Ad Valvas 1980-1981 - pagina 413

ADVALVAS~22MEI 1981 weging, waar geen plaats is voor onbekende. De mannen worden deel van de organisatie die macht heeft, de Duitse natie wil redden en vecht tegen het onbekende en bedreigende: niet alleen links, maar ook joden, negers, zigeuners, homo's. Het monumentalisme van het fascisme liet deze mannen deel hebben aan een macht die hun psychische realiteit stabiliseerde: het fascisme gaf hen een manier om met hun angsten, wensen en agressie te leven. De angsten werden door het fascisme georganiseerd en gebruikt, en omgezet in openlijke agressie. Perfekt lichaamsgepantserde mannen damden hun eigen lust in en vervolgens alles om hen heen dat met vrouwelijk, ziekelijk, joods of bolsjewistisch gekodeerd kon worden: het fascisme als een dam, een vloedkering tegen de 'verwarrende verscheidenheid' van wat leeft.

VCVU liet ons drie dagen zoeken naar ontstaansbronnen van de fascistische mentaliteithet

Fascisme heeft ook te maken met de frustraties en agressie in jezelf Angst, geweld en bevrijding. Drie dagen lang stond de hal van het hoofdgebouw onontkoombaar in het teken van de anti-fascistische manifestatie van het Vormingscentrum. Films, foto's, tekeningen, toneel, sprekers. De argeloze voorbijganger zal zijn of haar ogen uitgekeken hebben en velen zullen niet direkt aan een manifestatie tegen het fascisme gedacht hebben. Maar daar ging het de organisatoren ook om. Volgens hen is facisme meer dan alleen maar de krisis van de dertiger jaren, of het racisme van de Centrum.partij. Facisme heeft ook te maken met de agressie en de frustraties in jezelf, met de woede waarmee een steen geworpen wordt naar een ME-er, met onderdrukking van sexuele gevoelens. Angst, geweld en bevrijding gaat niet alleen over de ekonomie of de politiek, maar over een maatschappij in krisis, waar iedereen in mee gesleurd wordt. De organisatoren v a n de manifestatie hebben heel bewust gekozen voor een n i e t zo traditionele opzet van een manif estatie-met-sprekeren-diskussie-na-afloop ergens in een zaal H e t meeste speelde zich af voor het r e s t a u r a n t in de hal, zodat de hele VÜ-bevolking ermee in a a n raking IS gekomen. 'Als je iets in een afgelegen zaal organiseert, k o m t maar een heel klem deel van de VUbevolking N u bleven bijvoorbeeld ook veel stafleden s t a a n kijken. D a t vind ik heel positief,' zegt Frank van der Leeuw, die v a n u i t h e t Vormingscentrum (VCVU) veel a a n de voorbereiding heeft gedaan Ook veel studenten uit h e t antifascisme komité v a n de subfakulteit sociaalkulturele wetenschappen zijn bij de voorbereiding b e t r o k k e n geweest. Dat komite organiseerde al eerder dit jaar een manifestatie, die vooral gericht was tegen de aktiviteiten van de C e n t r u m p a r t i j In een uitvoerige m a p , die als begeleiding bij h e t gebeuren verschenen IS, staat over de C e n t r u m p a r t i j en verwante buitenlandse klubs veel te lezen Op de manifestatie ging h e t er meer om de a c h t e r g r o n d e n te laten zien, die niet zo vaak m e t fascisme in verband g e b r a c h t worden.

Aantrekkingskracht Fascisme is geen loutere reaktie op ekonomische knsisverschijnselen. Historisch gezien is h e t wel zo d a t de fascistische partij m de j a r e n dertig in Duitsland nooit op eigen kracht de m a c h t heeft k u n n e n veroveren D a a r was s t e u n voor nodig van ekonomische toonaangevende groepen, die met demokratische middelen geen mogelijkheden m e e r zagen om de ekonomische k n s i s te boven te komen. Die s t e u n k w a m er vanaf h e t begin van de j a r e n dertig kreeg de partij van Hitler financiële bijstand van v o o r a a n s t a a n d e industriëlen, vooral uit de door faillissementen bedreigde staal-sektor, die hoopten op steun en o p d r a c h t e n van de staat. Bovendien h a d een belangrijk deel van de Duitse bourgeoisie politiek zyn z i n n e n gezet op een diktatuur, o m d a t dan de organisaties van de arbeidersklasse b u i ten de wet gesteld zouden k u n n e n worden. Al met al is er door sociale wetenschappers de afgelopen decennia veel leerzaam onderzoek gedaan naar de vervlochtenheid van de fascistische partij en de ekonomisch heersende klasse M a a r w a a r de theoneen, die op dit onderzoek geent zijn, geen afdoende antwoord op kunnen geven is de vraag hoe h e t mogelijk was d a t grote delen van het Duitse volk m i n of meer als trouwe honden a c h t e r h e t fascistische systeem aanliepen. Een systeem dat toch de grootste delen van de bevolking van h u n elementaire rechten beroofde, h u n materiele positie niet verbeterde en h e n t e n slotte in een oorlog s t o r t t e De m a s sale werkloosheid van de j a r e n dertig had toch n e t zo goed een proletarische revolutie k u n n e n veroorzaken Het zijn vragen die niet beantwoord kunnen worden als h e t fascisme gezien wordt als een n a a r believen m te zetten tovermiddel van de bourgeoisie Zo'n benadering g a a t voor-

Wim Crezee en Dirk de Hoog bij a a n h e t feit d a t zonder k e r n van fascistische s y m p a t h i e ë n o n d e r de bevolking geen fascisme k a n bes t a a n , w a n t m e t louter fysiek geweld h a d d e n de fascisten h u n m a c h t niet lang s t a a n d e k u n n e n houden. Sociaal psychologisch georiënteerde theoretici h e b b e n zich m e t dit vraagstuk bezig gehouden: hoe k a n h e t o n t s t a a n van een fascistische m e n t a l i t e i t (en d a t n i e t alleen in Duitsland) begrepen worden? 'We wilden m e t de manifestatie proberen t e b e n a d r u k k e n , d a t fascisme n u weer opkomt als gevolg van een s e n e k n s e s . H e t meest voor de h a n d liggende is h e t ekonomische aspekt, zoals de werkloosheid M a a r we wilden accentueren, dat de opkomst van h e t fascisme ook begrepen m o e t worden a a n de h a n d van andere k n s e s Veel jongeren geloven niet meer in de p a r l e m e n taire demokratie, m h e t pnve-leven, h e t gezin worden veel traditionele waarden overhoop gegooid. We wilden l a t e n zien d a t die drie k n s e s op elkaar ingrijpen. D a t komplex roept angst en onzekerheid op. F a s cisme 13 d a a r een mogelijke reaktie op ' Zo schetst Jan-Enk Dtibbelman een v a n de organisatoren, de achterliggende gedachte van de m a n i festatie.

De daardoor brodeloos geworden soldaten zyn toen vrywillig aktief geworden in de Preikorjisen om 'de Duitse natie tegenover de linkse beweging te redden ' Ze werden, w a n neer het nationaal-socialisme steeds vaster in h e t zadel k o m t t e zitten, gevierd als de eerste soldaten van h e t Derde Ryk, als k e r t l s uit éen stuk

'erotische vrouw': zy vertegenwoordigt alles wat m a n n e n m zichzelf onderdrukken. Zodra de 'soldatischer M a n n e r ' in k o n t a k t komen m e t erotisch aktieve of e r v a r e n vrouwen, breekt er onmiddellyk een a n g s t door, o m d a t de dreiging o n t s t a a t d a t verboden die m h u n opvoeding zyn aangeleerd, overtreden g a a n worden De reaktie is in

Soldatische manner bang voor eigen onbewuste en a

iicbaamsbeieving Deze 'soldatische Manner' staan voor Theweleit model voor de' opvoeding van mannen en de psychische konstallatie van mannen in de burgerlijke en patriarchale maatschappij. In de biografieën van deze mannen zoekt hij naar hun gevoelens, angsten, verlangens en agressie. Daaruit blijkt dat zij bang zijn voor h u n eigen onbewuste en een angst hebben voor h u n eigen lichaamsstromen, door een negatieve waardering daarvan in de opvoeding. Van jongs af aan wordt het kind geleerd dat het geen lust aan zichzelf mag beleven.

eerste instantie afwyzend of a n g stig, m a a r kan, als de dreiging groter wordt, omslaan in agressie In h e t algemeen is er by deze m a n n e n een angst voor h e t onbekende, h e t nieuwe, h e t ongestruktureerde. D a t korrespondeert m e t de situatie m Duitsland m de j a r e n twintig en dertig, w a a r i n door h e t optreden v a n linkse groeperingen by velen een angst ontstond voor 'de chaos', h e t met-vertrouwde, voor revolutionaire bewegingen Deze kwaden ballen zich voor de 'soldatische M a n n e r ' s a m e n m de proletarische vrouwen, die als hoer e n en heksen worden afgeschil-

De konklusie van Theweleit is d a t m a n n e n de bouwers van d a m m e n tegen de s t r o m e n van h e t onbewuste zyn, o m d a t ze d a a r b a n g voor zyn. D a a r o m zyn m a n n e n potentieIe fascisten Vrouwen d a a r e n t e g e n zyn, volgens Theweleit, degenen die s t r o m e n laten g a a n o m d a t ze d a a r geen a n g s t voor hebben. D a t zyn de potentiële niet-fascisten. Een konklusie die T i m Flesseman m e t kon delen: ' J e k u n t gewoon empirisch vaststellen d a t deze stelling m e t klopt er zyn fascistische vrouwen e n anti-fascistische m a n n e n geweest.' Volgens Flesseman blyft Theweleit in z'n analyse soms steken in een aangeboren tegenstelling tussen h e t m a n n e l y k e en h e t vrouwelyke onbewuste Politiek leidt d a t tot de konklusie dat h e t p a t n a r c h a a t afgeschaft en vervangen moet worden door h e t m a t r i a r c h a a t . ' D a a r zie ik niet zoveel m eerlyk gezegd.' Deze zwakte m de analyse h a n g t volgens h e m s a m e n met h e t feit d a t Theweleit h e t fascisme soms reduceert tot een opvoedingsprobleem v a n de 'soldatische M a n n e r ' . ' M a a r

Männerphantasien Onlangs heeft de Duitser Klaus Theweleit m e t zyn tweedelige 'Mannerphantasien' nieuwe stof voor de diskussie over fascisme geleverd. Het IS een met veel p r e n t e n en d o k u m e n t e n ondersteund betoog over mannelijke lichamelijkheid, emotionaliteit, zelfbeeld en beeld van de andere sexe. H e t fascisme is voor h e m niet zozeer een,konstellatie van objektieve sociaal-ekonomische belangen, m a a r ligt meer m de sfeer v a n gevoelens en verlangen. Op de laatste dag van de VCVUmanifestatie gaf Tim^ Flesseman (medewerker a a n de UvA) enkele elementen uit h e t onderzoek van Theweleit weer Theweleit onderzocht waarom zoveel m a n n e n zich a a n g e t r o k k e n voelden tot de fascistische beweging en deze beweging aktief of passief hebben gesteund. V a n u i t een bezorgdheid d a t deze gevoelens nog steeds l a t e n t aanwezig zyn, heeft Theweleit geprobeerd de a a n t r e k kingskracht te r e k o n s t r u e r e n door een a a n t a l (auto)biografieen van leden van Frexkorpsen te analyseren Deze Preikorpsen waren half legale, half illegale militaire organisaties die m de twintiger en dertiger j a r e n ingezet zyn om s t a k i n g e n en opstanden te breken en te onderdrukken Deze voorlopers v a n strydorganisaties van h e t fascisme werden voor een groot deel b e m a n d door soldaten en officieren, die uit h e t keizerlyke leger waren ontslagen, omdat in h e t verdrag van Versailles (het vredesverdrag van de eerste wereldoorlog) bepaald was d a t h e t Duitse leger niet meer dan 100 000 soldaten m o c h t o m v a t t e n .

Doek uit de expositie lor gelegenheid vjn de VCVU-nicinilestatie 'Angst, geweiden he\,iiiding' W a t zich b i n n e n h e t lichaam afspeelt is een rottende brei van t r a nen, zweet, poep, pies, sperma, menstruatiebloed en speeksel Met h a r d e h a n d en p y n l y k e lichamelyke straffen wordt h e t kind geleerd de menselyke lust als vies te beschouwen Deze angst en zelfs vyandigheid tegenover de eigen lic h a a m s - en lustbeleving resulteert in de vorming van een hchaamspantser, d a t als een grote ketel de s t r o m e n van h e t onbewuste binn e n h o u d t I n de biografieën, die Theweleit als onderzoeksmateriaal heeft gebruikt, valt letterlyk te lezen d a t deze m a n n e n zich onwel voelen w a n n e e r ze geen uniform a a n hebben; ze moeten d a t p a n t s e r om h u n lichaam hebben om zich lekker te voelen.

Lichamelijke disciplinering Deze lichamelyke disciplinering h a n g t s a m e n m e t een a n g s t voor de

derd Zy worden verondersteld grote sej.uele ervaring te hebben, ze zyn immers kommunistisch en wat is h e t k o m m u n i s m e anders dan de losgebroken vrouwelyke sexualiteit, w a a r d e z e m a n n e n grote angst voor koesteren H u n reaktie is d a n ook een dwangmatig verweer d a t vaak m moord eindigde De h o u ding ten opzichte van vrouwen is heel ambivalent een verlangen n a a r , m a a r tegelykertyd een angst voor en agressie tegen, omdat de wens die opkomt verboden is H e t beeld d a t de 'soldatische M a n n e r ' hebben v a n de 'goede en zuivere' vrouw IS d a t van de adelyke vrouw, moeder, zuster, verpleegster, zy beschermt en IS m e t kastrerend, de m a n i e r waarop ze leed en ellende d r a a g t is voorbeeldig

moeders spelen m de opvoeding in h e t gezin de belangrykste rol, moeders die door Theweleit later als de potentiële niet-fascisten worden beschreven ' Deze tegenstrydigheid vloeit volgens Flesseman voort uit een te geïsoleerde opvatting van gezin 'Theweleit ziet h e t gezin, en de posities d a a r b i n n e n , niet als een k r u i s p u n t en effekt van allerlei m a a t s c h a p p e l y k e k o d e n n g e n en strategieën, zoals de gezondheidszorg, de p s y c h i a t n e enzo Deze effekten zyn dus m e t van n a t u r e bepaald, m a a r zyn historisch te lokaliseren in h u n o n t s t a a n en in hoe ze zich doorzetten,' aldus Flessem a n , die o n d a n k s forse k n t i e k h e t boek om de door Theweleit g e h a n teerde werkwyze een 'verademing' vond om te lezen m vergelyking met gangbare onderzoekslitaratuur

Wat is dan het aantrekkelijke van het fascisme voor deze mannen? Het fascisme geeft, zo stelt Theweleit, deze mannen een totaal gestruktureerde en hierarchische beV

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen