Ad Valvas 1981-1982 - pagina 229

AD VALVAS — 29 JANUAR11982

5

Progressieve psychologen op zoel naar een eigen belevingswereld

"Gekte is iets dataitijdzaibestaan # #

Toen het tijdschrift Psychologie en Maatschappij tien jaar bestond Icwam de redactie op het idee de diskussies die al die jaren op papier gevoerd waren, ook maar eens in levende Ujve te organiseren. Zo ontstond in november 1980 het congres over progressieve ontwikkelingen in de psychologie. Meer dan honderd lezingen werden gehouden door wetenschappers en mensen uit de praktijk om de balans op te maken wat na tien jaar van de idealen uit de zestiger jaren bij de psychologen overgebleven was. In het najaar van 1981 verscheen bij de SUA een bundel, waarin een groot aantal lezingen van het congres afgedrukt staan met een inleiding van Hans Boutellier en Lot Wouda, die het boek redigeerden. Bewust werd niet gekozen voor een theoretisch naslagwerk, maar juist voor een praktijkgerichte benadering. Vijf thema's komen in het boek aan de orde: de geesteUjke gezondheidszorg met als onderwerpen de inrichting en de psychotherapie; de privé-sfeer opgesplitst in wonen, moederschap en seksualiteit; arbeid; onderwijs en de grondslagen van de psychologie, waarin bijvoorbeeld ook op de biosociologie irigegaan wordt. Volgens de schrijvers van het betreffende artikel moeten progressieve psychologen de bio-tendens niet negeren of alleen politiek-moralistisch afwijzen, maar in de vraagstelling serieus nemen en met wetenschappelijke argumenten bestrijden. De bio-tendens en het Unkse taboe noemden de auteurs dat hoofdstuk. De progressieve psychologen blijken nogmeer taboes op hun pad tegen te komen, zoals de psychologie zelf Want de inleiding kreeg als opschrift mee „Het linkse taboe op een.psychologisch perspectief'.

Jullie noemen seximliteit als een van de voorbeelden van de psychische eigen belevingswereld. Maar ik dacht dat juist één van de inzichten, die de vrouwenbeweging naar voren heefl gebracht, is, dat sexualitett ontzettend maatschappelijk bepaald is. „Dat is wel waar, maar ik denk dat dat soort analyses heel zinvol zijn in het kader van een politieke praktijk op dat punt, dus voor de vrouwenbeweging als zodanig. Voor het psychologische werk, bijvoorbeeld therapieën, zijn dat soort analyses maar secundair van belang als het gaat om het oplossen van individuele problemen met sexualiteit. Dan denk ik, dat je niets oplost met te laten zien dat dingen historisch relatief liggen, of zo iets. Wel denk ik, dat dat af en toe bevrijdende kennis kan ziJn, maar het sexuele probleem als zodanig is nog niet opgelost. Historische kennis werkt niet therapeutisch genoeg. Het kan wel taboes relativeren, maar remmingen komen niet alleen uit de maatschappij voort. Het Individu kan ook zichzelf klem zetten.

Interview met psycholoog Lot Wouda wordt in de inrichting volledig genegeerd en onderdrukt. Maar dat sluit niet uit dat er een alternatieve psychologische praktijk kan bestaan, die de patient, cliënt of gek wel rechten geeft. Ik zie mogelijkheden om tot andere vormen van deskundigheid te komen, die meer recht doen aan het eigen leven van de gek." In het boek worden daar verschillende voorbeelden van gegeven. Mag je zeggen dat in het medische model juist alle relaties met historische en maatschappelijke achtergronden weggelaten worden?

Ik zie op dat vlak veel in het psychoanalytische perspektief, omdat dat z'n basis heeft in de eigen belevingswereld. Praktisch mondt dat uit in het toekennen van het recht op een eigen spreken van het individu. Een progressief uitgangspimt Ujkt me. Daarmee is ook de kritiek op het medische model ondervangen. Ook op wetenschappelijke gronden vind ik de psycho-analyse wel aantrekkelijk, want het vormt heel duidelijk een eigen - Objekt voor de psychologie en vervalt ook niet in allerlei lofredes over de vrije wil van het individu. Het wijst óók in het individuele bestaan determinaties aan, die van binnenuit komen. Je kan de psycho-analyse een wetenschappelijke theorie in aanzet noemen. Daarmee wil ik niet een heleboel andere benaderingen afdoen en wegschuiven. Integendeel. Heel veel progressieve psychologen gooien de traditionele psychologie volledig overboord, terwijl er toch een heleboel zinnige dingen in te onderkennen zijn. De psycho-analytici die zich op Lacan oriënteren bijvoorbeeld, zijn er heel sterk in om alle psychologie als ego

Over wat dat inhoudt hadden we een interview met één van de samenstellers van het boek, Lot Wouda, die nog niet zo lang geleden aan de VU afstudeerde en zeer tot zijn spijt nog steeds op een progressieve praktijk wacht.

Het aardige van het boek vond ik, dat het niet alleen theoretische verhalen bevat, maar juist veel praktische ervaringen uit het veld. Waarom hebben jullie voor die opzet gekozen? „Eén van de eerste ideeén die we rond het congres hadden, was dat de leidraad de relatie theorie-praktijk moest zijn. Dat wilden we vooral omdat bij de psychologie, zoals die op de universiteiten wordt gedoceerd, nog een hoop theorievorming en onderzoek plaatsvinden op basis van puur academische interesses. In de traditionele psychologie is de Jüoof tussen theorie en praktijk heel groot. De studentenbeweging heeft vanuit haar traditie, bijvoorbeeld bij de ontwikkeling van projektonderwijs steeds die relatie met de maatschappelijke praktijk heel erg benadrukt. Dat wilden we op het congres handhaven." Getuige jullie inleiding is de studentenbeweging daar toch niet zo in geslaagd, want jullie constateren, dat de afgelopen jaren de progressieve psychologen leentjebuur speelden bij marxistische sociologen en het eigen Objekt van de psychologie uit het oog verloren. „In de inleiding hebben we de afgelopen tien jaar als volgt geanalyseerd. De kritiek op het positivisme is op een bepaalde manier wel terecht, in die zin dat de positivische psychologie het individu te geïsoleerd behandelt, los van de maatschappelijke kontekst. Die steUing is in de progressieve psychologie echter zo gaan overheersen, dat je ziet dat het psychologische zelf, het Objekt van de psychologie, zeg maar de individuele problematiek dreigt overgepolitiseerd te worden. Bij ieder psychologisch verschijnsel wordt direkt geprobeerd het te vertalen in maatschappelijke determinaties. In de inleiding willen we aangeven dat toch steeds een aantal psychologische vragen buiten schot blijven op die manier. Maar die vragen geven juist aan de psychologie als wetenschap bestaansrecht. We vatten die vragen samen onder de noemer Individuele belevingswereld.

DkkdeHoog Daarmee bedoelen we, dat naast het feit dat iemand maatschappelijk bepaald is, wat juist is, het bestaan van een mdividu ook van binnenuit bedreigd kan worden. Een voorbeeld is de onbewuste fantasiewereld, die voor mensen bedreigend kan zijn en waar ze op een bepaalde manier mee moeten leren omgaan. We pleiten voor een optiek om die individuele belevingswereld wat meer in het psychologisch perspektief in te brengen. Dat lijkt op een open deur, maar het is een feit dat dit als effekt van de kritiek op het positivisme een beefle verwaarloosd is."

Therapie Dat kan toch nooit de bedoeling zijn geweest van de progressieve psychologen. Hoe is dat dan in zijn werk gegaan? „Dat is het beste te zien bij de school van Holzkamp, de kritische psychologie. Die behandelt de individuele belevingswereld eigenlijk als eindpunt van de analyse. Eerst komt een hele grote maatschappelijke en historische analyse op basis van het Marxisme en van daaruit wordt de individuele belevingswereld min of meer verklaard met maatschappelijke en historische termen. Wij zeggen, ja dat is allemaal wel prima, maar je hebt bepaalde individuele problemen niet opgelost door het maatschappelijk te duiden. Dat is mischlen ook eerder een taak voor de sociologie dan voor de psychologie. Een psychologisch perspektief moet de individuele belevingswereld als uitgangspunt nemen. We hebben het therapeutisch model daarvoor een beetje als uitgangspunt genomen, dus nogal psycho-analytisch gericht. Daarbij gaat het er in eerste instantie om hoe een individu zijn eigen konflikten beleeft en vanuit zijn belevingswereld daar oplossingen voor kan vinden. Hoe dat maatschappelijk allemaal gedetermineerd is, is in eerste instantie in een therapie niet zo relevant."

Wat is dan het specifieke van wetenschap? Alleen oplossingen aandragen voerproblemen of toch meer het produceren van kennis. Sla je niet te veel door naar de opvatting dat wetenschap direct toepasbaar moet zijn? „Ik vind wel datje met wetenschappelijke kennis iets moet kunnen doen ja, iets in termen van het oplossen van een problematiek. Dat praktische kriterium mag je best stellen. Het is op het gebied van theorievorming ontzettend makkelijk om subversief te zijn, maatschappijkritisch. Maar de praktijk is gewoon dat er hele legioenen mensen om hulp vragen, omdat ze zich ellendig voelen. Ik vind dat je als psycholoog best aan die vraag tegemoet mag komen. Dat je inderdaad praktische oplossingen moet weten te bieden en dat je die maatschappelijke verantwoordelijkheid best aan psychologen mag stellen. Dat is niet per definitie konservatief, en het weigeren leidt tot niets."

Gekte Kom je dan niet in botsing met bijvoorbeeld de gekkenbeweging, die juist tegen de professionele hulpverlening te hoop loopt, omdat die geen echte oplossingen kan bieden? „De gekkenbeweging heeft natuurlijk wel een specifiekere kritiek. Die kritiek richt zich in de eerste plaats op het medisch model in de geestelijke gezondheidszorg. Daarbij gaat het om een recht op eigen leven en recht op eigen spreken van de patiënt. Dat

„In het medische model wordt wat er aan de hand is, fysisch verklaard en getracht de problemen met chemische middelen op te lossen. Maar ik vmd het geen oplossing om daarvoor m de plaats een maatschappelijke analyse van de problemen of de gekte te plaatsen. Uiteindelijk zou dat leiden tot de praktische uitwerking, dat je gekken in een andere maatschappelijke situatie moet plaatsen en het dan wel opgelost is. Dat geloof ik niet. Gekte is iets dat altijd zal bestaan, in welke vorm dan ook. Het gaat er veel meer om, dat je een menswaardige vorm van leven moet kreeren waar gekken hun gekte kunnen uitleven. Maar gekheid bestaat en dat kan je met alleen vanuit maatschappelijke verhoudingen verklaren. Het zal denk ik onder alle maatschappij-vormen bestaan."

Lege handen Kom je met zo'n benadering niet in problemen omdat er nauwelijks een wetenschapstheoretisch of überhaupt een theoretisch kader bestaat vanwaaruitje kan werken? De psychologie is traditioneel kwa onderzoeksmethode nogal op de Bèta-wetenschappen gericht en daar kom je ook niet veel verder mee, lijkt me. „Dat is altijd het probleem geweest bij de ontwikkeling van de progressieve psychologie. Op het moment datje ziet, datje het gevaar loopt in sociologisme te vervallen blijk je meens met lege handen te staan.

gericht af te doen, als een benadering die de illussie van de autonomie van het Subjekt, van de vrije wü zou versterken. Maar ik vraag me dat af. Ik denk dat er best wel een hoop benaderingen binnen de traditionele psychologie zijn, die niet zo zeer van de vrije wil uitgaan. Het behaviorisme zelf bijvoorbeeld is één grote kritiek op de vrije wil. Maar dat is ook weer niet altijd even gunstig, want bij het behaviorisme loopt dat uit op een soort gedragstechnologie, m manipulatie van het gedrag, waarbij het alleen zou gaan om het individu in zodamge condities te plaatsen, dat het vanzelf zo goed functioneert dat de maat> schappij er wat aan heeft. Dat is wat gechargeerd, maar in zuivere vorm mondt het daarin uit."

Gevangen Heeft de traditionele psychologie niet erg gevangen gezeten in methodologische opvattingen van wat wetenschappelijk is, met veel experimenten etcetera? „Er was een soort dwang in het wetenschapsbedrijf, waarbij voldaan moest worden aan bepaalde kriteria van wetenschappelijkheid, die op een gegeven moment gemeengoed geworden ziJn, terwijl die kriteria helemaal niet zo rationeel zijn. Dat leidde tot een enorm reductionisme om toetsing in experimenten mogelijk te maken. De

Vervolg op pag- 8

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen