Ad Valvas 1981-1982 - pagina 227

ADVALVAS —29 JANUAR11982

3

Socioloog de Sitter: ''Automatisering leidt tot ziekmakend en vervreemdend werk"

Chip vereist andere maclitsverliouclingen De geleerden op het gebied van de informatica hebben besloten mijn werk maklcelijker en aangenamer te maken. De lastige kanten van myn vak, zoals het nu en dan binnenwippen bij een bibliotheek, een keer de stad ingaan voor een afspraak of op een kofBepunt een kwartier op een afspraak wachten worden binnenkort overgenomen door computersystemen, die dank zij de invoering van de chip veel taken kunnen gaan vervullen. De microcomputer regelt alles voor me dank zij een druk op de goede knop. „Bij werkelijke automatisering is de vraag wanneer de hulpmiddelen (inclusief de mensen) gebruikt moeten worden in het machinale systeem vastgelegd," zei informaticus Van Oorschot op het eendaags symposium „War with the chips?". Maar er blijft één lichtpuntje. De deskundigen op het congres bleken zich met name druk te maken over de arbeidsomstandigheden van directeuren en managers. Waarschijnlijk vanuit het idee dat andere mensen toch werkloos geworden zijn en thuis via Viditel de uitslagen van het Computerschaken bij zitten te houden. Ik hoef dus niet mee te doen, beter zelfs, mijn vrijwillig onttrekken aan het geautomatiseerde arbeidsproces heft weer een belemmering op voor de invoering van de chip. Een verslag over een congres op de VU.

Prof J.M. van Oorschot, informaticus, schilderde aan het einde van het eendaags symposium over de maatschappelijke gevolgen van de toepassing van de micro- electronica een dag uit het leven van een directeur over tien jaar. Ongeveer iedere handelmg blijkt gereduceerd te zyn tot een druk op een knop van de terrmnal, waarna op het beeldscherm de gevraagde gegevens binnenkomen. Collega's bestaan alleen nog uit codenummers en communiceren v^a b'eeldschermen en „piepertjes". „Technisch is het nu al mogelijk, maar organisatorisch en sociaal bestaan nog veel problemen", sprak Van Oorschot met nauwelijks te verbergen spijt. Staat met wat mooi genoemd wordt het informatietijdperk 1984 echt voor de deur? Is de chip de overwinning van de techniek over de mens? In de literatuur is een weinig aantrekkelijk beeld van de toekomst geschilderd, waarbij de techniek allesoverheersend geworden is en de mens zich slechts aan te passen heeft aan het lot dat het over zichzelf geroepen heeft. Met als uiterste de niet meer te stoppen automatische vernietiging m een kernoorlog uit de film Dr. Strangelove: nadat een officier gek geworden is en als gevofg daarvan één atoombom op Rusland geworpen wordt, treedt het volledig geautomatiseerde vergeldingssysteem van de Russen in werking, wat juist om de geloofwaardigheid van de vergeldmg te vergroten, zo geconstrueerd is, dat het door geen enkele ingreep te stoppen is. Fantasie uit de vijftiger jaren? Volgens een recent krantebencht werd onlangs in een Japanse fabriek een arbeider door een fabrieksrobot voor de ogen van zijn collega's vermorzeld zonder dat het mogelijk was het apparaat uit te schakelen. Het was geautomatiseerd. ,JOe computers zijn reeds zodanig gemeengoed, dat uitroeiing als een illusie moet worden beschouwd", zei prof Van Oorschot. Een uitspraak waar ongeveer iedereen op het symposium het wel over eens was en onder het aanroepen van alle zegeningen die de technische vooruitgang in de loop van de geschiedenis gebracht heeft werd voortdurend het belang van het op een verstandige manier verder ontwikkelen van de mogelijkheden van de chip onderstreept. Dat de eerste computers in Amerika in opdracht van het leger ontwikkeld en gebouwd werden heb ik op het congres niet gehoord, evenmin dat nagenoeg ledere belangrijke vernieuwing op het gebied van de microelectronica voortgekomen is uit de wapenindustrie, die nog betere en verfijnderde instrumenten ter vernietiging nodig had. De titel van het congres „War with the chip" was dan ook niet aan de realiteit, maar aan een modem sprookje ontleend. De Tsjech Karl Capek schreef in 1936 een boek onder de titel „War with the newts".

Dirk de Hoog Newts zijn salamanderachtige wezens die in tropische eilandgebieden ontdekt werden en na training zeer geschikt bleken te zyn voor het verrichten van arbeid voor mensen. De newts nemen echter sterk in aantal toe en worden steeds intelligenter en drijven de mensen op een gegeven ogenblik de bergen in. (De newts kunnen alleen maar in zeegebieden leven). Daarna breekt echter onder de newts zelf oorlog uit, die in een totale vernietiging eindigt. De verschUlende stammen vergiftigen elkaar namelijk, waarna het gif zich tegen de toediener zelf richt. Prof. dr. A.B. Frielink bedacht het thema van de newts voor het symposium, dat ter gelegenheid van zijn benoeming tot eredoctor aan de VU tijdens het eeuwfeest gehouden werd. Frielink ontwikkelde elf stellingen over de chip, waar een viertal sprekers commentaar op leverde. „Een gemeenschap die enkele eeuwen lang het meer en beter met dezelfde of minder inspanning in haar vaandel voert, heeft geen recht van klagen als dat zo goed gelukt dat er voor veel mensen geen werk meer is" zou de centrale stelling van deze dag worden. „De teneur van de elf stellingen die ik u heb voorgelegd, is dat invoering van micro-elektronica op zichzelf nauwelijks negatieve gevolgen, nauwelijks ongemakken oplevert. Het ontwerpen en produceren van chips vereisen weinig energie en weinig schaarse grondstoffen, er ontstaan geen gevaarlijke afvalstoffen; het is een milieu-vriendelijke aktiviteit. De gevaren die in de micro-elektronica toepassingen worden gezien hebben dan ook meer betrekking op de aantasting van maatschappelijke waarden en structuren die wordt gevreesd, dan op de dingetjes zelf. Deze vrees is terecht indien we de ontwikkeling maar over ons heen laten komen, of- erger nogde ontwikkeling zouden willen afremmen, stilzetten of bemoeilijken. Zij is niet terecht indien we enn slagen adequaat op de ontwikkeling te reageren. Dat is moeilijk, te meer omdat de tijdschaal van de ontwikkeling zo sterk verkort is- 't gaat zo razend snel. Het is echter de moeite waard er met alle kracht naar te streven." zei prof. Frielink in zijn openingsrede. Volgens FrielinH is het echter moeilijk uitspraken te doen over de nuttigheid van de gevolgen van de invoering van chips, omdat er volgens hem nauwelijks meetinstrumenten bestaan om maatschappelijk waarden vast te stellen. Van de overheid verwacht hij in ieder geval niet zoveel goeds getuige de volgende uitspraak: „De collectieve beslissers menen vaak dat hun waarden de enige en absolute waarden zijn. Zij vergeten of negeren het

feit dat waarden al even individueel sijn als gevoelens." Het enige werkbare principe dat overblijft is dan de vrije markt. Frielink: ,J)e gebruikelijke methode van meting van waarden is via het geld dat iemand voor iets over heeft, anders gezegd via de markt. Als iemand een betere methode weet, laat hem dat snel vertellen; maar dan moet „beter" niet betekenen „meer ethisch verantwoord", doch wel effectiever en efficiënter".

Besparing Het meest in het oog lopende maatschappelijk gevolg van de chip is de verwachte „besparing op arbeidskracht". Vanuit de vakbeweging zijn voorspellingen gedaan, dat als gevolg van automatisering over tien jaar de werkloosheid tot tien procent van de beroepsbevolking kan oplopen. Die uitstoot van arbeid wordt vooral verwacht in de dienstverlenende sector als banken en administratieve funkties van de overheid, omdat de automatisering zich vooral in die administratieve sfeer snel ontwikkelt. Binnen de industrie is de automatisering overigens al zeer ver doorgevoerd, zodat er reeds fabrieken bestaan waar robotten robotten fabnceren. Of een ander voorbeeld, een meuwe fabriek in Groningen, waar door de overheid een half miljoen gulden gesubsidieerd werd per arbeidsplaats. Prof. Van Muiswmkel sprak dan ook

wachten valt dat juist de zogenaamde zwakke groepen de hardste klappen zullen krijgen. Eenvoudig, laaggeschoold werk, is meestal het makkelijkst te automatiseren en in het bankwezen dreigen bijvoorbeeld met name veel traditionele vrouwenbanen verloren te gaan, terwijl juist steeds meer vrouwen betaalde arbeid willen gaan verrichten. Daarbij spelen niet alleen economische motieven een rol, maar getuige de uitspraken van sommige congresgangers zeker ook ideologische. Prof. Van Oorschot noemde bijvoorbeeld als voordeel van de micro-electronica „Dat al die meisjes niet meer in telefooncentrales verbindingen met stekkertjes tot stand hoeven te brengen", alsof dat toch wel heel zielig voor hen was. Maar ook de ongelijkheid tussen de rijke en de arme landen zal door de micro-elektronica versterkt worden. Door automatisenng spelen de lonen een steeds kleinere rol in het arbeidsproces, zodat de lage loonlanden, die een flink deel van de industriële produktie van het westen afgesnoept hebben, hun concurrentiepositie kunnen kwijtraken en produktleprocessen weer naar het westen teruggebracht worden, omdat voor geautomatiseerde bedrijven een hoge scholingsgraad vereist is (voor een deel van het personeel.) En die scholingsgraad is juist wel in de ryke en niet m de arme landen aanwezig. Maar over deze effekten verschilden de sprekers

van de arbeid, terwijl dit volgens de discussiant buiten de realiteit was. Automatisering vindt plaats uit bedrijfseconomische motieven als verhogen van de efficiëntie en verlagen van de arbeidskosten. Maar volgens De Sitter is de tegenstelUng kwaliteit van de arbeid of verhogen van de efficiëntie een achterhaalde probleemstelling. Het gaat er juist om door verandering van de organisatievormen van de arbeid zowel de kwaliteit als de efficiëntie te verhogen. Als dat niet gebeurt leidt automatisering juist tot daling van de efficiëntie en de produktleviteit, omdat de organisatie de flexibiliteit verliest zei hij.

Macht Daarmee was De Sitter de enige spreker, die de technologische vernieuwing met als een gegeven wüde aksepteren, waar de mens zich maar bij heeft aan te passen. „De ervaring leert dat toepassing van de computer in administratieve systemen geleid heeft tot een toenemend centralisme, tot toenemende arbeidsdeling en hierarchisenng en een bestendige verlaging van de kwaliteit van de arbeid. De bedrijven groeien uit tot ietwat logge rigide bureaucratien en zij gaan meer en meer gebukt onder de last van papieren rompslomp. Deze programmering van de produktie staat haaks op de toenemende turbulentie van de sociaal economische omgeving

De chip, zo 'klein dat een mier 'm aankan. De mens ook?

\

over „Onvoorstelbaar hoge werkloosheidspercentages, die onze democratische samenleving zouden kunnen ontwrichten " Hu vond ovengens niet dat de microelectronica uitsluitend negatieve gevolgen heeft voor de werkgelegenheid. Er kunnen ook nieuwe banen mee gekreeerd worden en een aantal fundamentele oneffenheden in de economie rechtgetrokken worden Daarbij dacht hij vooral aan het verhogen van de arbeidsproduktieviteit in de dienstverlenende sector, omdat daar de verhouding tussen arbeidsproduktieviteit en loonkosten scheefgegroeid is: „Als een arbeidsbesparende technische ontwikkeling gemduceerd wordt door te hoog opgelopen arbeidskosten dan is de werkloosheid die daardoor kan ontstaan ten diepste niet het gevolg van de technische ontwikkeling maar van een stryd om de inkomensverdeling, die de lonen omhoog stuwde".

Ongelijk De gevolgen van de chip zullen met op iedere groep in de samenleving een zelfde uitwerking hebben. Te ver-

nogal van elkaar, zonder dit thema ovengens diepgaand te bespreken. De arbeidssocioloog L.U. de Sitter bestreed ook de veelgehoorde opvattmg dat door invoering van de chip onaangenaam werk overbodig wordt. Volgens hem leidt automatisering tot ziekmakend en vervreemdend werk en tot een nog verdergaande aantastmg van het ambachtelijk karakter van arbeid. Zo wees hij tijdens de forumdiskussie op het feit dat bij het bankwezen niet het relatief aantrekkelijke ballewerk uitgebreid is de afgelopen decennia, maar juist de routinematige arbeid in de centrale kantoren, dat vaak saaie bezigheden inhoudt. Een ander voorbeeld van aantastmg van de kwaliteit van het werk is de automatisering van de inlichtingendienst (008) van de telefoon. Sinds daar beeldschermen gemtroduceerd zijn is het werktempo bijna verdubbeld en is het werk zo vermoeiend geworden, dat het nog alleen in parttime dienst te verrichten is. Het ziekteverzuim IS ook flink gestegen. Een congresganger verweet De Sitter biJ de automatisering te veel uit te gaan van de kwaliteit en de humanisering

en is daarmee onverenigbaar Het programma regeert en de mensen moeten zich daar maar bij aanpassen", aldus De Sitter. Toch is De Sitter niet tegen het mvoeren van computers in het arbeidsproces maar dan vanuit een geheel andere organisatie van de arbeid. Het nu bestaande hierarchische en in deeltaken opgeshtste proces moet omgevormd worden tot een open, gedecentraliseerd systeem, waar de werkers eigen verantwoordelijkheid hebben voor een totale produktielyn. De min cro-elektronica kan daarbij een beJ langrijke bijdrage leveren als die gej ncht is op informatieverschaffing in plaats van regulenng van het arbeidsproces. Maar volgens De Sitter houdt dit in dat de chefs hun elg^n personeel moeten gaan vertrouwen en zelfstandigheid geven. Vanuit dat standpunt gezien is de invoering van de micro-elektronica in de eerste plaats een vraagstuk van macht", vond De Sitter.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen