Ad Valvas 1981-1982 - pagina 51

AD VALVAS — 18 SEPTEMBER 1981

Na Vrouwen­ en Homostudies wil nu ool( 'Ouderenstudies' meer in de picture

Met 'punkbejaarde' naar 'n leeftijdloze samenleving? Van het symposium 'Ouder worden onderzocht' dat vorige weekop initiatief van de Koninklijke Acade­ mie van Wetenschappen werd gehouden heeft ei­ genlijk alleen de dreiging van het onbetaalbaar worden van de pensioenen het NOS­journaal en de dagbladen gehaald. Het eigenlijke doel van het symposium, het inventariseren van knelpunten uit het veld van de ouderenzorg voor het gerontolo­ gisch onderzoek, kwam in de media nauwelijks uit de verf. Vandaar dat wij hier in dit kader nog eens op terug komen. Het wordt trouwens tijd dat de term 'gerontologie' maar eens wordt omgedoopt in 'ouderenstudies', een meer trendgevoelige bena­ ming die ongetwijfeld een grotere interesse voor de gerontologie garandeert zoals vrouwen­ en homos­ tudies dat laten zien. Bovendien vormen de ouderen in onze samenleving zeker zo'n onderdrukte groep als vrouwen en homo's en past de gerontologie dus best in dat rijtje studies. Prof. W.J.A. van den Heu­ vel, hoogleraar in de medische sociologie in Gronin­ gen hield een boeiend betoog over de verkeerde bril waardoor onze samenleving de ouderen bekijkt, een beeldvorming die sterk bijdraagt aan de gediskrimi­ neerde positie waarin de ouderen verkeren. Het is de maatschappij die in haar beeldvorming van de oudere mens verhindert dat deze zich maat­ schappelijk kan ontplooien naar zijn mogelijkheden. Het is daarom vooral die samenleving zelf die het 'bejaardenvraagstuk' creëert. De sociale leeftijd van de oudere wordt heel vaak verward met zijn of haar biologische leeftijd. Die twee hoe­ ven echter beslist niet parallel te lopen. Sociaal kan een oudere 65 jaar zijn terwijl hij zich in biolo­ gisch en mentaal opzicht nog kan meten met een vijftiger. Het pro­ bleem is echter dat hij als 65­jarlge of ouder meteen in de sociale rol I wordt gedrukt van de bejaarde en j naar de marge van de samenleving [ wordt verwezen. En vaak wordt die jpensioen'gerechtigde' leeftijd al [eerder opgedrongen al naar gelang [het bedrijfsmanagement dat voor­ jschrijft. Als veroudering in de wes­ jterse samenleving een probleem is |is dat dan ook niet in de eerste )laats toe te schrijven aan persoon­ Ijke factoren als ziekte gn invalidi­ 3it maar aan het niet kunnen rea­ liseren van aanwezige mogelijkhe­ len domweg omdat de oudere vanaf ;en bepaalde leeftijd in de sociale »sitie van de bejaarde wordt ge­ lrongen.

Jaap Kamer/mg De ouder wordende mens is dus vooral kwetsbaar omdat hij niet langer zijn waarden en mogelijk­ heden kan realiseren. Het ver­ werkelijken van de nog steeds door hem nagestreefde mogelijkheden wordt sterk bemoeilijkt door het beeld dat er in de samenleving van ouderen bestaat. £en beeld dat overwegend negatief is. Zo bleek uit een onderzoek in Duitsland naar de manier waarop ouderen in schoolboekjes worden afgeschil­ derd dat het overwegend naar vo­ ren komende beeld er een is van een hulpeloos, vergeetachtig en eenzaam iemand, gebrekkig en ge­ bogen lopend. In slechts 8 procent van de beschrijvingen voor kinde­ ren uit de vierde klas blijkt iets van verantwoordelijkheid, ervaring en wijsheid. Ander onderzoek geeft aan dat jongeren (17­ tot 18­jari­ gen) van mening zijn dat de helft van de 'bejaarden' in een bejaar­ dentehuis zit (is in ons land feite­ lijk maar 9,3 procent).

worden sociologische wetmatigheid' van Merton 'de selffulfilling prop­ hecy': de (slechts zeer ten dele juis­ te) verwachting die zichzelf doet uitkomen.

Ik­tijdperk Dat er wel degelijk ouderen zijn die zich van deze wetmatigheid niets aantrekken werd geïllustreerd door het verhaal van de psycholoog C.J.J. Tempelman. Op basis van zijn sociale regel 'niet de leeftijd bepaalt het gedrag maar het gedrag bepaalt de leeftijd' kan het ge­ beuren dat er ook ouderen zijn die zich misschien niet in hun tempo maar wel in hun leefstijl gedragen naar de subcultuur van jongere ge­ neraties. Denk maar aan de oude­ ren die zich heel goed thuisvoelen in de demonstratiekultuur, een ver­ worvenheid van de jongeren uit de jaren '60. Tempelman zelf noemde het wat minder waarschijnlijke voorbeeld van de punk­oucijes. Nu kun je in het Amsterdamse Ooster­ park regelmatig een bejaarde lang­ harige zien trimmen maar alleen al dat lange haar wijst erop dat de eer­ ste punkbejaarde nog moet komen. Maar het kan natuurlijk zijn dat ik miJn participerende observatie tot het Vondelpark~zal moeten uitbrei­ den wil ik tot registraties ä la Tem­ pelman geraken. Niettemin kan ik me volledig verplaatsen in de signa­ lering en zelfs verwelkoming door deze psycholoog van de leeftijdloze samenleving. Ook voor de ouderen

Dertig­ tot veertigjarigen zyn over­ wegend van mening dat problemen onder ons is immers het Ik­tijdperk met ouderen door 'instanties' opge­ i^an den Heuvel omschreef als lost en aangepakt moeten worden. aangebroken zoals de trendgevoeli­ voornaamste kenmerk van de mar­ Hoe zouden hun ouders ­ inmiddels ge gedragswetenschapper scherp kinaliteit van de oudere mens dat 70 jaar oud ­ nog bü hen te rade opmerkt. Iemand uit de sociale categorie kunnen gaan met hun problemen? Met dit alles wil intussen wel ge­ vaartoe hij tot op dat moment be­ Er zou ­ zo oordeelt deze leeftijdsca­ zegd zijn dat de dominante en dus jioorde geraakt zonder in een nieu­ tegorie ­ meer gedaan moeten wor­ opinievormende groepen in onze ve te worden opgenomen. Deze ca­ den voor bejaarden. Maar, zo denkt maatschappij nu maar eens moe­ egorie mensen heeft vervolgens men dan: niet door ons. Waarom ten ophouden met hun eigenzinni­ biet meer de invloed of macht om te zou men ook? Los van de eigen zor­ ge invulling van wat de 'behoeften' leien in de 'waarden' van de domi­ gen is men van mening dat 'de van de ouderen zouden zijn. Veel lante categorie waartoe zij ééns be­ maatschappij zo snel verandert dat voorzieningen die voor ouderen worden gecreëerd zoals bejaarden­ foorde, maar waaraan zij zich nog oudere mensen niet meer meekun­ tehuizen ver buiten het stads­ of tééds spiegelt. Hij beschikt niet nen.' De oplossing van het 'bejaar­ dorpscentrum in een lommerrijke heer over de invloed die situatie te denprobleem' is het bejaardente­ omgeving worden voorgesteld en yijzigen en moet zich er b« neerleg­ huis en 'voor de kinderen is het niet gerealiseerd zoals de dominante pn. Die marginaliteit kan ont­ goed als opa en oma in het gezin jongeren de problemen van oude­ aan door verandering op indlvi­ wonen.' ren zien. Het is dan ook geen wo.n­ ueel vlak (byv. een handicap) op Dit beeld in de samenleving be­ der dat men bij evaluatie van deze igemeen maatschappelijk vlak moeilijkt de oudere mens in zijn voorzieningen vaak tot de konklu­ lensionering met 65 jaar) (of op bij­ funktioneren en tast zijn zelfbeeld sie komt dat die niet adekwaat %n<ieT maatschappelijk vlak als aan. Een zelfbeeld dat in het alge­ en wetkgever^ afwijkend perso­ meen veel positiever is dan dat van • worden gebruikt. De voor ouderen geschapen voorzieningen komen felsbeleid voert en sijn personeel zijn omgeving althans in het begin rder verjongt dan wel door de van het ouder w.orden. Het beeld' zelfs zo meent van d^n Heuvel niet tegemoet aan de behoeften van die standigheden daartoe wordt ge­ dat men in de samenleving van ouderen maar aan die van 'beleids­ oongen en besuinigt via 'natuur­ ouderen heeft en de marginale posi­ makers' op het gebied van huisves­ lijk'verloop. JK,) , , tie waarin zij feitelijk ­ maar ten ting en gezondheidszorg. Behoef­ onrechte ­ verkeren leiden er vol­ ten van ouderen en de gewenste gevolg van die verandering gens van den Heuvel toe dat veel vjDorzieningen zouden in de eerste rdt het individu 'uitgestoten' uit ouderen zich gaan gedragen naar plaats door ouderen zelf moeten dominante categorie. Wat het heersende beeld dat de domi­ worden omschreven. estal leidt tot een achterstand of nante groep heeft. Deze heeft op 'terstelling op die gebieden die basis van vooroordelen een catego­ el door de dominante als de rie (de 'bejaarden') als 'probleem­ Het is toch te gek dat bijvoorbeeld rgmale categorie als waardevol groep' met bepaalde kenmerken ge­ de omvang van het verzorgingspak­ 'den erkend: inkomen, huisves­ definieerd. Deze zogenaamde be­ ket m veel verzorgingstehuizen niet variabel is. Dat bejaarden vaak niet [g, kontakten, arbeid e.d. Dit jaarden gaan zich vervolgens ­ boui noodgedwongen ­ gedragen naar eens kunnen beslissen of ze zelf hun sfonir soort marginaliteit kan zichtbaar potje willen koken en hun bed op­ wQrrien in 'afwijkend gedrag' als dat beeld waarmee dan de domi­ i, nante groep weer kan stellen het maken dan wel één van beide of dat eqi lioog zelfmoordcijfer, in relatief 5 P«' 'probleem' goed gedefinieerd te het tehuis daarvoor zorgt. Terwijl­ hte woonomstandigheden en in ileei ze wél voor het totale pakket moe­ hoog percentage verkeers­ hebben. Een fraai voorbeeld van de )udei zo langzamerhand gemeengoed ge­ ten betalen ook al zouden ze graag htoffers.

zelf wat blijven doen. Op die manier worden ze veroordeeld tot het beeld dat de maatschappij zelf creëert. Een beeld dat absoluut niet klopt volgens dr. D.L. Knook, plaatsver­ vangend directeur van het Insti­ tuut voor experimentele gerontolo­ gie van TNO. In tegenstelling tot de algemene opinie is het grootste deel van de ouderen niet ziekelijk, ge­ brekkig of hulpbehoevend. De spreuk 'lieden die van jaren zijn eiken dag een nieuwe pijn' is dan ook in zijn algemeenheid onjuist. Van wietenschappelijke zijde is on­ derzoek naar de werkelijke behoef­ ten van ouderen en via onderzoek bestriidlng van heersende beelden hard nodig. Dit onderzoek zal niet alleen voldoende fundamentele ba­ sis moeten hebben maar ook ver­ taald moeten worden In/vbeleid, vindt prof. van den Heuvel. En wer­ kers in het veld zitten met ändere problemen dan de samenhang tus­ sen leeftijd en intelligentie hoe in­ teressant dat ook wezen mag. Ook zitten ouderen niet te wachten op een onderzoeksrapport dat aan­ toont dat er behoefte is aan een gebouw dat er vervolgens niet komt omdat het geld ontbreekt. Ad hoc behoeften­onderzoek geeft weinig inzicht en leidt snel tot onjuiste maatregelen.

Argwanend De vraagstellingen zouden gecoör­ dineerd moeten worden en mede voorgelegd aan ouderen om na te

er jaarlijks aan besteed worden, te­ gen de tien miüard .kosten aan ge­ zondheidszorg voor ouderen jaar­ lijks, (1/3 van de totale kosten) veel te weinig. Knook: 'De bouw van goede riolen heeft veel meer bete­ kend voor de verlenging van de levensduur dan het medisch ingrij­ pen.'En op de klacht vanuit de zaal dat kunstmatige levensverlenging geen zin heeft gaf ziJn lezing als antwoord: 'We moeten nu gaan werken aan het verbeteren van de kwaliteit'van het leven op oudere leeftijd: aan het toevoegen van leef­ tijd aan de jaren in plaats van jaren aan de leeftijd.' Gelukkig is er in ons land nog geen afdeling van de Ame­ rikaanse Stichting voor Onbeperkte Levensduur. ­ Prof. J.P. Kuiper, hoogleraar socia­ le geneeskunde aan de VU, heeft een nieuw soort benadering voor het gezondheidsbegrip bij ouderen ontwikkeld, dat artsen kan afhel­ pen van een te eng medisch begrip Hij gaat uit van het begrip belas­ tbaarheid. Die kan bij iemand ver­ anderen door verlies van levens­ partner, gedwongen verhuizing of pensionering: alle ingrijpende ge­ beurtenissen die bij ouderen sch'­ ring en inslag zijn. Nu ligt het maar aan de reaktie van de omgeving wat er gebeurt. Wordt de verminderde belastbaarheid na het incasseren van de klap niet gezien en blijft de omgeving hetzelfde eisen dan ont­ staat overbelasting. Ziet men haar wel en gaat men teveel helpen, be­ tuttelen en beschermen dan ont­ staat onderbelasting. Beide kunnen leiden tot angst, spanning en zelfs ziekte bij de betrokkene. De behoefte aan kontakt en gene­ genheid echter neemt altijd toe. Jongeren kunnen dan een beroep doen op partner, familie of vrien­ den, ouder echter zijn vaak aange­ wezen op voorzieningen. En die schieten zeker waar het gaat om 'hogere' behoeften (zingeving) te­ kort. Er ontstaat dan een gevoel van tekortkomen waarin eenzaam­ heid en minderwaardigheidsgevoe­ lens overheersen. Een verlies van zingeving en zelfs afbrokkeling van de eigen wereld kan optreden, de oudere wordt angstig, ziek, een­ zaam, verward en apathisch. En komt dan terecht in de gezond­ heidszorg die vaak een te eng me­ disch model hanteert.

Gerontologie r 'en rw «

gaan of ze wel zinvol zijn. Maar ook zit er volgens hem een gevaar in de gerontologie als wetenschap. Zij zou namelijk kunnen bijdragen aan een verdere etikettering van de ou­ deren als aparte groep. Het gaat bij de gerontologie niet om een aparte wetenschap in de klassieke zin. De veroudering als maatschappelijk probleem rechtvaardigt weten­ schappelijke aandacht. Die is ech­ ter geen doel op zich. Ouderen die­ nen de gerontologie argwanend te bezien. Wetenschappers kunnen behept zijn met dezelfde beelden over ouderen als andere dertig­ en veertigjarigen. De mogelijkheid be­ staat dat hun onderzoek alleen maar dient tot versterking van hun eigen beeld. Wat dat betreft moet het tot nadenken stemmen dat vrouwen­ en homostudies vrijwel geheel in handen zijn van het voor­ werp van studie: vrouwen en homo's, dit in tegenstelling tot 'ou­ derenstudies'. Tijdens de diskussie met de zaal werd er nogal aangehikt tegen me­ disch­biologische tak van de geron­ tologie. Ten onrechte worden im­ mers problemen van ouderen vaak gedefinieerd als medlsch­biologi­ sche terwijl het in feite om bele­ vingsproblemen gaat die een medi­ sche uitdrukking kunnen krijgen. Ongeveer een kwart van alle pil­ letjes gaat naar de 65­plusser waar in feite een goed gesprek met de huisarts over de sociale achter­ grond van een kwaal veel meer zoden aan de dijk zou zetten. Knook zelf echter relativeerde het me­ disch­biologisch onderzoek ook al vindt hy de paar miijoen gulden die

Stiefkind Het wordt hoog tijd dat de weten­ schap van het ouder worden een bij­ drage gaat leveren aan de ouderen­ emancipatie en meer aandacht krijgt. Uit een enquête van het Ne­ derlands Instituut voor Gerontolo­ gie uit 1977 is die er bij de meeste wetenschapsgebieden weinig of niet. Ook het onderzoek naar bij­ voorbeeld de makro­sociologische gevolgen van de vergrijzing van onze samenleving (verdrievoudi­ ging aantal ouderen in laatste 50 jaar) knjgt nauwelijks aandacht. In het advies van de planninggroep voor wetenschappelijk onderzoek op het gebied, van de ouder worden­ de mens wordt dit thema niet eens als prioriteit genoemd. Tenslotte nog één desideratum. Bij de univer­ sitaire opleidingen voor huisarts wordt nauwelijks aandacht besteed aan de opvang van de ouderen. En dat terwijl, éénderde van de kosten van de gezondheidszorg aan de 65­ plusser wordt besteed en de huis­ arts éénderde deel van zijn tijd aan de oudere besteed. Of dat doelmatig gebeurt is dan sterk de vraag. Volgens prof. Kuiper van Sociale Geneeskunde aan de VU komt het verschijnsel van de veroudering in de' meeste vakgroepen bij genees­ kunde op de VU wel aan de orde. Bij sociale geneeskunde wordt het the­ ma bejaarden elkjaarhehandeld. Er sou destijds een coordinator Jcomen voor onderwijs en ondersoek in de

Vervolg op pag. 5

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen