Ad Valvas 1981-1982 - pagina 147

AD VALVAS — 20 NOVEMBER 1981

3

Nu emeritus-hoogleraar dr. Henk van Riessen, cultuurfilosoof en laatste van de tweede generatie reformatorische wijsgeren die de VU verliet:

"\ k heb nog nooit hoeven terug te komen op enig standpunt van betekenis" Defilosoofprof.dr.ir. Henk van Riessen (70), die deze maand officieel afscheid van de VU heeft genomen, maar nog een poosje college blijft geven omdat hij nog geen opvolger heeft, lijkt op de auteur Willem Frederik Hermans. Met dit verschil: Hermans heeft altijd gelijk. Van Riessen: „Filosofisch heb ik een mening. Wat ik zeg is waar. Ik heb gelijk. Maar, zeg ik tegen m'n studenten, ik weet zeker dat jullie mijn ongelyk op menig pimt over tien jaar zullen bewijzen." Dat duurt dus nog even. Nog kort geleden schreef hij aan zyn collega op de Centrale Interfakulteit dr. J. Klapwijk: „Ik vlei mij met een sterke intuïtie. Ik heb nog nooit terug behoeven te komen op enig standpvmt van betekenis." Van Riessen: „Dat is overtuiging. Daar sta ik voor. Vecht maar tegen me aan, zeg ik." Een interview met de man voor wie de „wysbegeerte der wetsidee" de enige wegwijzer voor wetenschap en cultuur is omdat zij „vrij en onbevangen filosoferen met opengeslagen bijbel" inhoudt. Een man ook die met alle kritiek die hij op de VU heeft, deze universiteit niet voortijdig heeft verlaten. Iemand voor wie de Zuidafiikaanse apartheid geen racisme, maar een vorm van naastenliefde is, en die dat nooit verzweeg, waardoor hij het met VU-bewoners aan de stok kreeg. Ere-doctor van de Zuidafi-ikaanse universiteit van Potchefstroom ondanks de afkeuring van de universiteitsraad. Voor wie Reagan op de goede weg is en de communisten de plank misslaan. Die de ontwikkeling van de kernbewapening een voorbeeld noemt van de autonomie die de wetenschap door de moderne mens is toegekend en waardoor z'n machteloosheid is getekend. De laatste van de tweede generatiefilosofenvan de reformatorische wijsbegeerte, een kleine vijftig jaar geleden ontwikkeld door profdr. Herman Dooyeweerd, is met emeritaat. Na achttien jaar ordinariaat. Voor de cultuurfilosoof Van Riessen is het al jaren de hoogste tijd om de Jan van der Veen heerschappij over de „verzelfetandlgde" wetenschap te herwinnen. De „Taal is typisch verwijzend. We krijmensen van de twintigste eeuw heb- gen Gods wet op scheppmgsmatige ben zich eraan verkocht. God is er wijze bij ons." niet meer en het geloof schijnt het te verUezen in de slag die al eeuwen Wegwijzers geleden begon. „De wijsbegeerte der wetsidee levert „In het Thomisme heb je nog een synthese tussen de autonome rede en wegwijzers voor de hele cultuur. Kyk het geloof, In de nieuwe tild wordt de eens naar de miskenning van het scheiding echter doorgevoerd in het gezag op het ogenblik. Een zeer behumanisme en tn de Aufklärung denkelijke zaak, omdat de vr^heid wordt het geloof zelfs bestreden. En erdoor wordt bedreigd. In de wijsbedie bestrijding gaat voort. Maar de geerte der wetsidee bestaat er een wetenschap haalt een Pyrrhusover- verhouding tussen gezag en vrijheid. winning, want we ziJn er enorm mee in In die verhouding moet je de vi^heid nood gekomen. Ook zijn er neo-marx- maximaliseren, dus de mensen een zo isten die dat inzien. Maar zün we groot mogelijke eigen verantwoordegeestelijk nog wel capabel om iets aan lijkheid geven." dat automatisme in de wetenschap te doen, aan die bedreiging ervan? Zie Zo vond Van Riessen ook de universidingen als de miUeuverontrelniging, taire democratisering („lelijk woord") de kemwapenwedloop, de werkloos- op zichzelf een goede zaak. Maar die heid..." had nooit verder mogen gaan dan De rad pratendefilosoofmeent dat de beslissingsbevoegdheden voor hen calvinistische, reformatorische of ook die werkelijk deskundig zijn. „Ik vind wel christelijke wijsbegeerte der wets- het best dat mensen meepraten over idee - welk atijectief je gebruikt geeft dingen waar ze geen verstand van hem niets - richtinggevend is voor hebben, maar dan moet er geen beoplossingen. „Ik denk dat je niets sluit uit voortkomen. In adviserende anders hebt. We hebben ons door de zin meepraten, dat hadden wil op de wetenschap voor het blok laten zet- Centrale Interfackulteit al een paar ten. Voor veel mensen is de weten- jaar voor de WUB. Een raad van schap een almacht, maar tegelijker- samenwerking of zoiets, waarin stutud is het hufl noodlot. Dat automa- dentenvertegenwoordigers zaten." tisme van de wetenschap is weliswaar schijn, maar als je haar die schijn In uw boek .Maatschappij der toegeeft, gaat zij ook zo werken. Je moet komst" van 1952 hebt u tegen de daar als christen tegenin gaan en als collectivistische tendenties in de saje dat doet, dan heb je het begin te menleving gewaarschuwd. U vindt die pakken. Je laat je dan niet verlam- een miskenning van de soevereiniteit men, maar zoekt naar nieuwe wegen." in eigen kring, van de zuivere verhouProf. Van Riessen heeft zich de laatste ding tussen gezag en vrijheid. Hoe ziet jaren geconcentreerd op de vraag u de maatschappij der toekomst nu, ,Hoe is wetenschap eigenlijk moge- dertig jaar later? lijk?", ook de titel van zijn afscheidsrede. Al die wetenschappelijke wet- „Het is allemaal erger geworden. Er ten, wat Is de werkelijkheidswaarde zijn nieuwe elementen bijgekomen. Ik ervan? „Bijvoorbeeld de wet van de denk aan de massificatie, de idee dat zwaartekracht, is daar het vaUen van de mensen'met een door de overheid een appel van de boom mee ver- gegarandeerde bestaanszekerheid teklaard? De wetenschap benadert de vreden zouden ziJn, waar Marcuse het werkelijkheid nauwelijks, zegt er wel ook over had. Bepaalde mensen neiets over, maar kennelijk is er een men dat niet. Die zinloosheid, waarin derde m het spel. Voor mij is dat al ze zijn terechtgekomen. Ze gaan proheel lang de orde die God voor de testeren als de existentialisten, op de werkelijkheid stelt. Die wet van God vluchtheuvel. Ze gaan als de neoIS transcendent en de vraag is hoe die marxisten de straat op. En dat gaat wet tot ons mensen komt. Het is door met stenen. En als dat dan op een de HeUige Geest die in de geesten van teleurstelling uitloopt - ik zeg het nou alle mensen werkt." Hoe dat gebeurt: maar even in het groot en ook naar „Daar heb ik de voor de hand liggende wat ik vermoed, hoor -, dan komen in oplossing voor dat 't in taal gebeurt. de zeventiger jaren sommigen tot een

nog extremere vorm: het terrorisme, zoals in Italië en Japan." „De traditie, die tot voor kort dominant was, heeft haar invloed zien slinken door de ontwikkeling van de moderne techniek, waardoor de geschiedenis sneller is gaan verlopen. Ouders moeten steeds opnieuw bedenken hoe ze hun kinderen moeten opvoeden. Daar schuilt een grote onzekerheid m. De jongeren worden dus ook onrustiger. Ze kunnen het niet aan. Ik was in miJn jeugd ook heel rebels. Op een goeie dag was ik communist, maar een half uur daama was het over. Ik kwam toen thuis met het bericht dat ze bij de Hoogovens geen armen meer hadden. Mijn vader zei toen: ik geloof dat ze geen benen ook meer hebben. Toen was ik genezen natuurlijk. Rebels was ik, maar tegen de achtergrond van iets vertrouwds. Dat had te maken met de traditie,

tische trekken in Amerika zitten dan in Europa, maar overal zie je het' collectivisme opkomen. Over^ is er die groeiende staatsmacht, waar ik zo tegen te keer ga." "Reagan probeert daar wat aan te doen. Hü gaat in de goede richting, maar wat hij doet kan natuurlijk uitlopen op een volstrekt liberalisme en dat wil ik helemaal niet. Want het liberalisme is de verabsoluteerde vrijheid van het mdlvidu.Ik ben van mening dat het beginsel van de souvereinlteit in eigen kring, bijvoorbeeld in het gezin, de vrijheid respecteert, maar daarmee niet de bemoeienis van de overheid het recht te betrachten in de gemeenschap van alle individuen samen, haar zwaardmacht, prijsgeeft.Als ik een van mijn kinderen weljam op de boterham geef en een ander niet, dan Is dat zeer onrechtvaardig misschien, maar de overheid bemoeit „, ..\-^}^iTiS'^J

:

*.

schoolhoofd zei: hiJ moet erin doorgaan. Mijn vader, een boer en groenteman, vreselijk levendig en met een grote geestelijke belangstelling weUswaar, wist met wat hij ermee aan moest. Hij zei toen: hier is een MTS vlakbij en daar hebben ze wis- en natuurkunde. Ga daar maar heen. Zo ben ik in de techniek terechtgekomen." En na de HTS volgde zijn studie aan de Delftse TH. „Ik werd elektrotechnisch ingenieur. Maar ik voelde dat ik geen goeie zou zijn. Ik ben het nog zeven jaar geweest, maar ik ben verschrikkelijk onpraktisch. En ik had er last van dat ik ingenieur zou ziJn en christen tegelijk. Ik dacht dat dat niets met elkaar te maken had Ik zag de geweldige invloed van de techniek op de Cultuur en ben toen, omdat ik er belangstelling voor had, naar de cultuurfllosofle gegaan en vandaar naar de systematische wijsbegeerte. In de verzetstyd, in de tijd van onderbreljing, is de beslissmg gevallen." Van Riessen wordt nadien bijzonder hoogleraar in de calvinistische wijsbegeerte in DeUt, doceert erin aan de Eindhovense TH en de Koninklijke Mlhtaire Akademie in Breda. Wanneer de Centrale Interfakulteit aan de VU in 1963 van de grond komt, komt hij naar Amsterdam. Omdat hü meende dat hij daar een centrum van christel(jke wetenschapsbeoefening zou aantreffen? „Ja, nee, voorzichtig. Ik ben niet voor een christelijke wetenschapsbeoefening, maar je moet volgens mij wel een christen ^ n in de wetenschap. ChristeUjke fysica bestaat bijvoorbeeld met, maar in de hogere modaliteiten als theologie en wijsbegeerte, waar je de mens meer in het zicht krijgt, daar speelt dat christen-zijn heel sterk." Prof Van riessen was van 1962 tot vorig jaar voorzitter van de Vereniging voor Calvinistische wijsbegeerte, die in 1936 werd opgericht en met haar zeshonderd leden de grootste filosofenveremging in den lande. Heeft de reformatorische wijsbegeerte toekomst? "Er zijn zes leerstoelen nu. Ze zijn met Wageningen en Rotterdam bezig. Ik geloof dat Rotterdam het eerste aan de beurt komt. Het is een bloeiende zaak. Er zit zeker toekomst in, want open filosoferen bij een open Schrift is uiterst belangrijk voor de ontwikkelmg van de wetenschap."

Toekomst VU In 1968 ging hiJ met studenten m debat over „De toekomst van de VU". Hü citeerde de universiteitsstichter dr. A. Kuyper en ook dr. H. Bavinck die destijds zei: „Alleen een christelijke wetenschap kan ons helpen, een reformatorisch leger is er, maar dat leger heeft officieren nodig." Zij begrepen hun tijd beter dan wij de onze, zei Van Riessen toen.

maar nog meer met een Godsvertrouwen." „In de humanistische wereld was dat toen ook zo: sülerlei waarden boden daarin mensen zekerheid. Maar dat is allemaal in een crisis gekomen. Ik geloof dat de jongeren van nu dat ervaren. Dat gevoel van zinloosheid. DemassaUteit, waar Ortega y Gasset op heeft gewezen. Daarom is het allemaal zo hard vandaag. Het spelletje van de jeugdrebellie van vroeger is nu ernst geworden, omdat het niet meer duidelijk is waar het in het leven om gaat. Ja, ik zeg ook maar wat ik denk te weten, hoor." Is het individualisme, waarop de westerse samenleving, het Amerikaanse denken vooral, is gebaseerd aan het verdwijnen in ome contacten? En hoe kijkt u vanuit de wijsbegeerte der wetsidee tegen het individualisme aan? "Mijn standpunt Is dat individualisme niet meer bestaat. Kapitalisme bestaat niet meer. Het is voor mij een schitterend geslaagde truc van de commumsten om de tegenstelling die Marx schetste nog steeds te stellen. Ik geef toe dat er veel sterkere kapitalis-

zich er niet mee. Maar zij pakt my wel aan als ik een kind de hele dag in een alkoof opsluit, de overheid mag niet verdergaan dan de burger te beschermen." Volgens Van Riessen wordt er door de overheid in ons land te veel bijgesprongen met subsidies In allerlei situaties. "Ik vind dat zeer ongezond. Het spreekt vanzelf dat de overheid in randgevallen, zoals voor maatschappelijk werk in een wijk die dreigt te verpauperen, subsidieert. Maar in 'mlddengevaUen', waarin mensen zichzelf moeten kunnen bedruipen, is er voor de overheid geen subsidiegrond. Dan is het geven van subsidies niet meer dan het verstrekken van geld dat zij eerst bij mij hebben weggehaald. Dat is onrechtvaardig."

Overstap In 1949 had prof. Van Riessen zijn dissertatie klaar. De titel: „Filosofie en techniek". U was ingenieur en maakte toen de overstap naar de filosofie. Waarom? „Op de MULO was ik goed in wis- en natuurkimde en het

Hoe denkt hij nu over de toekomst van de VU? Van Riessen: „Die ontwikkeling van de VU is iets geweldigs geweest, maar er zat veel overmoedigs in. De gereformeerden hebben de kous wel op hun kop gehad. En terecht. Ze praatten over gereformeerde beginselen zonder te zeggen wat die precies inhielden. Wat ik voorsta is werken met de open bijbel, met Christus. Op dat punt is de VU-zaak al tamelijk snel na het begin gefrustreerd geraakt eigenlyk. Men had toch de neiging om intellectueel, wetenschappelijk mee te tellen. Ik denk dat dit proces zich heeft doorgezet. De gereformeerde overmoed verdween, maar dat betekende wel dat de verwereldlijking van de universiteit voortging. Ik mag niet generaliseren, want er zijn ook nu nog heel wat wetenschappers als christen bezig." Van Riessen heeft echter zo ziJn twijfels, hoewel hij het prima vindt dat de gereformeerde VU tot een oecumenisch-christelijke universiteit mtgroeide. „Pas op begrafenissen, als we met elkaar zingen, merk ik dat ik hier met een stel christenen rondloop. Als je normaal een christelijk woord zegt, weten ze heel vaak niet hoe ze dat in hun wetenschappelijke werelcije moeten plaatsen. De zwakke kant VEUI de VU is de bevindelijkheid. Daar heeft de VU onder geleden. Ik zeg niet dat de Evangelische Hogeschool die nu zo heeft. Die zit weer aan de andere kant met zijn overtrokken afleiding van de wetenschap uit de bijbel. De Evangelische Omroep heeft er meer van, maar ook daar worden de dingen wel vaak overtrokken, by voorbeeld als het gaat over de herkomst van de mens. Maar het eerste dat ik zeg is

Vervolg op pag. 7

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen