Ad Valvas 1981-1982 - pagina 151

­;MBER1981

;he mechanismen in televisiebericlitgeving n.a.v. een bedrijfsbezetting

ff

, de inhoud is niets is. Ze lieten met name zegslieden uit kerkelijke kringen aan liet woord, zoals een bedr^saalmoezenier. Het onderwerp, dat ze behandelden, was een boekje van het bisdom Breda onder de titel Noodsignalen, waarin de schrille nood van de werknemers verwoord werd." Volgens de onderzoekers is er inhou­ delijk tussen de verschillende aktuali­ teitenrubrieken weinig verschil. Cees: ,ßen bepaaldefüm­ en dokumentaire­ praktyk domineert kennelyk boven de omroepzuilen. De aktualiteüenru­ brieken laten blijkbaar, uit voorkeur voor mooie plaaljes vooral de indivi­ duele „man­on­the­street" aan het woord." En met deze konstatering ztjn we aangeland b\j het specifieke van filmberichtgeving. ,J3e loop van de gebeurtenissen en datgene wat be­ schikbaar is om te filmen bepaalt meer welke zegslieden en welke topics aan de orde komen dan de specifieke „kleur" van een bepaalde aktualitei­ tenrubriek. Die stijl van het uitpikken van mensen, het maken van plaatjes en het inbedden van een verhaal tn een visuele struktuur zorgt ervoor dat er weinig verschillen meer bestaan tussen omroepen in de overdracht van informatie", zo dviidt Folke de filmpraktük. De nieuwsopvatting van filmmakers is dan ook in één zin aan te geven: ,Jie beweging is alles, de inhoud is niets".

seiende beeldmateriaal en de vaak abstrakte kommentaren. En dan wint meestal de beeldinformatie die door de makers van het programma eigen­ lijk alleen als iUustratie by de gespro­ ken tekst bedoeld was. Wember gaat er dus vanuit dat doku­ mentaires juist vanwege de vormge­ ving, kamerabewegingen en montage­ procedures geen effekt hebben, dat wil zeggen: geen informatie overdra­ gen. Het is een bekend feit uit de waarnemingspsychologie dat bewe­ gingsprikkels automatisch de aan­ dacht trekken. Harry: „Uit ons onder­ zoek blijkt dat Wember op dit punt gelgk heeft. Kijkers nemen weinig precieze informatie over. Het is maar een zeer gering percentage van de kijkers dat direkt na afloop van doku­ mentaires een beetje samenhangend beeld heeft over oorzaken, verloop en resultaten van, in dit geval, de be­ drijfsbezetting van Enka." In de door de onderzoekers geanaly­ seerde aktuahteiten­programma's over de bedrflfebezetting was er vaak sterke aandacht voor niet ter zake doende beelden. Folke: ,ßijvoorbeeld allerlei mannen en vrouwen die by de poort van de fabriek wat wanhopig met elkaar staan te praten, toevallige voorbygangers als ijs­ en worstverko­ pers." Cees: ,Maar, en daar wyken onze onderzoeksresultaten af van Wember, ook al pikken kijkers weinig

len (titelkaarten, tekeningen, grafie­ ken enzovoorts). Deze „anU­füm theorie" van Wember is niet onomstreden. Zo wees Eisen­ stein op de grote mogelijkheden van de fihn, vergeleken met andere vor­ men van expressie, zoals hteratuur, muziek en toneel. Het filmmedium Is in zijn opvatting niet gedwongen tot een „oppervlakkige" behandeling van gebeurtenissen. Door middel van „close­up"­beelden, bijzondere per­ speküeven en kontrast tussen voor­ en achtergronden kunnen Objekten als het ware losgemaakt worden van hun „normale" kontext, waardoor de­ ze Objekten een andere betekenis kun­ nen krijgen. De filmmaker kan, vol­ gens Eisenstein, bij de montage een zodanige opeenvolging van beelden konstrueren, dat het mogelijk wordt om konkrete verschijnselen als exem­ plarisch voor algemeen­maatschap­ pelijke ontwikkeling te behandelen. De door Wember gesignaleerde opper­ vlakkigheid van televisie­dokumen­ taires vloeit dus niet zozeer voort uit de filmtechniek zelf, alswel uit een bepaalde opvatting van filmmaken. De onderzoekers zijn het dan ook niet met Wember eens, dat bijvoorbeeld de keuze voor een bepaalde kamera­in­ stelling op zich al ideologisch is. Fol­ ke: ,J)at is pure kolder. Je zou met onderzoek die kant op kunnen gaan en dat gebeurt ook wel. Maar in ver­ schillende kulturen enfUmpraktijken worden beelden heel anders geïnter­ preteerd. In de westerse filmkuttuur betekent imoemen op een persoon altijd een identificering met zgn ge­ voelsleven, terwijl bijvoorbeeld in Ja­ pan juist precies het omgekeerde ge­ beurt. Op het moment dat het gevoels­ leven moet worden uitgedrukt nemen ze een totaal. De regen in het beeld staat dan bij V3ijze van voorbeeld voor de regen in het gemoed van die per­ soon."

Aktualiteitemubrieken steeds meer verpekt in amimementsechtig jasje

Obßektivheit Folke: „Ook bij de VPRO ligt de na­ druk op mooie beelden en krijgen de dokumentaires een afstandelijkheid ten opzichte van het onderwerp. Dat bleek duidelijk toen de VPRO aan­ dacht besteedde aan de bekendma­ king van de sluitingsplannen van de Enka­direktie. Een groot deel van de uitzending was gewijd aan Tiet aan­ bieden van een kopje thee. Je ziet dan de kopjes over tafel schuiven en het héle gedoe daaromheen. Popachtig achtergrondmuziekje." Maar volgens de onderzoekers is ook b« de andere aktuaUteitenrubrieken de tendens waar te nemen dat het nieuws en de informatie steeds meer in een amusementsachtig jasge gepre; senteerd worden. Uit het gesprek met de onderzoekers wordt duidelijk dat televisie­onder­ zoek zich nog in een pril stadium bevindt. Sociale wetenschappen zijn immers sterk gericht op verbale uitin­ gen: het gesproken en geschreven woord. Daardoor is er volgens de on­ derzoekers nog geen adekwate theorie en daarop gebaseerde methode van inhoudsanalyse voorhanden, die toe­ gesneden is op het specifieke karakter van het televisiemedium, dat wil zeg­ gen de kombinatie van beelden, ge­ sproken kommentaren en andersoor­ tig geluid (bijvoorbeeld achtergrond­ muziek). „Een beeld zegt soms meer dan dui­ zend woorden. Maar het voordeel van taal is de duidelijke struktuur en de leestekens, die meegegeven kunnen worden", zegt Folke. Een uitzondering in de lacime van televisieonderzoek is misschien wel de Duitse media­onderzoeker Ber­ nard Wember. Hij onderzocht de ver­ houding beeld en gesproken tekst. Terwijl bij amusementsprogramma's beeld en geluid elkaar meestal aardig ondersteunen, zijn informatieve items doorgaans voorzien van beelden, die nauwelijks iets met het gesproken kommentaar uitstaande hebben: beeld en tekst ondersteunen elkaar niet en gaan van elkaar afwijken. In zo'n geval is de kijker als het ware gedwongen te kiezen tussen het afwis­

»r

konkrete informatie op van de doku­ mentaires, ze dragen toch wel bepaal­ de globale interpretaties over van die gebeurtenissen uit de dokumentaire. Bijvoorbeeld interpretaties als „de be­ zetting is een soort wanhoopsaktie" en „het is een aktie die slechts gedra­ gen wordt door een heel klein groep­ je"."

De opvatting die volgens de onderzoe­ kers in de westerse wereld bij het maken van dokumentaires over­ heerst, is de objektiviteitsideologie. In de berichtgeving worden slechts de „harde" feiten opgenomen en niet hun achtergronden en oorzaken. Het tele­ visie­nleuws wordt zo een bonte verza­ meling van incidenten, zonder ge­ schiedenis en zonder toekomst, losge­ maakt uit hun maatschappelijke kon­ tekst. De konsekwentie van deze ob­ jektiviteitsideologie is volgens de on­ derzoekers, dat de dokumentaire een systematische vertekening van de werkelijke gebeurtenissen presen­ teert. De maatschappelijke ontwikke­ lingen worden gereduceerd tot inci­ denten, dat wil zeggen tot verstorin­ gen van de „normale" gang van za­ ken. In de reeds genoemde Duitse film „Gegenmacht International" is ge­ broken met deze objektiviteitsideolo­ gie en wijkt op een aantal punten af van de Nederlandse televisiebericht­ gevtng over de Enka­affatre. Zo be­ steedt de Duitse film meer aandacht aan het internationale karakter van de saneringsplannen en ontwikkelin­ gen rondomhet moederconcern Akzo. De film is duidelijk bedoeld voor vak­ bondskaderleden en de thematiek van defilmwordt daarom grotendeels beheerst door de vraag hoe werkne­

Anä­film Is het medium fflm nu per definitie ongeschikt om Informatie te geven over ingewikkelde maatschappelijke problemen? De bovengenoemde Wember trekt hierover radikale konklusies. Het film­ of televisieme­ dium kan volgens hem door zijn prin­ cipiële gebondenheid aan direkt waarneembare gebeurtenissen geen positieve bijdrage leveren aan de overdracht van informatie over histo­ rische en maatschappelijke achter­ gronden van bedrijfebezettingen en dergelijke. Veel dingen kunnen of mo­ gen nu eenmaal niet gefilmd worden en dan wijkt de filmmaker uit naar andere illustraties, die dan weer funk­ tioneren als stoorzender voor de ge­ sproken tekst. Wil men de komplete materie verduidelijken dan moet vol­ gens hem het „bombardement van prikkels", dat de beelden bieden, ver­ vangen worden door grafische model­

Tabel 2 De relatieve aandacht Referentiekader I Ondubbelzinnig ondememersgezind n Dubbelzinnig ondememersgezind UI Dubbelzinnig werknemersgezind IV Ondubbelzinnig werknemersgezind Technisch Triviaal

voor ideologische Journaal 23%

r^erentiekaders AktualiteUen 7%

Gegenmacht 4%

10%

6%

2%

13%

35%

13%

9%

20%

43%

45%

24% 8%

32% 6%

­

mers en hun organisaties een effeküe­ ve tegenmacht kunnen opbouwen te­ genover een multinationale onderne­ ming als Akzo. Na het zien van deze film wisten de kijkers meer over het verloop van het konfllkt te vertellen, dan de groep die alleen de Nederlandse aktuaUteiten­ rubrieken bekeken had. Overigens bleken ook de kijkers van de Duitse dokumentaire toch een reaktie te ge­ ven die overeenstemt met het kom­ mentaar dat geleverd werd na het zien van de Nederlandse produkües, na­ melijk: „De bezetting is geen sukses". Harry: ,J)e grondstruktuur van ideo­ logische patronen die by de kijkers leven, werden ook bij het zien van de Duitse dokumentaire niet doorbro­ ken. Die liggen kennelijk vast veran­ kerd in het bewustzijn van mensen. Bijvoorbeeld de gedachte dat sluiting

van een bedrijf een soort natuurwet­ matigheid is. Wat wel varieert bij het kijken naar verschalend opgezette dokumentaires zgn specifieke ideolo­ gische interpretaties, die variaties zijn op die grondstruktuur. Een voorbeeld van zo'n variatie is of de bezetting van het bedrijfal dan niet als wanhoopsdaad wordt geïnterpre­ teerd." Cees: „Het is gebleken, dat wanneer een dokumentaire chaotisch in elkaar zit, en kwa presentatie van het beeld­ materiaal zijn de Nederlandse pro­ dukües die we onderzochten dat, kij­ kers meer de gelegenheid hebben om hun eigen politieke oriëntatie te laten funktioneren in het oppikken en inter­ preteren van informatie." H. van den Berg, F . Gastra en C. van der Veer. Televisieberichtgevins en ideologrie, een case­study. Uitg.: VU Boekhandel / uit­ geverij, ƒ 9,50.

Van Riessen over Zuid-Afrika Vervolg van pag. 3 toch: als het mensen zijn die de Heer wUlen volgen, dan hoor ik bij hen. En zü bij mij."

Zuid-Mika De Centrale Interfakulteit is de plek op de Vü waar hy zich altijd „heerlijk" heeft gevoeld. De GIF een eüand binnen de VU? "Dat dreigt het wel te worden, ja." Daarbuiten kreeg hy in het verleden een aantal malen flinke kritiek te verduren over zyn opvatting dat de Zuidafirikaanse apartheid juist is. In 1968. „Ja, toen ben ik met colleges gestopt omdat de wiskundestundenten en de medici ze boycotten." In 1979. Toen kreeg hy een eredoctoraat van de Universiteit van Potchefetroom, waarmee de VU alle kontakten had verbroken, omdat die de apartheid bleef goedkeuren. De universiteitsraad sprak er schande van in een motie. In het verleden had de VU dr. Beyers Naudé, erkend tegenstander van de rassenscheiding, een eredoctoraat verleend en daarmee haar standpimt laten biyken. Maar Van Riessen zwichtte niet voor de druk om van het eredoctoraat af te zien. Van Riessen nu: „Zet er maar één ding in hierover. Het thuislandenbeleid vind ik nog steeds het beste dat er is. Het gaat in Zmd-Aflika om een ontzagiyk probleem, dat eigeniyk niet is op te lossen. Maar de wereld moet een pispaal hebben. Als ze nou eens zo

over de Russen, de communisten dachten. Dat is het geweten van de Nederlanders. Je moet de zwarten helpen. Ik zeg ook: dat en dat doen jullie ginds niet goed. Men reageert zich in ons land af met: „dat is racisme". Maar ik weet dat veel leidende figuren van kerk en staat helemaal geen racisten zyn, maar mensen die uit de Boerenwereld stammen, waarin de Zoeloes en andere zwarten zich veUig voelden. De baas kwam en zorgde voor hen. De gedachte van geiykheid, die bestaat immers ook in Nederland niet. En ginds bestaat ook een grote culturele ongeiykheid en die kun je niet met één pennestreek wegwerken." En dan moet hy nodig naar "z'n jongens." Die wachten op z'n college. Het is al tien minuten over tyd. Maar van de klok trekt Van Riessen zich wel vaker niet veel aan.

Mededelingen inleveren vóór donderdag 10 uur

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen