Ad Valvas 1979-1980 - pagina 174

AD VALVAS — 30 NOVEMBER 1979

6

'De mensen lachen, de mensen dansen, de mensen weten, dat er een morgen zal zijn omdat het heden in beweging is' Verguisd, bewonderd, ver­ oordeeld, verbannen en in triomf binnen gehaald. Paolo Freire: publieke vij­ and nummer één van de militaire regimes, het troe­ telkind van de revolutie. Een man zonder waarde­ vrije, traditioneel­weten­ schappelijke pretenties, maar met een universele pedagogie voor de ver­ schoppelingen. Een exclusief interview met de man voor wie inter­ views normaal tijdverlies zijn. Toch een gesprek dus. Vier hoog op zijn studeer­ kamertje van de Wereld­ raad van Kerken: de benen in Grenève, hart en hoofd alvast in B razilië. Een ontmoeting op de val­ reep, want volgend jaar gaat hij voor goed naar zijn geboorteland terug.

Bent u door de revolutionaire regering uitgenodigd of bent u op een gegeven ogenblik naar Nicaragua gestapt om uw dien­ sten aan te bieden? Paolo Freire: Ik ben erg blij met deze vraag, want door ze te beantwoorden krijg ik ten­ minste de kans om nog maar eens te zeggen dat ik geen toe­ rist ben. Begrijp me niet ver­ keerd: als ik geld en tijd had zou ik een goed toerist in A m­ sterdam kunnen zijn. Maar naar A frika of Latijns­A merika ga je niet als toerist, mijn ver­

Christenen in alle rangen van Nicaragu blijf daar is zuiver politiek. Eén week na de revolutie kreeg ik al een uitnodiging van de Nicaraguaanse minister van Onderwijs. Maar ja, voor het eerst sadert 15 jaar mocht ik terug Brazilië binnen en na al die tijd wilde ik wel eens mijn familie terug zien. Vandaar dat het oktober werd vooraleer ik naar Nicaragua kon.

weet dat ze toekomst maakt door met haar mannen en haar vrouwen hier en nu het heden te veranderen. Natuurlijk is het ook een jonge revolutie: de kommandanten zijn 23, 24, 25. Ik voelde me opa.

Het is een fantastische erva­ ring geworden. Ik heb me in jaren niet meer zo jong ge­ voeld. Hoe kwam dat dan? Freire: Door de revolutie zelf. Ik heb ze ook meteen gezegd toen ik daar een paar dagen was: jullie revolutie ontwapent me zo. Jullie revolutie is een sprankelende kind­revolutie. En toen ze me dan vroegen: „bedoel je dat het een jonge re­ volutie is?", heb ik ze uitgelegd dat hun revolutie nieuwsgierig is gebleven, nieuwsgierig maakt en de kreativiteit stimuleert. Het is een revolutie die vragen stelt en zeker geen vragen uit de weg gaat. Een revolutie die

:^^4W

'Sprankelende kind­revolutie' Maar ik zou willen dat jullie goed overbrengen waarom ik me plots zo gelukkig voelde. Ik idealizeer de Nicaraguaanse r e ­ volutie niet. Ik idealizeer nooit een revolutie. Ik weet dat een revolutie wordt gemaakt door mannen en vrou­ wen, en niet door engelen. Re­ voluties maken geschiedenis, revoluties herschrijven de ge­ schiedenis, maar revoluties ma­ ken geen paradijs. Vandaar dat ik nu, na vier maanden revolutie, alleen maar kan zeggen: het is een mooie revolutie, een revolutie van dichters en kunstenaars, van lachende mensen, van enthou­ siasme en geluk, een revolutie die wapens en geweld ver­ werpt, maar niet de straf. ü zegt: ik idealizeer niet. u heeft het over geluk en heid. D aar moet u toch een krete voedingsbodem voor ben?

Maar blij­ kon­ heb­

'Honger knaagt niet alleen aan de maag maar ook aan de geest'

Freire en de pedagogie van de onderdrukten Paulo Freire behoort samen met Fanon, Guevara, Mao en lUich tot de derde wereld filosofen, voor wie de theorie vast verbonden is met de praktijk. Woorden zijn bij hen niet van hun daadkracht beroofd. Theorievorming is niet de neerslag van een studiekamer­ gebeuren, maar is geworteld in de keiharde werkelijkheid van onderdrukking en uitbuiting, armoede en ellende: kankers die ze niet alleen beschreven en analyseerden, maar die ze ook daad­ werkelijk probeerden op te heffen. Freire, geboren in 1921 in Re­ Wereldraad van Kerken cife m Noord­Oost Brazilië, is van jongs af aan gekonfron­ Momenteel maakt Freire deel teerd geweest met honger, a r ­ uit van de staf van het Depar­ tement van Onderwijs van de moede en repressie. De erva­ ring dat de honger niet alleen Wereldraad van Kerken in aan de maag, maar ook aan de Geneve. Maar niet meer voor geest knaagt en de betekenis lang, want in juni van volgend daarvan voor de ontwikkeling jaar gaat hij naar zijn vader­ land terug: doceren aan de en het intellektueel vermogen van een kind, is bepalend ge­ universiteiten van Recife en Campina. weest voor zijn werk: het ont­ wikkelen van de pedagogie van de onderdrukten. Freires werk is opgebouwd Toen hij twintig was ging hij rond het begrip dialoog. Daar­ rechten studeren, maar merkte mee bedoelt hij het spreken van al snel dat dit recht, het recht mensen op grond van gelijk­ van de bezittende klasse was. waardigheid, met het doel om Hij zei zijn beroep vaarwel en gezamenUjk inzicht in hun kon­ ging filosofie, sociologie en pe­ krete situatie te krijgen en deze dagogie studeren. In die tijd te veranderen. Maar dan moe­ richte hij in Recife samen rnet ten de mensen kritisch zijn, in zichzelf geloven, in andere ge­ anderen de „Beweging voor de Voïkskultuu''^" op, een groep die loven, vertrouwen hebben in de studie en onderzoek deed ten toekomst en zich werkelijk met e,lkaar verbonden voelen. Van­ behoeve van de opvoeding tot vrijheid. Freire slaagde erin ' ^ a a r dat onderdrukkers en on­ aan de bestaande ontwikke­ derdrukten nooit met elkaar in lingstheorieën die slechts spra­ dialoog kunnen treden. Van ge­ lijkwaardigheid tussen hen is ken over ekonomische uitbui­ ting, de dimensie van kulturele geen sprake. De onderdrukker onderdrukking toe te voegen. ontmenselijkt de onderdrukten: Met dit aspekt bleef hij zich ook ­ hij degradeert hen tot dingen bezig houden als hoogleraar in zonder enige waarde. Het is de de geschiedenis en de filosofie taak van de onderdrukten om van de pedagogie aan de uni­ zelf aan deze situatie een einde te maken.. versiteit van Recife. In de jaren '63­'64 begeleidde Onafhankelijkheid en vrijheid, hij grootscheepse alfabetise­ menselijke mogelijkheden bij ringscampagnes in het Noord­ uitstek, kunnen niet van bo­ Oosten van Brazilië die volgens venaf worden opgelegd, maar zijn methode waren opgezet. moeten door de mensen zelf Zijn onderwijs nam politiek aan de basis worden bevoch­ stelling: een amorfe massa werd ten. Eerst dan ontstaat een politiek bewust gemaakt. Het juist begrip van deze mogelijk­ effekt bleef niet uit. Freire heden en van de maatschappe­ werd een van de meest ge­ lijke strukturen waardoor ze vreesde figuren veor de macht­ worden vernietigd. Revolutio­ hebbers in Brazilië. In 1964 nairen moeten niet vóór, maar werd hij na een militaire coup mét de onderdrukten werken enige maanden gevangen ge­ om hun bevrijding te realise­ houden en het land uit gezet. ren. Daarvoor is het niet alleen Hij week uit naar Chili, waar noodzakelijk dat de onderdruk­ zijn ontwikkelingsprogramma's ten zich bewust zijn van hun onder de regering A llende veel uitbuiting, maar dat zij juist de oorzaken ervan herkennen. Zo­ aandacht kregen.

lang dit niet js gebeurd, is de kans maar al te groot dat ze hun situatie fatalistisch blijven aanvaarden.

bijstelt. FeiteUjk komt het hier op neer dat leraar en leerling samen de realiteit onderzoeken en wederzijds van elkaar leren.

Onderwijs kan niet neutraal zijn

De reële situatie en de proble­ men die daarmee samenhangen worden op deze manier, in het gesprek, duideUjker, zodat het mogelijk wordt om het kon­ krete onderwijsmateriaal op te stellen. Doordat de leerlingen samen, kritisch allerlei aspek­ ten van hun eigen realiteit be­ spreken, worden ze zich lang­ zaam maar zeker bewust van de werkehjke maatschappelijke oorzaken van hun uitbuiting en onderdrukking. .

Bewustwording

Om dit herkenningsproces op gang te brengen en te stimu­ leren heeft Freire zijn „Peda­ gogie van Onderdrukten" ge­ schreven. Onderwijs kan niet neutraal zijn. De traditionele onderwijsmethode, waarbij een leraar gegevens inpompt en de leerling ze mechanisch op­ neemt, is het instrument om de mensen in te passen in de be­ staande maatschappelijke orde. In dit onderwijs is de wereld statisch: een gegeven orde waaraan de mensen zich maar moeten aanpassen. Daar zet Freire zich fel tegen af. Onder­ wijs moet bevrijdend werken: het moet de mensen stimuleren om de werkelijkheid als een dynamisch proces te zien en om er kritisch en kreatief mee om te gaan. Het moet de mensen laten ontdekken hoe ze de w e ­ reld kunnen omvormen. In de pedagogie van de onder­ drukten staat het begrip kons­ ciëntizering centraal. Hiermee bedoelt Freire het leren waar­ nemen van sociale, politieke en ekonomische tegenstellingen en het aktie voeren tegen de on­ derdrukkende elementen van de realiteit. Konkreet betekent dit voor het onderwijs dat het gangbare rol­ lenpatroon van leraar en leer­ ling radikaal wordt doorbro­ ken. Uitgangspunt is de kon­ krete situatie van de leerlingen: hoe hun dagelijks leven zich af­ speelt, met welke problemen ze worden gekonfronteerd, hoe ze over zichzelf denken. De le­ raar zal in eerste instantie moe­ ten leren luisteren. Belangrijk daarbij is dat hij niet uitgaat van zijn eigen vooronderstel­ lingen, maar deze in dialoog met zijn leerlingen voortdurend

%

Hoewel Freire de nadruk legt op bewustwordingsprocessen, gaat het hem niet om een men­ taliteitsverandering die los van de praktijk bereikt zou kunnen worden. Theorie en praktijk moeten in een voortdurende wisselwerking met elkaar staan. De bewustwording neemt toe naarmate men bezig is met het verbeteren van de mateniële omstandigheden: wie met el­ kaar over de praktijk spreekt en denkt, ontdekt fouten en t e ­ kortkomingen en nieuwe mo­ gelijkheden. Dan pas ontstaat een eenheid van denken en handelen: een bewuste praktijk.

P. Freire: ledere revolutie is anders. Maar in deze heb ik een aantal elementen gezien die mij erg veel hoop gaven. Laat ik proberen om die dingen op een rij te zetten. Deze revolutie is niet rond één leider uitgebouwd. De grote in­ spirator is Sandino, de vrij­ heidsstrijder die in 1934 werd vermoord. Hij leeft nog, deze jonge leiders hebben zich rond hem geschaard. Misschien is het daarom dat de eensgezindheid in deze ploeg zo groot is. Je weet wat eenheid betekent, vooral in Latijns­Amerika. Dat is één. Wat mij verder opviel was de aanwezigheid van christenen in alle rangen van de revolutie. Er zitten overigens twee pries­ ters in dit kabinet. Pas op, ik wil hiermee helemaal niet zeg­ gen: kijk eens, deze revolutie is christelijk. Helemaal niet. Ik stel alleen vast dat voor het eerst in de geschiedenis zoveel christenen mee de revolutie maken.

Heel anders dan Cuba Een ander punt is dat heel La­ tijns­Amerika opkeek naar de Cubaanse revolutie. En Cuba spiegelde zich in zijn eigen re­ volutionair model. Maar nu is er een andere revolutie in La­ tijns­Amerika, bij wijze van spreken voor de deur van Cuba. En de Cubanen weten dat het een volkomen andere revolutie is. Nicaragua heeft in het ver­ leden veel van Cuba geleerd en doet dat nog iedere dag, maar Cuba zal ook moeten beginnen te leren van Nicaragua. Het re­ volutionair proces in Nicaragua kan Cuba niet onberoerd laten: Cuba zal moeten leren. Hoe? Dat zal de geschiedenis duide­ lijk maken. Nog iets wat er zo uitspringt: de betrokkenheid van de jeugd bij de opbouw van het land op een volkomen nieuwe basis. J e voelt het gana — het enthousiasme. Ik heb eens te meer gevoeld dat de revolutie op zichzelf al een opvoeder is. Wij kennen het Nicaragua van voor de revolutie. Er hing, meer nog dan elders in Latijns­Ame­ rika, een sfeer van levensmoe­ heid, honger, leegheid, ver­ moeidheid, uitzichtloosheid. U heeft dat geluk blijkbaar kon­ kreet beleefd. Toch moet dit verleden zware sporen nalaten: wat is er dan plots veranderd? P. Freire: Een volk dat veertig jaar lang onder het juk van een dictator heeft geleefd, geen uitkomst meer zag, levensmoe was en wanhopig, heeft plots een toekomst gekregen. Het volk weet dat. Het volk voelt dat het zijn menselijke waarde terug heeft. Het volk weet dat het zelf zijn land kan opbou­ wen. De industrieën van Nicaragua liggen in puin, gebombardeerd door de bende van Somoza vóór de aftocht. Door de oorlog is de koffie niet geoogst, konden de akkers niet worden bewerkt en is er geen rijst geplant. Maar de mensen lachen, de mensen dansen, ondanks de enorme moeilijkheden die ze te lijf moeten. Er is de hoop van het heden, het uitzicht op een toe­ komst. Een volk met een toe­ komst is een vrij volk, en dus een blij volk. Een volk dat weet dat er een morgen zal zijn omdat hun vandaag in bewe­ ging is.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen