Ad Valvas 1979-1980 - pagina 203

AD VALVAS — 14 DECEMBER 1979

Onlangs vond op de VU het kongres „Internationa­ lisering van de klassen­ strijd" plaats. Een van de sprekers was Ernesto La­ clau, een in Engeland do­ cerende Argentijn, die met zijn ideeën grote invloed heeft gehad op het karak­ ter van dit kongres. Met hem hadden we een helaas wat kort interview. Laclau is één van de gang­ makers in de strijd tegen het dogmatisme in de marxistische theorie. Vaak worden alleen de ekonomi­ sche verhoudingen en te­ genstellingen als bepalend beschouwd voor ontwikke­ lingen in de maatschappij. De politieke konklusie van dit reduktionisme is vol­ gens Laclau het sektaris­ me, want de proletarische revolutie is het enige doel, dat de arbeidersklasse aan de mirlflen<>TOPTw>n k'in stellen. Hij benadrukt dat naast ekonomische tegen­ stellingen ook andere te­ genstellingen van belang zijn. Een belangrijke rol binnen zijn theorie speelt het be­ grip hegemonie, wat bij de Italiaanse theoreticus Gramsci vandaan komt. Hiermee wordt het proces bedoeld, waarbij de heer­ sende klassen hun wereld­ beschouwing over de maat­ schappij verspreiden. Vol­ gens Gramsci moet de ar­ beidersbeweging dit proces tot inzet van strijd maken, en het eigen wereldbeeld tot de hegemoniale ideolo­ gie verheffen.

Volgens u schiet de traditio­ nele benadering van het mar­ xisme te kort voor een analyse van nieuwe vormen van be­ vrijdingsstrijd, zoals de volks­ bewegingen in derde wereld landen. Wat zijn de tekortko­ mingen in de marxistische be­ nadering? Het belangrijkste probleem bin­ nen de marxistische benadering voor een goede analyse van de nationale volksstrijd is het klas­ senreductionisme. Met klassen­ reductionisme bedoel ik die be­ naderingen, die alle politieke en ideologische tegenstellingen terugbrengen tot klassengebun­ den tegenstellingen. Deze bena­ deringswijze is op dit moment in zowel de moderne kapitalis­ tische landen, als in de derde wereld, in een krisis gekomen. In landen in de derde wereld bestaan vormen van volksstrijd die niet afgedaan kunnen wor­ den met een verwijzing naar de oude konsepten van klassen­ strijd. Om het specifieke karak­

Emesto Laclau ziet niet alle tegenstellingen als

'Naast klassenstrijd nieuwe vormen van bevrijdingsstrijd' Dirk de Hoog Klaas Hoeksema sering van konflikten in de maatschappij zich uitgebreid tot nieuwe groepen, zoals vrou­ wen, sexuele minderheden, na­ tionale minderheden en tot kon­ flikten binnen instituties, zoals binnen de kerk en het onder­ wijs. B innen de derde wereld is er dus de ontwikkeling van een nationale bevrijdingsstrijd en in het westen een uitbreiding van het terrein van de politiek, die allebei een basis scheppen voor nieuwe vormen van strijd. Om deze vormen goed te kun­ nen analyseren moet het marx­ isme met het klassenreductio­ nisme breken. Momenteel bestaan verschillen­ de lijnen waarlangs dit gepro­ beerd wordt. Ik wil er een paar noemen. Het werk van Gramsci komt weer in de belangstelling, waarvan de essentie is, dat de arbeidersklasse niet alleen zijn eigen revolutie moet bevechten, maar ook een nationale volksre­ volutie. Dit werk staat ver af van klassenreductionisme. Een ander voorbeeld is de mao­ ïstische stroming met de opvat­ ting, dat er een veelvoud van tegenstellingen bestaat, die niet allemaal tot klassentegenstel­ lingen teruggebracht kunnen worden; en op meer theoretisch nivo funktioneert A lthusser, met de stelling, dat iedere te­ genstelling door klassentegen­ stellingen overgedetermineerd is. Ik denk dat op verschillende manieren, vanuit verschillende tradities, een proces in gang ge­ zet is, dat zal leiden naar een veel bredere opvatting van de marxistische theorie.'

Hegemonie Denkt u dat deze nieuwe theo­ retische inzichten ook zullen leiden tot veranderingen in de politiek van de traditionele ar­ beidersbeweging? 'Zeker. Ik denk dat de belang­ rijkste konsekwentie van een vernieuwing van de marxisti­ sche theorie, een politieke stra­ tegie, gebaseerd op de notie van hegemonie, zal zijn. Traditioneel was de politiek van de arbeidersklasse geen he­

Religie lean oproep vormen voor demokratische strijd ter van deze bevrijdingsstrijd te kunnen analyseren, en met" name de wijze waarop verschil­ lende klassen gezamenlijk een nationale identiteit ontwikke­ len, hebben we nieuwe theore­ tische begrippen nodig, waarin het traditionele marxisme niet voorziet. Tegelijkertijd vindt in de kapi­ talistische landen een enorme uitbreiding plaats, van wat ik de strijd voor deraokratisering zou willen noemen. Nieuwe groepen komen de politieke arena binnen. Traditioneel, in de negentiende eeuw, was het terrein van de politieke strijd beperkt tot de burgers, in de letterlijke betekenis van het woord. Het marxisme begon met deze opvatting van politie­ ke strijd te breken door het in­ zicht, dat klassenstrijd veel meer terreinen omvat, dan tra­ ditioneel tot de politiek gere­ kend werden.

Nieuwe

strijdvormen

Op dit moment heeft de, politi­

klassentegenstellingen

gemoniale politiek, maar een op de eigen klasse georiënteerde politiek. Ik denk hier vooral aan de Tweede Internationale (een samenwerkingsverband van kommunistische partijen in de 30­er j a r e n ) . A an de ene kant bestond een reformistische vleugel, die de arbeidersklasse reduceerde tot een soort pres­ siegroep, die druk uitoefent voor verbeteringen van hun le­ vensomstandigheden. En aan de andere kant opereerde een r e ­ volutionaire vleugel, die het so­ cialisme verwachtte, omdat het systeem door zijn interne tegen­ stellingen van zelf zou instor­ ten. Maar beide vleugels waren ex­ clusief op de arbeidersklasse georiënteerd en hadden geen lange termijn­strategie om an­ dere konflikten en tegenstellin­ gen te articuleren. Dus de be­ langrijkste strategiese konse­ kwentie is de stelling, dat de arbeidersklasse moet optreden als een macht, die de veelsoor­ tige konflikten op alle nivo's van de samenleving articuleert

en omvormt tot een hegemonia­ le politiek.

Religie Eén van de belangrijkste stel­ lingen uit uw werk is, dat ele­ menten uit de ideologie van het volk een zelfstandige rol ver­ vullen in de bevrijdingsstrijd. Geldt dat ook voor religie? Religieuze elementen kunnen een belangrijke rol spelen bij de ontwikkeling van een eigen ' identiteit van het volk. A ls je kijkt naar bijvoorbeeld de ka­ tholieken in Noord­Ierland, zie je, dat religie het centrale mo­ ment kan vormen binnen de maatschappelijke tegenstellin­ gen. Maar religie kan ook een an­ dere rol spelen. Ik denk dan aan de progressieve rol, die de

Interview met Ernesto Laclau kerk in B razilië vervult, door middel van de bevrijdingstheo­ logie en het verzet tegen de ergste vormen van kapitalisti­ sche onderdrukking, of onder­ drukking zonder meer. Religie houdt hier de mensen op de been en vormt een oproep, een kristallisatiepunt, voor de de­ mokratische strijd. Dat kan de religie, omdat het een gemeen­ schappelijke factor is binnen het volk. Maar religie funktioneert niet altijd zo positief. Denk maar aan Spanje onder Franco, waar het katholicisme een lange pe­ riode een reactionaire kracht vormde. Maar ik denk, dat in de situatie, waar de kerk een soort nationaal lichaam vormt, zoals in Spanje en in Latijns­A meri­ ka, het onvoorstelbaar zal zijn, dat de kerk alleen maar puur en simpel reaktionair blijft. Want binnen dat ene lichaam zullen tegenstellingen ontstaan en zich progressieve frakties vormen. Deze progressieve frakties zijn van enorm belang voor de ontwikkeling van een volksblok. Een socialistische strategie is dan ook geen strate­ gie tegen de religie, maar in te­ gendeel, religie kan een belang­ rijke rol spelen bij het vormge­ ven aan een socialistische poli­ tiek.

Iran In Iran lijkt dat niet zo gemak­ kelijk te gaan. Religie speelt daar toch een vrij reaktionaire rol. Hoe denkt u daar over, in vergelijking met de situatie in Nicaragua? In Iran, en andere delen van de Islamitische wereld, bevat de reUgie veel elementen van een volksideologie, omdat de Islam voor een belangrijk deel een godsdienst is van onderliggende groepen. Deze religie kan een samenbindende kracht zijn te­ gen de heersende macht, de olichargie. Het drama van de situatie in Iran is, dat aan de ene kant de volksmassa's wer­ kelijk gemobiliseerd zijn achter Islam­symbolen tegen de heer­ sende macht, maar aan de an­ dere kant deze Islam, alles wat westers is, afwijst, met als ge­ volg dat vrouwen bijvoorbeeld nu als groep meer onderdrukt worden dan onder de sjah. Dat komt vooral omdat de vroegere macht zich met name uitdrukte dpor een verwestersing van de cultuur. Dus alles wat westers is, wordt verbonden i^et uitbui­ ting en onderdrukking. ^ .

Ik denk niet, dat de losgemaak­ te krachten, waarop het nieuwe machtsblok in Iran drijft, naar een socialisme zullen leiden. Eerder ontwikkelt zich een soort dubbelzinnige situatie van een anti­imperialistische strijd en tot op zekere hoogte een ont­ wikkeling van progressieve krachten terwijl er aan de an­ dere kant zeer reaktionaire ten­ densen zijn.

Nicaragua In Nicaragua is d e situatie to­ taal anders als in Iran. Hier heb je geen kombinatie van reac­ tionaire en progressieve ele­ menten. De reden hiervoor is, dat in Nicaragua werkelijk alle krachten onder het volk vere­ nigd waren tegen het regiem van Somoza. Dit regiem was aan het einde van zijn bestaan een pure burocratie, zonder enige vorm van massa­steun en kon alleen nog overeind blijven door de eenheid binnen de Na­ tionale Garde. In Iran bestaan tussen verschil­ lende groepen scherpe tegen­ stellingen en had de sjah nog enige steun van mensen, die bang waren voor het alternatief na de machtsovername. In Nicaragua hebben we één van de eerste ervaringen met een strategie, gebaseerd op he­ gemonie. De kern hiervan is, dat de linkse groepen zeker in staat waren de macht te grij­ pen, maar deze groepen ontwik­ kelen geen ultra­linkse strate­ gie, die onmiddellijk breekt met de bourgeois sektoren. Integen­ deel, ook groepen van de bour­ geoisie maken deel uit van het blok aan de macht, waarbinnen de linkse groepen de toon aan­ geven. En wat belangrijker is, de San­ dinisten hebben precies de stel­ ling van Gramsci begrepen, dat de overgang naar het socialisme niet alleen het veroveren van de staatsmacht is, maar een pro­ ces, waarbinnen de overname van de staatsmacht een belang­ rijk moment yor­mt,,­maar niet

garant staat voor de ontwikke­ ling van een socialistische maat­ schappij. Om dat te bereiken moeten de verhoudingen in de hele maatschappij veranderen en die strijd gaat door na de overname van de staatsmacht. Ik denk, dat de Sandinisten dit zeer goed begrijpen en daarom ontwikkelen ze geen ultra­link­ se breuk met de hele oude maatschappij. Ze willen de mas­ sa van de bevolking autonoom organiseren op weg naar het so­ cialisme, en geen socialisme, dat door een elite van bovenaf op­ gelegd wordt, op macht geba­ seerd. De opbouw van de socia­ listische organisaties zelf heeft volgens mij verstrekkende ge­ volgen voor de mogelijkheden voor de vorming van een nieu­ we maatschappij. Vanwege de tijd een laatste vraag. Wat is voor u het belang van dit kongres? 'Ik ben blij, dat ik op dit kon­ gres kon komen. En wel om twee redenen. De eerste is, dat het niet erg gebruikelijk is in de academische wereld, ^dat aan één tafel mensen zitten van be­ vrijdingsbewegingen en revolu­ tionaire intellektuelen uit het Westen. Ik denk dat één van de belangrijkste problemen voor de ontwikkeling van een revo­ lutionaire theorie en een revo­ lutionaire praktijk is, dat bei­ de gescheiden blijven. Nu be­ staat het pragmatisme van mi­ litante aktivisten en het theore­ ticisme van geïsoleerde intel­ lektuelen. De andere reden is, dat voor één van de eerste ke­ ren de problemen van de derde wereld en van de westerse we­ reld, niet gescheiden aan de or­ de zijn gekomen. Er bestaan w^el verschillen tussen de proble­ men van de derde wereld en het Westen, maar ze zijn ver­ schillend, omdat andere kombi­ naties van factoren optreden en niet omdat er geen gemeen­ schappelijke ondergrond aan­ wezig is. Om deze twee redenen vind ik het een belangrijk kon­ gres, en hoop dat zpietg, IA de toekomst »herhaald­ zaL worden.'

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen