Ad Valvas 1980-1981 - pagina 454

4

ADVALVAS — 2 6 JUNI 1981

Kerk en vrede in oudheid en middeleeuwen Een van de vormen waarin zich de verdeeldheid der christenen manifesteert is hun uiteenlopende kijk op belangrijke perioden van de geschiedenis van de kerk. In de 16de eeuw hadden de dopers een visie op de ontwikke­ lingen in de vierde eeuw, (de acceptatie door de kerk van positie van staatskerk) die nauw verwant is aan de wijze waarop die in onze tijd door de remonstrant Heering getypeerd werden, namelijk als 'de zondeval van het christendom'. Naarmate ook in kerken die een 'gouvernementeel' ver­ leden hebben meer en meer vraagtekens worden gezet achter het christelijke van een heersende en met de staat samenwerkende kerk, zal de bereidheid daar toenemen om het standpunt van Menno Simons en Heering bij te vallen. In het boek van de V.U.­historici is daarvan niets te bespeuren. Het belangrykste t h e m a in de eer­ ste vijf hoofdstukken (vier van De Blois, éen­van Kramer) is de vraag: hoe de integratie van de kerk m h e t Romeinse Rijk en h a a r assimilatie a a n h e t hellenisme zich heeft vol­ trokken. Natuurlijk is h e t niet al­ leen h e t recht, m a a r zelfs de plicht van historici een belangrijke ont­ wikkeling in h e t verleden begrijpe­ lijk en invoelbaar te maken. Ik zal niet o n t k e n n e n d a t m deze hoofd­ stukken heel wat wordt te berde gebracht d a t hiervoor van belang is Had men h e t daarbij gelaten, dan zou de kritiek op dit eerste deel zich k u n n e n beperken tot het volgende: Een erg helder beeld van de beteke­ nis van de vredes­thematiek in h e t N.T. wordt door De Blois niet gege­ ven. Vrij uitvoerig wordt ingegaan op de vredesopvatting van Grieken (eire­ ne) en R o m e i n e n (pax). Het oudtes­ tamentische vredesbegrip (sjalom) echter, toch in de eerste plaats de voedingsbodem van de messiaanse gemeente, wordt slechts s u m m i e r en wemigzeggend behandeld. Er wordt m e t ingegaan op de rol van Israel in de komende, de volkenwe­ reld verenigende, messiaanse vrede. Noch wordt verder gevraagd n a a r • de eventuele betekenis van h e t in h e t voorbijgaan geponeerde o n t ­ breken van de notie sociale gerech­ tigheid in h e t oudtestamentische vredesbegrip. (Ik denk overigens d a t dat een verkeerde constatering is. Men leze psalm 72, waar niet h e t woord, wel de zaak 'politieke vrede' voorkomt in onlosmakelijke sa­ m e n h a n g m e t gerechtigheid).

Drs. C. van Duin tiging of een andere willekeurige doodsoorzaak. Het is onbegrijpelijk d a t De Blois de nieuwtestamenti­ sche eirene (vrede) misvormt t o t 'de vrede met zichzelf, de vrede in h e t h a r t door Gods genade en de eeuwi­ ge zaligheid, de hemelse vrede' (blz. 24). Een dergelijke passage getuigt van een onbewust dogmatisme, d a t fnuikend is voor historisch onder­ zoek, en van een dito bevooroor­ deeldheid. Een uurtje neuzen in bij­ voorbeeld de dissertatie van W.S. van Leeuwen over Eirene in het N.T. (1940) zou voldoende geweest zijn om h e t n e e r p e n n e n van derge­ lijke 'vanzelfsprekendheden' te voorkomen.

Het christelijke rijk Hoofdstuk 3 'Het christelijke rijk; Constantijn de Grote en Eusebius' m a a k t begrijpelijker hoe de wen­ ding in de vierde eeuw zich heeft k u n n e n voltrekken. Ontwikkelin­

Hoe meer je (van) de oerchristelijke gemeente weglaat, des te meer komt h e t voor de h a n d te liggen om de 'wending' in de vierde eeuw te zien als de voltooiing v a n een lang­ durige en geleidelijke ontwikkeling. Er is bij De Blois ook een duidelijke neiging om de christelijke kerk vóór de vierde eeuw te beschouwen als een wat kinderlijke aanloop tot h e t eigenlijke, volwassen, christendom van d a a r n a . Zij wordt telkens geme­ t e n a a n die latere positie en tradi­ tie. D a t lijkt me voor een historicus een onjuiste werkwijze. Hy hoeft niet meer letterlijk m e t R a n k e te zeggen 'Jede Epoche ist u n m i t t e l ­ b a r zu Gott' om toch om te begin­ n e n als r e c h t van iedere periode en

KERK;

gen in h e t christendom, m a a r ook in h e t Romeinse Rijk, die de wen­ ding mogelijk maken, zijn zeker al anderhalve eeuw a a n de gang: deel­ n a m e van christenen a a n lokaal bestuur, sociale zorg en militaire verdediging, toenadering tot Griek­ se ideeèn over de ideale wereldstaat, goodwill bij steeds meer R o m e i n e n enz. De oorspronkelijke oriëntatie van de christelijke geloofsgemeen­ schap op h e t Godsrijk blijkt helaas ook in dit hoofdstuk De Blois onbe­ kend als hij bijvoorbeeld schrijft: 'De christenen h a d d e n nooit een rijksideologie op zuiver bijbelse grondslag opgebouwd' (blz. 45). Be­ langrijker voor h e m d a n de vraag n a a r h e t w a a r o m d a a r v a n is de geruststellende constatering d a t ze er n u een hebben, dankzij h u n christianiserlng van de Romeinse rijksideologie. Een ontwikkeling die uitloopt op de lofrede van bisschop Eusebius op keizer Constantijn, de vriend van God en de afspiegeling van Gods Woord (Logos) op aarde. Is er in h e t licht d a a r v a n niet meer reden om t e spreken over de r o m a ­ nisering van h e t christendom tot rijksideologie?

Middeleeuwen

M a a r wat erger is: de nieuwtesta­ mentische opvattingen over vrede en s t a a t worden in een zekere ver­ kleuring, zoals gecanoniseerd door de traditionele orthodoxie, gepre­ senteerd. Hoezeer door zijn eigen traditie misleid de schrijver is, blijkt bijvoorbeeld uit zijn mededeling, d a t Jezus aanbeveelt t e bidden voor de overheden (blz. 25). A ls bewijs­ p l a a t s hiervoor wordt genoemd Mk 12vsl7: Geeft den keizer wat des kei­ zers is! Een serieuze vraagstelling zou zijn geweest, waarom v a n P a u ­ lus (1 T i m 2vsl, 2) wel, v a n J e z u s niet een gebod/advies is overgele­ verd tot voorbede voor de overhe­ den. Vervolgens wordt h e t boek O p e n b a r i n g (het Beest!) b u i t e n haakjes gezet en de conclusie ge­ trokken d a t de gemeente van Jezus niet op gespannen voet s t a a t m e t overheid en staat. Aan de kruisi­ ging wordtgeen woord besteed. D ie is blijkbaar inwisselbaar tegen e e n bedrijfsongeval, een voedselvergif­

In het kader van het Eeuwfeest zijn er heel wat boeken uitge­ bracht. Een ervan heeft als the­ ma 'Kerk en vrede in oudheid en middeleeuwen'. In dit werk is een aantal studies bijeenge­ bracht van Vü­historici. D e bundel staat onder redaktie van L. de Blois en A.H. Bredero met verdere medewerking van J. D avidse, G.H. Kramer, CG. van Leeuwen, N. Lettinck en J.J. van Moolenbroek. Hier­ naast geeft drs. C. van Duin een recensie van de bundel. D rs. van D uin, van gereformeerde huize, doopsgezind theoloog en als leraar maatschappijleer werkzaam ' in Middelburg, schafte het boek aan voor de schoolbibliotheek (rijkspeda­ gogische academie) en las het ook. D e bundel is verschenen hij J.H. Kok te Kampen, 1980. ISBN 90 242 04119, telt 202 blad­ zijden en kost/27,50.

Skript Het tweede n u m m e r van de derde jaargar^g van Skript, tijdschrift voor geschiedenisstudenten, is ver­ schenen. Er s t a a n artikelen in over de revolutiebouw m A msterdam, de Duitse boerenoorlog van 1525, en over politiek en J e z u i t e n a n g s t in de julimonarchie. Verder een recensie van Els Kloek, gezinshistorici over vrouwen, een congresverslag waar­ in Nietzsche c e n t r a a l s t a a t en h e t verhaal van een leraar in de serie 'historici en h u n beroepen'. A bon­ n e m e n t e n zijn verkrijgbaar door overmaking v a n een tientje op giro 4460822 t.n.v. J . F . Hoogervorst, He­ r e n g r a c h t 286, 1016 BX A mster­ dam, o.v.v. Skript 1981.

Bevooroordeeld

^

tSTffiT

houding van de Jezus­beweging, komt bij De Blois niet op, evenmin als de gedachte, toch zeer voor de h a n d liggend in een boek over kerk en vrede, d a t deze p a x ecclesiastica een zelfstandig voorwerp van stu­ die zou moeten zijn. De schryver signaleert liever m h e t christendom nóg een ernstige lacune: 'Evenmin formuleerden zij een eigen s t a a t s ­ begrip, op christelijke grondslag, voor de inrichting van de rijken van deze wereld' (blz. 26). J u i s t in h e t kader van h e t onderzoeksthema h a d de zin en de draagwijdte van dit gegeven c e n t r a a l jmoeten staan. Niet moet h e t afgedaan worderLals symptoom van een primitief en zo­ genaamd onvolwassen christen­ dom.

onvolwassen en vooral wereld­ vreemd ideaal. Voor h e t latere, ge­ denatureerde vredesideaal van de kerk als exponent van de gevestigde orde van h e t christelijke rijk, heeft h e t boek des te meer a a n d a c h t . De ontwikkeling van h e t christelijk denken over vrede en s t a a t wordt beoordeeld v a n u i t deze 'volwassen' positie van de kerk als p a r t n e r van de machtigen. M a a r die ontwikke­ ling wordt niet beoordeeld v a n u i t h e t universele vredesideaal van h e t Nieuwe T e s t a m e n t . W a n t dat zou 'moraliseren' zijn, zoals De Blois op h e t eind van zijn bijdrage stelt. Kortom: in h e t hele boek wordt vooringenomen een gedeformeerd begrip 'vrede' gehanteerd. D a a r o m waarschijnlijk ook paste in de opzet van de bundel niet een opstel over bijvoorbeeld de pogingen van F r a n ­ ciscus van A ssisi om vrede te be­ werkstelligen tussen h e t islamiti­ sche en h e t christelijke rijk.

ieder historisch verschijnsel te er­ k e n n e n d a t ZIJ om zichzelfs wil be­ studeerd worden en d a t h u n zo goed mogelijk de gelegenheid gegeven wordt tegenover de lateren zichzelf te zijn. Ik h e r k e n die onbevooroor­ deelde geesteshouding n i e t w a n ­ neer De Blois leidinggevende figu­ r e n als TertuUianus en Cyprianus voorstelt als lieden die er een we­ reldvreemd vredesbegrip op n a houden: 'Tot a a n de tijd van Con­ stantijn de G r o t e ontwikkelden de christelijke schrijvers nauwelijks een zuiver christelijk vredesbegrip voor deze wereld'. ( . . . ) . 'Zij bleven zich beperken tot de christelijke vrede op eigen erf, in de gemeenten ( . . . ) ' (blz. 26). D a t is de p a x eccle­ siastica. De eerste generaties chris­ t e n e n legden geen verbinding t u s ­ sen deze en de pax h u m a n a (Roma­ na), de gevestigde orde. De overweging dat deze wereld­ vreemdheid een uitloper zou kun­ nen zijn van de eschatologische

De hoofdstukken 6 ­ 1 0 zijn gewijd a a n de middeleeuwen. Dit deel o­ p e n t met 'Kerk en vrede in de K a r o ­ lingische tijd (750 ­ 900)'. Interes­ s a n t e r dan te horen, hoe in die periode in h e t F r a n k i s c h e rijk de in de vierde eeuw getoonzette melodie wordt h e r h a a l d en gemoduleerd, is h e t op te m e r k e n d a t er blijkbaar toch bij velen (?) een zekere onvrede bestond m e t de officiële a a n v a a r ­ ding van oorlog en militair geweld. Helaas is voor de schrijver, J. Da­ vidse, h e t officiële a n t w o o r d op der­ gelijke twijfels telkens belangrijker dan de twijfel en onvrede zelf. Hij m a a k t die t e n m i n s t e niet tot voor­ werp v a n studie, wel de m a c h t w o o r ­ den van kerkelijke hoogwaardig­ heidsbekleders. Modulatie: kerk en s t a a t zijn in de Karolingische perio­ de geheel in elkaar geschoven: de vierde eeuw was nog zover niet, m a a r h a d wel al de ingrediënten voor dit recept gereed liggen, de civitas­terrena (=diaboli)­formule van A ugustinus t e n spijt. Vrede g a a t steeds meer s t a t u s quo beteke­ nen, heersende orde, orde van heer­ sers, en vredesgezindheid de onder­ werping d a a r a a n .

Het l a a t s t e opstel is van C.G. van Leeuwen e n gaat over de bemoeie­ nissen van het concilie van Bazel (1431 ­ 1437) met de vrede. Vrede is

hier telkens een i n t e r n e aangele­ genheid van h e t christelijke rijk. 'Burgeroorlogen' en verstoringen van de rechtsorde verschijnen in beeld, m e t de strijd met de islam bij­ voorbeeld. Ook in a n d e r opzicht blijkt h e t vredesbegrip gedeva­ lueerd, met n a m e waar gewezen wordt op h e t opportunisme, h e t po­ litiek of economisch belang van de vredestichters.

VU­DONT start weer

Dit is nieuws wat voor veel studen­ ten een pak van het hart zal zijn: in september a.s. is er weer een tan­ darts waar je als student geholpen kan worden tegen een redelijke prijs, e n voor een aantal jaren ach­ ter elkaar. Machtsstrijd VU­dont IS de n a a m van h e t project, Gegeven de symbiotische verhou­ en d a t onder de vlag van de Raad S t u d e n t e n A angelegenheden van ding tussen de kerk en de politieke s t a r t gaat. Een a a n t a l j a r e n geleden macht, gegeven de machtsstrijd IS VU­dont gestopt omdat er geen tussen p a u s en concilie, k u n n e n we p e r m a n e n t e r u i m t e voor beschik­ stellen d a t h e t de Bazelse concilie­ b a a r was op de V.U. N u is dit pro­ vaders meer ging om de e e n d r a c h t bleem opgelost: in Provisorium I die m a c h t maakt, w a a r m e e dan de zijn een a a n t a l k a m e r s voor VU­ p a u s de loef kon worden afgestoken dont gereserveerd, in de ruimte en de ketters ter meerdere glorie w a a r n u nog de Bedrijfs Genees­ van h e t christelijke rijk drastisch kundige Dienst zetelt. ledere stu­ konden worden aangepakt, dan om dent a a n de V.U., V.L.V.U. en de broederschap der gelovigen die H.B.O.V. k a n zich a a n m e l d e n als als een bruggehoofd van vrede in de p a t i e n t (d.m.v. een inschrijfformu­ wijdere volkenwereld zou functio­ lier, of telefonisch bij de R.S.A . tel. n e r e n . Het is d a n ook niet t e r e c h t 020­548 4525 liefst tussen 11.00 en als Van Leeuwen op blz. 175 enige 12.00 uur). malen de t e r m 'oorlog' h a n t e e r t , alsof h e t h e t Bazelse concilie om Als entreegeld b e t a a l t ieder ƒ 130,-meer d a n alleen de botsingen van w a a r n a een behandelingsplan gechristenen onderling ging. Met h e t m a a k t wordt voor een a a n t a l jaren, duivelswerk van h e t zaaien van on­ w a a r u i t blijkt wat er gedaan moet kruid werd door h e n (de concilie­ worden en hoe d u u r h e t wordt. Van vaders) mijns inziens niet de oorlog de ƒ 130,-- die betaald zijn wordt in h e t algemeen bedoeld, m a a r de per verrichting een bedrag afgetweedracht. Hoever we m e t deze schreven, en zodra h e t saldo O is middeleeuwse vredesbemoeienis­ moet de s t u d e n t weer wat storten. sen, m a a r ook met de V.U.­visie Is er a a n h e t eind van de behandeerop, verwijderd zijn van h e t N.T., ling geld over dan wordt dit terugblijkt uit de u i t s p r a a k m de perora­ gestort. Ook als iemand n a h e t optie van h e t opstel van de overigens stellen v a n h e t behandelingsplan goed schrijvende Van Moolen­ van verdere behandeling afziet broek, d a t vrede alleen door m a c h t krijgt hij/zij h e t resterende bedrag afdwingbaar is. De verklaring van terug. Meer informatie is te krijgen de mislukking, veelal, van de vre­ bij de R.S.A. en in de eerste Ad Valdespogingen van enkele door h e m vas van h e t nieuwe cursusjaar (28 behandelde heremieten. Merk­ augustus). waardig s t a n d p u n t in een boek over RSA-VU-dont kerk e n vrede v a n m e n s e n die zeg­ gen wetenschap te beoefenen op de grondslag van de boodschap van I Invulstrookje VU-dont iemand die voor zijn vredesmissie zeer nadrukkelijk afzag v a n de s t e u n der machtigen. ' Ondergetekende I Vakantieadres + tel

Resumerend

I Studieadres + tel

R e s u m e r e n d k a n h e t volgende ge­ zegd worden. I n h e t boek wordt wei­ nig interesse opgebracht voor h e t oorspronkelijke vredesideaal in de kerk. Deze pax ecclesiastica was in de eerste eeuwen v a n h e t b e s t a a n van de christelijke gemeente een alternatief voor de door allerlei te­ genstellingen verscheurde mens­ heid. Voor De Blois is het echter een

heeft belangstelling voor VUI dont en o n t v a n g t graag verdere I informatie en een inschrijfformulier (in a u g u s t u s a.s.) 1 Handtekening: I O p s t u r e n a a n : R.S.A.-VU-dont Uilenstede 108, I 1183 AM Amstelveen.

L.

_J

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen