Ad Valvas 1980-1981 - pagina 115

\ AD VALVAS — 24 OKTOBER 1980

Het geboortefeest zoals het in 1880 werd gevierd

Kuypers triomf toen: 'n orthodoxe VU 'Lang voor het uur van aanvang sloeg zochten de genooden een plaats, wie voorts getuige der plechtigheid wilde zijn toegang. Tegen 1 uur was geen zitplaats meer ledig; vele aanwezigen moesten staan; nog meerdere bezoekers, bij gebrek aan ruimte ter ontvangst, weder vertrekken.' Wie niet tot de ongeveer 600 gelukkigen behoorde die op woensdag 20 oktober 1880 Abraham de Geweldige in de afgeschette koorruimte van de Amsterdamse Nieuwe Kerk de Vrije Universiteit hadden horen openen, konden anderhalve week later in het 'feestnommer" van Kuypers 'De Heraut' lezen hoe het allemaal was toegegaan. Tot in alle details en zoals het toen betaamde in strikte chronologie, compleet met de voorgeschiedenis. "Wie aan hare stichting mocht medewerken, erkent zonder twijfel, dat sij inderdaad een werk is des Heeren; maar dat neemt niet weg, dat men ook belangstelt in de middelen waarvan God sich heeft gediend. En al sal wel niemand behoeven te vragen, wie de man ts, die daarbij van God als leider gegeven werd, met dien naam is natuurlijk nog niet verklaard, hoe de stichting selve sich heeft toegedragen.' Zo start medeVU-oprlchter dr. F.L. Rutgers in het 'feestnommer' van De Heraut van zondag 31 oktober zijn historisch overzicht. De mislukte poging van Kuyper om vijfjaar eerder, in 1875 al een Vrije Universiteit naar zijn concept van de grond te krijgen, komt er niet in voor. Het was ook een samenvatting van wat dag- en weekbladen, tijdschriften en brochures al op allerlei manieren hadden beschreven en becommentarieerd. Wat Kuyper, dominee, politicus en journalist, voorstond was de orthodoxe Calvinisten te bundelen om sterk te staan tegenover de geest van Verlichting en rationalisme, die ook de universiteiten overheerste. Een eigen predikantenopleiding, zoals de Afgescheidenen (de orthodoxen die de kerk In 1834 hadden verlaten) die tenslotte in 1854 in de Theologische Hogeschool te Kampen zagen verwezenlijkt, was een viu^ge wens van vele 'kleine Luyden'. Maar Kuyper keek verden 'Er is voor wetenschap en kerk maar één uitweg: de vrije onafhankelijke lagere en hogere school. De Vrije Universiteit, sie daar wat ons doel dunkt, waarheen de geesten sich moeten richten'. 'Het was maandenlang slechts een zeer kleine broederkring', schrijft Rutgers, die sinds eind 1877 bij de Amsterdamse bierbrouwer W. Hovy nu en dan te gast was. Aanleiding tot die praatbijeenkomsten: 'was de treurige toestand waarin hier te lande het Hooger Onderwijs nu gekomen was, sowel in het algemeen, als ook bepaaldelijk met betrekking tot de Theologische wetenschap. Bij allen stond vast dat de Christen geen vrede mocht hébben met de regeling der Staatswet van het jaar 187é. Daarin werd de synode van de Nederlandse Hervormde Kerk het alleenrecht gegeven om theologische hoogleraren voor be-

Fragmentarisch hadden de 'kleine Luyden' in deze nog radioloze tijd al een idee k u n n e n krijgen uit de dagelijks verschijnende tegenhanger van het kerkelijke zondagsblad: 'De Standaard'. Vier dagen lang begon Kuypers antirevolutionaire partijblad op pagina 1 met het povere, maar voor elke trouwe lezer genoeg zeggende kopje 'OPENING der VRIJE UNIVERSITEIT'. Trouwens heel Nederland wist al meer of minder lang en breed wat zich die 20e oktober in Amsterdam had afgespeeld. Want uit alle hoeken en gaten was de pers voor het grootse gebeuren uitgenodigd: de Wekstem, Amsterdamsche Courant, het Vaderland, de Nieuwe Rotterdamsche Courant, de Hervorming, het Noorden, de Protestantse NoordBrabanter, het Nieuws

Jan van der Veen noeming aan de rijksuniversiteiten voor te dragen. Dat was vervelend voor de 'precieze' orthodoxen, want de synode had het meer op professorale kandidaten die wat minder streng in de leer waren, de 'rekkelijken'. Zomer 1878 besloot de broederclub daarom dat er niet langer mocht worden .gedraald en dat het Deo volente tot een 'Vrije Gereformeerde Universiteit' moest komen. Kuyper was natuurlijk steeds bij de gespreksgroep aanwezig geweest, zoals hij overal bij was als het ging om de emancipatie van de overwegend arme en achtergestelde orthodoxe bevolkingsgroep, die het volgens hem godsdienstig bij het juiste eind had. Snel werd een voorlopig comité opgericht, dat vond dat niet nog eens moest worden geprobeerd om het met de Afgescheidenen (ChristeUjk Gereformeerde Kerk) en de 'rekkelijken' eens te worden. Alleen op weg, op 'den Gereformeerde gronde slag', anders zou het weer mislukken. 'Utt alle streken des lands kwamen de warmste betuigingen van instemming' op de openbaar gemaakte concept-statuten, die het comité in Utrecht had besproken, en op sinterklaasdag (!) 1878 tekenden veertig vergaderaars alweer in Utrecht voor een 'Vereeniging voor Hooger Onderwijs op Gereformeerden Grondslag'. Vooijaar 1879 was het ledental reeds tot tweehonderd geklommen. Amsterdam werd als (toen nog) voorlopige vestigingsplaats voor de 'school' gekozen. Vüf hoogleraren onder wie Kuyper en Rutgers, werden benoemd en overal werden begin 1880 meetings gehouden, met uiteraard Kuyper als voornaamste spreker, om geld in te zamelen, want overheidssubsidie was er nog niet by. Eerst inl968zoudeVU voor 100 procent door het rijk worden gefinancierd. Er was een 'commissie tot vermeerdering van de inkomsten der Vereeniging' in het leven geroepen en die ging er fUnk tegenaan met als eerste taak de vorming van 200 districten (momenteel zijn er 95). Maar de mensen in het land werden nooit

«»iS

PIM^KJIWS«*^

van de Dag, het Utrechtsch Dagblad, de Middelburger Courant, en noem maar op. Wat ze schreven vormomgepraat om mee te doen als ze bezwaren tegen de Verenigingsgrondslag hadden. Dat was de uit^ drukkelljke Ujn. Het moest helemaal van harte gaan. In Friesland, waar de eerste meetings werden gehouden, hoefde dat ook niet, want daar ging het om te beginnen al van een leien dakje.

Bestrijders Bestrijders van de wordende universiteit waren er genoeg. 'Dat was wel niet anders te verwachten' schreef Rutgers. Toen er zelfs strijdschriften verschenen waarin tegen de universiteltsstichting te keer werd gegeaan en ook 'libera^ len' en 'ongeloovigen' er aandacht voor kregen, kon het niet anders of voorman Kuyper moest de pen grijpen. Ene dr. A.W. Bronsveld bijvoorbeeld, die betoogd had dat de Vereniging niet het recht had een eigen universiteit te stichten en daarvoor reeds door veel- en vlugschrijver Kuyper in een klein boekwerkje op zijn nummer was gezet, kreeg nog eens op zijn broek toen hij er op zijn beurt een heuse brochure tegenaan had gegooid: 'De bede van Dr. A. Kuyper afgewesen'. Kuyper schreef een brochure terug: 'Strikt genomen', waarin het recht op een eigen universiteit staatsrechtelijk en historisch werd beargimienteerd. De heer Bronsveld liet het er verder maar bij . . .

Tonne gouds

In tegenstelling tot afgelopen maandag was het honderd jaar geleden maar een wat somber weertje. Verslaggever Hoogenbirk van De Heraut registreerde dat die 20e oktober een sneeuwjacht te Londen en een noordstorm te Kopenhagen de naderende winter aankondigden. 'Een flauw, mat licht viel door de hooge venster en der gothieke bogen, waar binnen het koor een ruimte in de ruimte vormt. Maar die tint verhoogde den statelijken ernst der eiken koorwanden, der gebruinde soldering...', enzovoort, enzovoort. Voordat Abraham Kuyper zijn openingsrede 'Souvereiniteit in eigen kring' uitsprak, had de bejaarde represehtant van de Verenigingsstichters jhr. mr. P.J. Elout van Soeterwoude de tonne gouds begin-

de vrijwel zonder uitzondering het door Kuyper als 'Rector deze School, maar ook als oude wapenbroeder* a a n de journalisten gevraagde 'eeresaluut'. De journalisten hadden letterlijk de hoogste plaats toebedeeld gekregen, 'op den achtergrond, bezijden het spreekgestoelte', zoals De Heraut meldde. En wie er verder in het voor deze gelegenheid met paarsrode gordijn e n omzoomde koor zaten of stonden? 'Daar waren hier Ministers maar ook Drentsche boeren; edelen en dorpers, grooten en geringen, gegoeden die over tonnen gouds beschikken nevens lieden van kleine middelen, m a n n e n en vrouwen, de laatste zelfs ten getale van 200. Dat juist docht ons de groote eigenaardigheid dekapitaal aan presidentcurator ds. J.W. Felix, die de plechtige vergadering 'met luide stem' had geopend, overhandigd. In zijn openingsrede prees Kuyper de'Weine Lttj/den"die men "nachtschool" schold voor nog geen dertig jaren en die thans hun krachten uitputten voor een weienschappelijk doel! Van de minst geachten uit het "niet-denkend" deel der natie, die van de ploeg en van den meeltrog komen aanloopen om de penningen saam te brengen voor een te stichten Universitett!' Eru '.. .is het bij ons the struggle for life.

zer toch reeds eenige Samenkomst.' Voor het niet speciaal geïnviteerde publiek waren drie rijen stoelen vrijgehouden ('Er waren niet meer beschikbaar'). De genodigde dames waren bij de mannelijke aangelegenheid die de oprichting van' de VU toch hoofdzakelijk geweest was negen rijen stoelen 'overgelaten'... In dit artikel een verslag van de verslagen van toen. Het begin van de eigen universiteit voor de orthodoxe protestanten, navolgers van Calvijn, in de Nederlands Hervormde Kerk. Vrij van kerk en staat. Souverein in eigen kring. De kracht van het isolement om het isolement te doorbreken en maatschappelijk mee te tellen en te worden gewaardeerd op grond van een eigen levensovertuiging. Een stuk geschiedenis. men op hem voor het geheele bedrag rekenen kon".' 2to kwamen de laatste tien aandelen (ƒ 10,00) ook aan de man. Van de tonne gouds wa^ overigens de helft gestort door bierbrouwer Hovy en effectenhandelaar Sanders, elk / 25.000,—. Maar de resterende ƒ 50.000,-- was toendertyd een Ueve som. Wie geen /500,— ineens of een jaarlijkse kontributie van / 25,— kon missen voor het lidmaatschap van de Vereniging, kon begunstiger zonder stemrecht worden door aandelen te kopen. Nu

Opening Vrije UniversiteiL be BËGELIMGS-COMMISSIE maakt bekend, dat ter Toorkoming Tam wanorde hg ta grooten aandrang van het TOUC, het niet Tsn ktcarten Tociziese pabliek bg de Opening der Univeisiteii op 20 October niet TOOI te half iin are preeies in het Eoor zal worden toegelaten. De hoqders daarentegen ran Kaarten roor geieaerraerde plaatse, zollen reeds tfr twaalf are knnnen binnen komen. WeahaWe zjj verzocht worden oiterlijk te half één ure de roor haar bestemde plaaisai te willen innemen; daar de CönUnisiarissen Tan orde andere wellicht bniten de mogelgkheid zouden blaken, om hnn de genawreerde plaats toe te wgten. J)e Met'lnft-comwmtie, W. HOVY. J. jr. CliDIDERHAJr. Anuterdtm, IS Oct. 1880. 8. J. ZEEFIT. juist m dien strijd vormt sich de kracht der heerlijkste toewijding. Er schuüt m het ons toebetrouwde geld nog een andere, nog een hoogere dan de weegbare metaalwaarde: er kleeft gebed, er kleeft liefde, er kleeft sweet van het aangesichte aan het ons toevloeiend goud.'

betalen de Verenigingsleden maar ƒ 12,— kontributie: de VU dryft op overheidsgeld en de Vereniging is grootgegroeld met op dit moment 19.000 leden.

Waarom een VU?

Waarom een Vrije Universiteit? Kuyper liet het na een orgelvertolking van een aria uit de EUas horen: NM 'Een wetenschap nu strekt tot niets En aan de feestdis voor genodigden < anders dan om de menschheid bein Artis die de plechtigheden o p j wustsijn van het bestaande bij te donderdag 21 oktober afsloot - 'er brengen en se aldus in dat bewustnamen ook een twaalftal dames aan zijn te doen neerknielen in aanbidden disch deel', schreef verslagge- ding. Maar om die heilige roeping te ver Kuyper - hief Kuyper na een kunnen volbrengen, moet ook de wehele serie uitgebrachte wijndron- tenschap Souverein in eigen kring ken tenslotte het glas 'voor sekeren zijn ... Vrij sal dese school niet zijn, N.N., die toch, zoolang de Universi- als wilde se los van haar beginsel teit sou bestaan, niet vergeten mocht worden; de man, namens wien, niet vele dagen geleden, toen nog een belangrijke som aan het stichtingsfonds ontbrak, werd geseind "dat Vervolg op pag. 8

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen