee, de VUSO profileert zich de laatste tijd natuurlijk uitstekend maar dat saaie Ad Valvas verkoopt dat niet aan de lezer. Want daar is Ad Valvas toch voor. Er moet immers maar eens een .,beter propaganda-apparaat" worden opgebouwd. Ad Valvas is bovendien niet objektief: de standpunten van DAK en PKV worden breed uitgemeten en voorzien van dikke koppen. De VUSO mag blij zijn als zij überhaupt vermeld wordt. Jammer, dat Hein het VUSObulletin van tevoren niet goed heeft geraadpleegd want op pagina 3 staat zo'n vette kop uit AV, nota bene over een door de UR aangenomen VUSO-motie „UR: warme hap moet blijven", staat er boven in de voorpagina van AV van oktober, met eronder breed uitgemeten het VUSO standpunt. De VUSO maakt zich sterk voor de demokratie in de SSH. Ad Valvas maakte er uitvoerig gewag van. De VUSO kwam met een notitie voor de UR over opleiding en vorming Lang voordat deze in de raad komt stond die al weer in Ad Valvas. Maar ja, dat de VUSO niet zo verschrikkelijk vaak met een opmerkelijk eigen standpunt over universitaire zaken komt. Daar kan AV ook niets aan doen. De kritiek op AV wordt nog ridiculer als in het laatste VUSO-bulletin ~ wordt vastgesteld, dat het nieuwe nummer er één is om „door te worstelen". Er wordt gewerkt aan een betere opzet van het VUSOorgaan met „aantrekkelijker leesvoer". We bekeken het blad nog eens en moesten de hoofdr redakteur gelijk geven. Gortdroog leesvoer, dat de lezer schots en scheef wordt voorgeschoteld. En zo objektief: de SSH-aktie blijkt volgens de kop een aktie te zijn van de VUSO en SSH-bewoners. „Kijk naar je eigen," zei m'n buurmeisje altijd als ik wat op haar had aan te merken. VOYEUR het Bezinningscentrum zich op de voorbereiding van het congres „Zorg om de wetenschap", volgend jaar oktober. (B.M.)

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen