Ad Valvas 1981-1982 - pagina 117

AD VALVAS — 30 OKTOBER 1981

5

Aan VU gepromoveerde socioloog dr. Vladimfr Bina en de consumentensoevereiniteit

Slechte invloed consumptielectuur moet nog steeds bewezen worden 'Old Toby had niet overdreven. De beide kerels, die met de revolver in de hand naast het vuur stonden, bleken te behoren tot het ergste uitschot van het Westen . . . Hun gezichten met wrede loerende ogen kon men zich best op arrestatiebevelen voorstellen. Het waren gezichten, die duidelijk hun brutaliteit en onmenselijkheid uitdrukten.' Citaat uit 'Killers op de stroom' in de reeks HoUister, nr. 75. De mens als roofdier in de wild-westroman. 'Haar knieen knikten. Zou het mogelijk zijn?, vroeg ze zich af. Houdt hü toch van mij? Die gedachte maakte haar duizelig. Haar geheimste droom scheen uit te komen.' Citaat uit 'Breng mij niet in verleiding!' in de serie Weekblad Doktersroman. Ziehier enkele voorbeelden uit boekjes die worden gerekend tot de consumptielectuur. Naar schatting gaan er jaarlijks 50 miljoen exemplaren aan bikkelharde spionageromans, detectives, wild-west-stories, kasteel- en doktersromans over de Nederlandse toonbanken. Flut of pulp? Volksbederf ? Is het lezen ervan een onaanvaardbare vlucht uit de werkelijkheid? Worden de machtsverhoudingen in de westerse kapitalistische samenleving er door in tact gehouden? De Nederlandse socioloog Vladimir Bina (36) verkende het in ons land nog weinig onderzochte terrein van deze laag aangeslagen, maar tienmaal zoveel als belletrie verkochte leesstof. Konklusie in het proefschrift waarop hij onlangs aan de VU promoveerde: De mensen blijken eenvoudig behoefte aan dit soort lectuur te hebben om zich te ontspannen en ze zullen er nauwelijks in hun gedrag door worden beïnvloed. Bina, die in 1968 uit Tsjechoslowakije naar ons land vluchtte en in Tilburg sociologie studeerde, pakte het onderwerp consumptielectuur aan omdat hij wilde onderzoeken waarom publieke opinie en wetenschap er eigenlijk zo'n probleem van maken. 'Ik wilde weten wat er van die kritiek erop waar is. Het merkwaardige van de consumptielectuur is dat men allerlei politieke en andere, controversiële aspecten daarin vermijdt. Maar deze lectuur is lang niet zo conservatief als men vaak denkt. Als de maatschappij verandert, zal die mee veranderen. Sexueel gedrag voor het huwelijk bijvoorbeeld is helemaal niet afkeurenswaardig in deze tijd. Het is wel zo dat deze lectuur nooit voorop loopt. Het verzet tegen consumptielectuur bestaat omdat de spraakmakende gemeente, die er nooit in leest, die slecht vindt.' In het proefschrift bestrijdt Bina de opvoedkundige en moraliserende tegenstanders die deze lectuur als 'literarische Massenvergiftung' zien. Nog nooit heeft iemand aangetoond dat het lezen ervan bijvoorbeeld tot jeugdcriminaliteit leidt. Literatuurwetenschappers noemen het misprijzend een surrogaat voor allerlei in het dagelijkse, sombere bestaan van de lezers onbevredigde verlangens. Waarom zou dat niet gelden voor de literatuur, zegt Bina en hij wijst op Tolstoj's 'Oorlog en Vrede', hoogtepunt in de Russische letterkunde, maar al lang geleden geschreven. Ook de maatschappij-kritische of marxistische benadering, waarin de pulplectuur als instrument in handen van de heersende klasse wordt beschouwd, wijst hij af, zolang dat niet te uit en te na bewezen is. 'Kijk maar naar de Oost-bloklanden. Als die lectuur daar wordt uitgegeven langs niet-officiële kanalen in een oplage van 100.000, dan zijn die boekjes binnen een dag uitverkocht. Er IS gewoon een enorme vraag naar.'

Al vroeg kritiek Bma gelooft niet dat al die bewijzen te leveren zijn. De basis voor de huidige wijdverspreide kritiek op de consumptielectuur werd al gelegd omstreeks de tijd waann die langzaamaan ontstond, omstreeks de tweede helft van de 18e eeuw en het begin van de 19e eeuw. De industriële revolutie dreef een groot deel van de bevolking naar de steden en de middenklasse en ondernemers kregen de beschikking over vnje tijd. Lezen van boeken was in het kleinburgerlijke wereldje van toen een van de schaarse (toe-

van het grote publiek op de voet volgen. De klant is koning. De producenten hebben slechts één doel: winst maken. De schrijvers moeten om aan hun brood te komen alles wat kwetsen kan vermijden. En de distributie van de koopwaar? Daarvoor beschikken de uitgevers al sinds het begin van de consumptielectuur over een eigen systeem. Vroeger: colportage, huis-aanhuis-verkoop. Later kwamen daar als mogelijkheden door betere transportmogelijkheden bij: stationskiosken, levensmiddelenwinkels, sigarenzaken en andere zogenaamde secundaire verkooppun-

schreven. Of hij zijn onderzoek nu 'verkennend' noemt of niet, 'hij Is in de val van de consumentensoevereiniteit getrapt'. De klant koning? 'Dan moet Bina maar eens met de Consumentenbond gaan praten.' 'Ik heb hem geattaqueerd op dat statement dat de lezers het belangrijkste zijn en de producenten van hen afhankelijk zijn. Dat is een idee van mensen die heel graag artikelen willen slijten met een winstgevende bedoeling en daartoe behoeften creëren. Zij wijzen van zichzelf af en zeggen: nee, daarvoor moetje bij de lezers zijn. Zo'n Springer Verslag in Duitsland vindt zoiets

Kip of el

Jan van der Veen gestane) mogelijkheden om die zinvol te besteden. De ideeën van de Verlichting hielden o.a. in dat 'het volk' voor zijn ontwikkeling aan het lezen moest, maar dan wel in lectuur die de Verlichters verantwoord achten voor de 'gewone man', d.w.z. meestal moralistische geschriften. Het lezen nam toe, maar het publiek wilde wat anders dan de Verlichters wensten. Die fulmineerden tegen de algemene 'slechte' leesgewoonten, die maakten dat de 'verheffende' lectuur bleef liggen. 'De negatieve waardering ^an de consumptielectuur kan dus worden begrepen als uiting van zo'n teleurstelling,' aldus Bina. Dat gevoel heeft dan meestal betrekking op het hele veld van de massacommunicatie. Hij haalt de onderzoekers Lazarsf eld en Merton aan: 'Generaties lang heeft men ervoor gevochten om de mensen meer vrije tijd te geven en nu besteden ze die liever aan Idjken en luisteren naar de Columbia Broadcasting System dan aan een studie aan de Columbia universiteit.'

Producenten volgen Volgens Bina doen de producenten van wild-west-verhalen en doktersromans niets anders dan de smaak

Nijenrode Het advies van de Academische Raad het instituut voor bedrijfskunde Nijenrode in Breukelen voorlopig niet aan te wijzen als hogeschool zal de studenten aan deze onderwijsinstelling ernstig duperen. Het advies ontneemt hun de mogelijkheid tot verdere studie in de tweede fase van de wetenschappelijk onderwijs, die volgend jaar wettelijk ingevoerd wordt. Dit zegt het bestuur van de stichting Nijenrode in een reactie op het vorige week vrijdag door de Academische Raad uitgebrachte advies. De Academische Raad stelt voor op

als dat van Achterhuis 'De markt van welzyn en geluk'? 'Ja, precies. Vroeger werd het nooit gedaan, het bestuderen van het welzijnswerk met behulp van het marktdenken, het behoeftenonderzoek. »Iklieb daar zware kritiek op.' Bina's promotor prof. G. Kuiper HZN vindt het proefschrift persoonlijk niet briljant, maar, zegt hy, voor het onderzoek dat moest worden gedaan was zeer weinig geld beschikbaar. 'Er moest een steekproef worden getrokken op^^e allergoedkoopste manier.' Met de kritiek van Van den Berg is hij het niet eens. 'Laat u alstublieft niet de mythe ontstaan dat dit proefschrift erdoor gejensd IS. Dat Is beslist niet zo.' De promotiecommissie - alle hoogleraren van de subfakulteit sociaal-culturele wetenschappen met de promotor als belangrijkste stem, bijgestaan door de coreferent prof. I. Gadourek uit Groningen - heeft geen enkel geluid als zou het proefschrift onwetenschappelijk zijn, laten horen, aldus Kuiper. Dat laatste is niet verwonderlijk, want de promotie commissie werd niet bijeengeroepen, weten wij. Dat komt zelden voor. Prof. Van den Berg zei ons zich slechts één geval te kunnen herinneren waarin de promotiecommissie vergaderde.

Dr. Vladimir Bina tijdens de promotie. ten. De drempelvrees by het publiek voor consumptielectuur om een 'deftige' boekhandel binnen te stappen vormde waarschijnlijk een belangrijke reden voor de uitgevers om het daarbij te laten. En het vragende publiek? Jongeren van alle iPpleidingsniveaus en bij de ouderen hoofdzakelijk die met alleen een lagere schoolopleiding. Veel reclame hoeft er voor de consumptielectuur niet te worden gemaakt. De verkoop loopt ook zonder als een trein, al wordt er de laatste jaren toch wel meer aan gedacht, zegt Bina. Bijvoorbeeld de televisiereclame voor de 'Bouquetreeks'. Volgens prof. H. van den Berg, (sociologie van de hulpverlening, VU) strijdlustig opponent tijdens de promotie, heeft Bina eigenlijk een onwetenschappelijk proefschrift ge-

prachtig. De tv-piraten ook. Als je vindt dat consumptielectuur een probleem is en je kijkt vervolgens naar dat ene aandachtsveld van de consumenten, dan wek je op z'n minst de suggestie dat het probleem bij hen gezocht moet worden. Dat betekent dat je de andere partij onderbelicht, wat in marktonderzoeken heel vaak - en dan bewust gebeurt. Je schiet schromelijk te kort als je je er in een paar regels van af maakt door te stellen dat de consumenten de centrale groep vormen, omdat je dan meteen een streep zet onder een heel hevig debat.' Van den Berg, gespecialiseerd in het welzijnswerk, zegt het opvallend te vinden dat de laatste jaren ook m zijn sector 'heel erg met het marktmodel wordt geopereerd'. Denkt u bijvoorbeeld aan een boek

Nijenrode een aantal jaren te experimenteren met een vierjarige opleiding (is nu driejaar). In die periode moet bezien worden of het onderwijs en examenprogramma van Nijenrode gelijkwaardig is aan de programma's voor het vak Bedrijfskunde van universiteiten ep hogescholen. Het bestuur van de stichting stelt hiertegenover dat het instituut in feite al tien jaar meedraait als instelling voor wetenschappelijk onderwijs. Hoogleraren worden op dezelfde wijze benoemd, er wordt wetenschappelijk onderzoek verricht en de bestuursstructuur voldoet aan de wettelijke eisen, aldus het bestuur van Nijenrode.

ging heeft zich onlangs door middel van een persbericht met verontwaardiging uitgesproken tegen het gebruik en de onbeheerste wyze van toepassing van CS-gas in Dodewaard. Verder een artikel over de discussie rond DNA recombinatie; een stuk over vrouwenstudies in Groningen, een verslag van het symposium over medicijngebruik enzovoort. Het nummer is te verkrijgen door overmaking van / 6.10 op giro 22321 t.n.v. VWW m Utrecht.

Traangas Het achtste nummer van de jaargang 1981 van Wetenschap Samenleving, het orgaan van de Vereniging van Wetenschappelijke Werkers, is verschenen. Inhoud: een rapport van de Chemiewinkel Amsterdam over de schadelijkheid van het traangas CS. De Vereni-

Nieuwpand Het Internationaal Archief voor de Vrouwenbeweging neemt op vrijdag 30 oktober zijn nieuwe pand aan de Keizersgracht in gebruik. Het lAV, dat een bibliotheek heeft van ongeveer 20000 boeken over de positie van vrouwen en over de vrouwenbeweging, was jarenlang veel te klein behuisd. Nu heeft het een veel royaler onderkomen gekregen, waar mensen ook de gelegenheid hebben rustig te studeren. Bovendien is er ook ruimte om lezin-

Op Van den Bergs aanval over de consumentensoevereiniteit zegt de promotor: 'Prof. Van den Berg is erg gegrepen door het marktmodel. De moeilijkheid is echter dat je er toch niet achter komt hoe dat zit in de verhouding producent-consument. De vraag van de kip en het ei. Je weet niet of de consumptielectuur op de markt is doorgedrukt of dat het de vraag is geweest. Bina is uitgegaan van de huidige situatie met die geweldige vraag naar dat soort lectuur. Daann is het primair interessant om na te gaan hoe het met de lezers staat.' Een ander opponent, prof. D.Th. Kuiper: 'Onwetenschappelijk? Dat vind ik niet. Ik vind alleen dat Bina niet alle mogelijkheden van de theorie heeft uitgebuit. Hij paste de functionele analyse toe, waarbij gekeken wordt hoe bepaalde verschijnselen andere verschijnselen in stand houden, maar hij stelde zich in feite niet de vraag wat de nadelen daarvan zijn.' En verder: 'Kijk, oppositie is er voor om een promovendus aan de tand te voelen en om van de promotie een goede plechtigheid te maken. Je prijst iemand waar hij te pnjzen valt en geeft kntiek waar die op zijn plaats is. Het ritueel heeft voor my een heel diepe zin.' Volgens hem heeft Valdimir Bina het met zyn zienswijze overigens wel voor een heel grooi deel bij het rechte eind. Voor Bina telt: 'Tot op heden kan deze lectuur rekenen op een trouw publiek en is niemand - zelfs geen totalitair politiek stelsel - er in geslaagd dit publiek te bewegen consumptielectuur in te ruilen voor een literatuur van een "hoger" niveau.' Elk leest naar zijn behoefte en zeg maar eens waarom het verkeerd zou zijn. 'Over liefde en avontuur', een sociologische verkenrang van consumptielectuur, Vladimir Bma, Van Loghum Slaterus, Deventer, 1981, 200 b!z gen te houden. De bibliotheek is vrijtoegankelijk. Openingstijden: van maandag tot en met vrijdag van 10.00 tot 16.00 uur. De studiezaal biedt plaats aan ruim 40 personen.

Nederlandse taal In het bmtenland bestaat een toenemende belangstelling voor de Nederlandse taal. Buiten ons land en België wordt momenteel aan 173 universiteiten over de gehele wereld verspreid Neerlandistiek gedoceerd. In 1946 waren er slechts vier leerstoelen buiten het Nederlandse taalgebied, waar onderricht in het Nederlands gegeven werd. De universiteit van Peking heeft onlangs laten weten met ingang van het volgend studiejaar de Nederlandse taal te gaan doceren. Dit zal gebeuren in samenwerking met de Rijksuniversiteit m Leiden. Hiermee zal het aantal wetenschappelijke instellingen in het buitenland, waar Neerlandistiek onderwezen wordt, uitgebreid worden. Van de 173 universiteiten die Nederlands geven zyn er 106 in Europa en 67 daarbuiten.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen