Ad Valvas 1979-1980 - pagina 254

AD VALVAS ^Rl

'Lange golven': een nieuw analysekader van de c Reeds de Grieken wisten dat verwondering het begin is van alle wijsheid. En zo zal het ook wel gegaan zijn met degenen, die de periodieke golfbewegingen in de ekonomische groei onderzoeken. Gesproken wordt over 'het raadsel van de lange golven'. De moderne wetenschap duldt echter geen mysteries en ging op zoek n a a r een verklaring. Waarom maakt de kapitalistische ekonomie met een regelmaat van ongeveer 50 j a a r een dieptepunt door? Aan het einde van de negentiende eeuw meende een Britse ekonoom de oorzaken te zien in een golfbeweging van zonnevlekken, die het sukses van de graanoogsten, en bijgevolg van de hele ekonomie, bepaalden. Nog in 1923 haalde een Amerikaan zelfs de bewegingen van de planeet Venus erbij. Aan de VU is onlangs een interfakultaire werkgroep 'lange golven' van start gegaan, die de oorzaken van golfbewegingen wat dichter bij huis zoekt. De werkgroep zal zich in zijn onderzoek koncentreren op de geschiedenis van Nederland. Daarbij wordt de zaak interdisciplinair aangepakt. De ekonomie is immers geen geïsoleerd verschijnsel, maar heeft zijn effekten en oorzaken in sociale en politieke verhoudingen. We spraken met een aantal deelnemers van de werkgroep: Prof. Derksen, Prof. Namenwirth, Dr. van Roon en de student-assistenten J a n Luiten van Zanden en Andries de Grip. D a t h e t ekonomisch leven regelmatig verstoord wordt door een krisis is reeds lang een vertrouwd gegeven. Tot ver in de negentiende eeuw beschouwde m e n een krisis echter als een ziekteverschijnsel, als een irrationele evenwichtsverstoring, w a a r a a n de wetenschap geen a a n d a c h t behoefde te schenken. De gevestigde ekonomen zagen in werkloosheid hoogstens een tijdelijke afwijking van een natuurlijke situatie en geloofden m de heilzame werking van h e t vrije spel der ekonomische k r a c h t e n . De armoede werd de vorige eeuw gezien als h e t onvermijdelijke gevolg van de natuurlijke ongelijkheid van mensen, waardoor sommigen er niet in slaagden in h u n levensonderhoud te voorzien. D a t was een zaak die verder niets m e t h e t k a r a k t e r van de ekonomische verhoudingen te m a k e n had. De ergste uitwassen moesten m a a r door partikuliere of kerkelijke liefdadigheid bestreden worden.

Kondratieff Eén van de eerste wetenschappers, die op een systematische wijze opleving en a c h t e r u i t g a n g van de kapitalistische ekonomie bestudeerde, ~was de R u s Nikolai Kondratieff (1892-1930). Aan de h a n d van een a a n t a l ekonomische grootheden (rentevoeten, lonen, groothandelsprijzen en dergelijke) kwam hij tot de ontdekking, d a t de ekonomie een merkwaardig regelmatige cyclus van ongeveer 50 j a a r doormaakt. Volgens Kondratieff zijn er m de

moderne tijd drie perioden v a n ekonomische bloei geweest (1790-1815; 1845-1870 en 1895-1920), die afgewisseld werden door twee perioden van geringere ekonomische expansie (1815-1845 en 1870-1895). H a d hij nog geleefd, d a n h a d K o n dratieff de lijnen door k u n n e n trekken: tussen de b e u r s k r a c h van Wall S t r e e t in 1929 en de huidige ekonomische krisis ligt wederom een tijdperiode v a n ongeveer 50 jaar. De russische geleerde heeft d a t niet mee mogen m a k e n . Zijn opvattingen, d a t h e t kapitalisme zich telkens van een inzinking herstelde, was in strijd m e t de leer van de partij-ideologen volgens welke h e t kapitalisme tot de ondergang gedoemd was. Mede vanwege zijn kritiek op de overmatige p l a n n i n g van de landbouw in de j a r e n twintig werd hij v e r b a n n e n n a a r Siberië en overleed m één van de w e r k k a m pen. Een m a n , die zich diepgaand m e t de verklaring van de lange golven bezighield, was de Oostenrijkse ekonoom Joseph S c h u m p e t e r . Prof. Derksen: ' S c h u m p e t e r heeft gewezen op h e t belang van periodieke innovaties in de ekonomie. Met deze t e r m bedoelt hij niet vernieuwingen van verouderde a p p a r a t e n , en ook m e t uitvindingen zonder meer. H e t g a a t om nieuwe t a k k e n van produktie, die h e t ekonomisch leven fundamenteel veranderen. I n die theorie zit een k e r n van waarheid: er zijn perioden in de geschiedenis geweest, w a a r d a t een rol heeft gespeeld. D e n k m a a r a a n

Amsterdam anno 1885 Krisis, en het denken daarover, is geen verschijnsel van vandaag of van de roemruchte dertiger jaren. Al bijvoorbeeld in 1885 woedde in Amsterdam een fel debat over de tijdelijke, dan wel strukturele aard van de ontstane werkloosheid. Volgens het gemeentebestuur was het tijdelijk; volgens de werkliedenverbonden struktureel. Maar interessanter is, dat de gemeente onder druk van de werkliedenbonden maatregelen neemt om de werkloosheid tegen te gaan. Allerlei voorstellen worden ingediend, soals het dempen van stinkende grachten en selfs plannen voor een brug over het IJ, kompleet met tekeningen. Wel werd de stringente voorwaarde gesteld, dat de Projekten niet in strijd mogen sijn met de belangen van het particulier initiatief. Zo wordt bijvoorbeeld het Oosterpark aangelegd en langs de Nassaukade de grond opgehoogd en groenvoorsieningen aangebracht. Daar waren geen bedrijven in gespecialiseerd en bijna alle kosten gingen naar het aantrekken van arbeidskracht. Volgens Andries de Grip, student-assistent bij de werkgroep lange golven, die dese gegevens uit de gemeente archieven opdook, toch wel een interessante ontdekking: 'In de ekonomische wetenschap geldt dit als een Keynesiaans beleid, wat we eigenlijk pas vanaf de dertiger jaren enigszins kennen. Je ziet duidelijk, dat de overheid tot meer taken komt in krisistijd, ook al is het overheidsapparaat helemaal niet ingesteld op dat soort aktivvteiten. De politie bijvoorbeeld werd ingeschakeld om bij de bedrijven gegevens over te verwachten ontslagen te gaan inzamelen. Je ziet, dat hoewel de struktuur van het overheidsapparaat er niet op afgestemd is, er binnen de bestaande strukturen een wildgroei van nieuwe aktiviteiten plaatsvindt.'

de toepassing v a n de s t o o m m a c h i n e r o n d 1800. I n de tweede groeiperiode v a n Kondratieff was de aanleg van spoorwegen h e t t r e k p a a r d v a n de ekonomische bedrijvigheid. H e t b r a c h t nieuwe investeringsmogelijkheden voor de m e t a a l en m a c h i ne industrie m e t zich mee. Aan h e t begin van de derde lange golf, rond 1900 zijn h e t de innovaties van de a u t o , electriciteit, kunstzijde enzovoort, die een versnelde ekonomische groei teweeg brengen.' S c h u m p e t e r v e r k l a a r t de perioden van geringe ekonomische expansie door h e t feit d a t d a n de nieuwe k r a c h t e n m i n of meer gekonsolideerd zijn en de maatschappelijke verhoudingen zich e r a a n hebben aangepast. Derksen: ' S c h u m p e t e r heeft belangrijke aspekten van de

wachte vraag n a a r goederen, opleiding enzovoort. De gevolgen op langere termijn van beleidsveranderingen zijn niet te overzien, o m d a t de omstandigheden w a a r i n ze h u n uitwerking zullen vinden, nog onbekend zijn. Door h e t gebrek a a n kennis over de toekomst is h e t niet zo, d a t h e t overheidsingrijpen de golfbeweging zou dempen. De overheidsmaatregelen zijn er misschien wel een verdere oorzaak van! De foutieve berekeningen en een gebrek a a n kennis k u n n e n een impuls v o r m e n voor een golfbeweging.' We vragen of die onzekerheid over de ontwikkelingen in de toekomst niet eerder een gevolg is van het ekonomisch stelsel, waarin investeringsbeslissingen en kapttaalsbewegingen op ongeplande en voor de overheid onbekende wijze verlopen. Dan zouden in socialistische landen geen, of op een andere manier, golfbewegingen te vinden zijn. Nogmaals prof. N a m e n w i r t h : 'Die lange golfbeweging is vermoedelijk een verschijnsel van h e t kapitalisme. N u is h e t wel zo, d a t in h e t intern a t i o n a l e ekonomische leven de n a t i o n a l e s t a t e n de belangrijkste h a n d e l s p a r t n e r s zijn. Ook de s t a t e n m a k e n belangrijke fouten in h u n investeringsbeslissingen in h e t onderwijs, de gezondsheidszorg, u r b a nisatie. H e t i n t e r n a t i o n a a l ekonomisch verkeer is in zijn geheel kapitalistisch georganiseerd en ook de k o m m u n i s t i s c h e l a n d e n vormen

Wim Crezee en Dirk de Hoog interviewden WUB'Werligroep 'Lange golven' lahge golven belicht. M a a r w a n neer we zijn theorie toetsen door bijvoorbeeld te bekijken of de toepassing v a n uitvindingen zich weerspiegelen in investeringscijfers, d a n zie j e m a a r een heel lichte stijging. Bovendien blijven we zitten m e t de vraag w a a r o m die golf een lengte heeft v a n 50 j a r e n . Ik wil zijn bijdrage niet kleineren, m a a r h e t IS de t a a k van onze werkgroep kritisch n a t e denken over de verschillende theorieën de waardevolle elementen eruit te h a l e n en te konfronteren m e t Statistisch m a t e riaal. We moeten in eerste i n s t a n t i e bekijken of er werkelijk lange golven in Nederland hebben bestaan. We hebben al wat cijfermateriaal verzameld: We weten bijvoorbeeld de huwelijks-, geboorte- en sterftecijfers vanaf 1840; er zijn diverse gegevens beschikbaar over de situatie in de landbouw van de afgelopen eeuw, we hebben cijferreeksen van (gemeentelijke) inkomsten en uitgaven. M a a r op h e t ogblik vraag ik me af of h e t ons wel zal l u k k e n om modellen te ontwikkelen die lange golven k u n n e n beschrijven en verklaren, o m d a t ze begeleid worden door allerlei s t r u k t u u r v e r a n d e r i n gen. H e t is niet zo d a t alle lange golven eenzelfde beeld vertonen. Voor elke golf zal een relatief eigen verklaring moeten komen. Voor de verklaring v a n de lange golven is een eenvoudig model van vraag en a a n bod n a a r goederen onvoldoende. We zullen de v e r a n d e r e n d e rol van de overheid moeten g a a n onderzoeken: h a a r rol bij de-vorming van inkomens, de invloed van de onderwijspolitiek op de ekonomie: zo heeft de industriële ontwikkeling v a n Nederland in de 19de eeuw een tijd gestagneerd door h e t gebrek a a n goed geschoolde arbeiders.'

Krisispolitiek Op de gebieden die U noemt, namelijk de inkomensvorming en de kollektieve voorzieningen, is er zegmaar vanaf de eerste wereldoorlog, een toenemend overheidsingrijpen te zien. Heeft dat een demping van de konjunktuurgolven tot gevolg gehad? Prof. N a m e n w i r t h : "Dat zal in h e t algemeen wel opgaan voor de korte k o n j u n k t u u r golven, doordat de overheid bijvoorbeeld m a a t r e g e l e n n e e m t ter- overheveling van inkomens. M a a r w a t de lange golven betreft moeten we voorzichtig zijn. H e t a k t u e l e ekonomische h a n d e l e n van de overheid is gebaseerd op voorspellingen over de toekomst. Die voorspellingen k o m e n vaak niet uit, o m d a t ze gebaseerd zijn op foute berekeningen v a n h e t toekomstig investeringsgedrag, de ver-

loonstop en bestedingsbeperkingen. Bij de n e e r g a n g v a n de e k o n o mische k o n j u n k t u u r is m e n in de politiek geneigd de t e r i n g n a a r de n e r i n g t e z e t t e n . "We m o e t e n o n s we m o e t e n i n k r i m aanpassen p e n " , zo w o r d t e r gezegd. De m i n s t d r a a g k r a c h t i g e n die een groot deel v a n h u n i n k o m e n direkt m o e t e n besteden, w o r d e n altijd h e t eerste gepakt. M a a r d a t heeft allerlei o n d o o r d a c h t e k o n s e k w e n t i e s . De konsumptie gaat omlaag en daardoor versterk j e alleen m a a r de krisis. I n slechte e k o n o m i s c h e t i j d e n is m e n zo hevig bewogen m e t w a t er onmiddellijk gebeurd, d a t m e n n i e t verder d a n zijn n e u s ziet: m e n vergeet d a n kreatief t e d e n k e n over de noodzakelijke fundamentele maatschappelijke veranderingen.' De werkgroep is momenteel in een fase v a n oriëntering, van h e t aftasten v a n de verschillende vakgebieden, die een bijdrage k u n n e n lever e n a a n een beter begrip v a n de sociaal-ekonomische ontwikkeling v a n Nederland. Deze brede a a n p a k moet t e n goede komen a a n een veel gedifferentieerde en n a u w k e u r i g e r beeld van de historische werkelijkheid. V a n Roon: 'Je moet zoeken n a a r een synthese-element in de maatschappelijke werkelijkheid. Ik denk, d a t d a t bereikt k a n worden door een brede historische a a n p a k te k o m b i n e r e n m e t de hypothese over de lange golven.'

'Re SOG

de, afg me ma he< ge^ lan de gei hel gei de inc mo kr« vai

c

n

In op] fas gai ces gel pr( inc de vei nil

De interfacultaire werligroep: v.I.n.r. zittend prof. Derksen, dr. G. n >f h hem staand: Andries de Grip en Jan Luiten van Zanden.

d a a r een onderdeel van. H e t is zeer wel mogelijk d a t die golfbewegingen ook b e s t a a n in de niet-kapitalistische landen, o m d a t zij voor h u n ekonomisch leven afhankelijk zijn van i m p o r t e n en exporten van goederen en technologische kennis van kapitalistische landen. Bovendien m a k e n de k o m m u n i s t i s c h e s t a t e n zelf ook fouten in h u n p l a n n i n g van de ekonomie.' Wat is nu de invloed van de politiek op de ekonomie? Hadden de krisissen van de jaren dertig en van de laatste jaren voorkomen kunnen worden door een ander overheidsbeleid? Of komt de ekonomische konjunktuur als een onontkoombaar noodlot over ons heen?

Loonstop De g e s p r e k s d e e l n e m e r s zijn e c h t e r n i e t zo geneigd u i t s p r a k e n t e doen over de mogelijkheden v a n een e k o n o m i s c h e politiek. Uiteindelijk kritiseert N a m e n w i r t h de Pavlova c h t i g e r e a k t i e v a n de politiek w a n n e e r h e t belletje v a n de e k o n o mische tegenspoed klingelt: ' O n middellijk r e a g e e r t m e n m e t een

Doorgolventheorie meer samenhang brengen in ontwikkelingen De F r a n s e historische school van de 'Annales', genoemd n a a r h e t al in de j a r e n '30 opgerichte tijdschrift, blijkt een van de i n s p i r a t i e b r o n n e n voor h e t projekt te zijn. Deze school probeert t e breken m e t traditionele opvattingen, die de geschiedenis voorstellen als een a a n e e n s c h a k e ling v a n eenmalige en unieke gebeurtenissen, als h e t verhaal van de grote m a n n e n en de veldslagen. Daartegenover wor^t een s t r u k t u rele benadering geplaatst, waarbinn e n s a m e n h a n g e n gezocht worden tussen ekonomische en sociale o n t wikkelingen. D a t is de geschiedenis v a n sociale verhoudingen, van burgers, v a n denkwijzen en culturele uitingsvormen. H e t is ook de geschiedenis van de langzame o n t wikkelingen over lange perioden. Een a n d e r e inspiratiebron is h e t werk v a n H. Rosenberg. Van Roon:

grc Er kei aki me uit en dei

On

De ho( sch bin kle de see wa vn. tua ZO'l

1 OO

gro De dat kla de

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen