Ad Valvas 1981-1982 - pagina 413

AD VALVAS — 18JUNI1982

5

Politiek-geografen VU maakten studie van grootwinkelbedrijf in gevecht met twee gemeenten

Voor hypergrote zelfbedieningsmarkt in weide is in ons land geen plaats „De zaak zit ons zeer hoog en roept herinneringen op aan Watergate." „De Bijenkorf vernietigt gemeenschapsgelden." „Zie hoe een kleine raad met ondermaatse leden beslissingen kan nemen met grote gevolgen." Emotionele reacties van Muidense middenstanders nadat de gemeenteraad tenslotte in 1973 onder de dreiging van een schadeclaim van miljoenen guldens zwichtte en het Bijenkorf-concern zijn mammoet-zelfbedieningswinkel Maxis kon gaan bouwen in het landelijke weidegebied. De twee jaar later door het concern ondernomen poging om nog zo'n knotswinkel in Nijmegen op te trekken strandde echter. In Nijmegen vergaderde de gemeenteraad slechts eenmaal over de vestigingswens met rood hcht als gevolg. In Muiden sprong het licht na negen vergaderingen noodgedwongen op groen. De pohtiekgeografen drs. P.A. Schat en drs. J.G. Groenendijk, beiden werkzaam op de VU, vroegen zich af waarom 't in ons land, in tegenstelUng tot de ons omringende landen, totnutoe maar één keer een dergelijk concern gelukt is zo'n hyperwarenhuis ergens te parachuteren en waarom dat nu juist in de kleine gemeente Muiden (6.000 inwoners) staat. In hun gedetailleerde studie „Macht en ruimte, een grootwtnkelbedtjf in gevecht met twee gemeenten" (Muiden en Nymegen) concluderen zy dat kleine gemeenten met 10.000 inwoners of minder - dat is meer dan de helft van de ca. 800 Nederlandse gemeenten - door gebrek aan deskundigheid het gevaar lopen door grote bedrijven overvallen te worden. „Juist door de ongelijke gemeentelijke bestuurskracht is misbruik van bestemmingsplannen mogelyk", aldus de auteurs. Zo kon er m Muiden een Maxis komen en wist Nijmegen de boot af te houden, zeggen ój. Ze vinden het een genus dat de wet op de ruimtelijke ordening bij de uitvoering van dat soort plarmen geen mogeUjkheid biedt rekening te houden met ingrijpende bouwprojecten. „Het verdient daarom aanbeveling bepaalde taken naar het provinciale niveau over te brengen, waardoor het regionale belang van gemeentelijke beslissingen beter is gediend." „Merkwaardig" noemen de twee onderzoekers het dat de uit Amerika overgewaaide „weidewmkel" verkoop van massagoederen aan consumenten met een auto aan de stads- of dorpsrand er bij ons niet tussen is gekomen. In België, Frankrijk en West-Duitsland waren er tien jaar geleden al resp. 5, 17 en 44, hoewel Engeland ze ook niet kent. Bü de toenemende „veramerikanisering" van de westeuropese samenlevingen na de tweede wereldoorlog traden ook m de détailhandel verandermgen op. In de jaren zestig en zeventig stelt de consument, verwend door de' grotere welvaart, hogere eisen aan het assortiment. Supermarkten, witte schuren, cash and carry-bedrijven rijzen uit de grond. De consument klimt voor zyn boodschappen gemakkelijk in zijn auto om de vaak lager geprijsde artikelen van zijn gading allemaal m één keer uit de rijk gesorteerde zelfbedieningswaren-

Jan wan der Veen huizen mee te nemen (motorisering van de samenleving). De hyperstore, het grootste type zelfbedieningswarenhuis met een verzorgmgsgebied van ongeveer 250.000 inwoners binnen een straal van 10 tot 15 idlometer, door de Fransen niet onaardig „koopfabriek" genoemd, is op die manier geen probleem meer. De klanten komen er wel naar toe, ook al ligt die nog verder weg, is de gedachte. In Nederland staat dus maar één zo'n hyperstore. De VU-onderzoekers menen dat dit wel enigszins kan worden verklaard doordat de steden, dorpen

dekkingen. Op 6 juni 1972 kreeg het college van b en w van Muiden het verzoek van het concern om mee te werken bij het realiseren van een hyperstore. De gigantisch grote zelfbedieningswinkel met een daarbij behorend uitgestrekt parkeerterrein plus een sene benzinepompen wilde de Bijenkorf bouwen op een 6,8 ha groot industrieterrein in de uiterste westpunt van de gemeente, naby de PEN-centrale. Het terrein, dat vroeger voor de opslag van vliegas werd gebruikt, was een onderdeel van het bestemmingsplan „Landelijk Gebied 1968". Dit plan had nog geen rechtskracht omdat de Kroon nog moest beslissen over een bezwaarschrift tegen de verstoring van het landschappelijke karakter. Eind oktober zou dit bezwaarschrift om niet opgehelderde reden plotseling door de natuurmonumenthefhebber worden ingetrokken", waarna de Bijenkorf weer een stap dichter bij zijn doel was. Omdat de Bijenkorf op 6 juni nog slechts een zgn. principeverzoek aan de gemeente had gedaan en geen echte aanvraag voor een bouwvergunning had ingediend, wat eerst medio augustus zou gebeuren, was het Muiden toen nog mogelijk geweest de komst van het warenhuis zonder nare juridische gevolgen en schadeclaims tegen te houden. Maar de gemeenteraadsleden hadden dat niet door en burgemeester Jongeneel, die vrij positief tegenover een hjTJerstore stond, maakte hen pas veel later wijzer Ook vermeldde de burgervader bij de behandelmg van het pnncipeverzoek in de raad niet dat het bestemmingsplan, dat door een vorige raad was behandeld in 1969, nog geen rechtskracht had. De gemeenteraad liet in die bewuste vergadering - 22 juni 1972 - overigens blaken nogal gekant te zijn tegen een hyperstore. Verkeersoverlast en te-

Ommezwaai Maar op 15 maart 1973 laat de raad echter opeens zijn tanden zien, zoals de auteurs zeggen De rijen hebben zich gesloten en men is unaniem in zijn conclusie dat het by de opstellmg van het bestemmmgsplan nooit in de bedoelmg kan hebben gelegen in het gebied een winkelbedrijf te vestigen. Het in het plan voorkomende woord „handel" moet als „groothandel" worden gelezen en Maxis is detailhandel. De raad weigert de bouwvergunning af te geven. Het beroep van de Bijepkorf die een paar dagen later al met „een schadeclaim die thans reeds enige miljoenen zou bedragen" dreigt wordt desondanks in mei ongegrond verklaard. De burgemeester werd bij deze ommezwaai gdwongen mee te gaan. Tussen hem en de raad was in het voorjaar een vertrouwenscnsis ontstaan („Men gaf elkaar geen hand meer"). De gemeente schakelde nu een jurist in om uit het lastige parket, waann men verzeild was geraakt, te komen. Die gaf het advies of het ingenomen standpunt handhaven en een kort geding afwachten of de bouwvergunning toch verlenen. Kennelijk onder de indruk van de door de jurist geboden informatie gaat de raad andermaal om, hoewel niet eenstemmig. Met zeven tegen drie stemmen wordt het voorstel van b en w de vergunmng toch maar af te geven gevolgd. Men durft het nslco van een procedure via de rechter niet aan bij een schadeclaim van ƒ 12,4 mUjoen. Die claim was echter zo hoog omdat er een bedrag voor winstderving van ƒ 10 miijoen voor de komende vijfjaar m zat. BIJ een voor de gemeente negatieve uitspraak van de rechtbank en afzien van hoger beroep zou zij voor een veel en veel lager bedrag zyn aangeslagen. Nog meer zou dat het

De Maxis-vestiging in het Muidense weidegebied.

Extra concert VU'Orkest Het VU-orkest onder leiding van dirigent Daan Admiraal geeft op woensdag 30 juni een extra concert in het Amsterdamse Concertgebouw. In de grote zaal begint die avond om kwart over acht een uitvoering met medewerldng van de violist Jaap van Zweden van werken van Van Anrooy (Piet Hein Rapsodie), Mozart (Vioolconcert nr, 5 in G, KV 216), Ysaye (Ballade nr. 3 voor vioolsolo) en Sjostakowitsj (Symfonie nr. 5 in D, opus 47),. De toegangsprijs is ƒ 13,50 a.i. (CJP en Pas-65 ƒ8,50). De kaartverkoop begint donderdag 24 juni aan de kassa van het Concertgebouw van 10.0015.00 uur of telefonisch: 718345.

en voorzieningencentra in ons land veel dichter op elkaar hggen dan m landen als België, West-Duitsland en Frankrijk, maar waarom die ene hyperstore nu juist m Muiden terechtkwam wordt er niet duidelijk door. De plek die de Bijenkorf aan de Nijmeegse stadsrand voor ztjn Maxis in gedachten had, zou aldus de onderzoekers, door zijn aanmerkelijk betere toegankelijkheid voor het kooppubliek. veel geschikter zijn geweest.

De Muiden-story De beide VU-onderzoekers deden in hun ijver het naadje van de kous aan de weet te komen over hoe het Bijenkorfconcem erin slaagde in Muiden voet aan de grond te krijgen met htm Maxis-hyperstore, interessante ont-

ruglopende omzetten voor de middenstand zouden het gevolg zijn, hoewel de lagere verkoopprijzen van het superwarenhuis en de vergroting van de werkgelegenheid een aantrekkelijke kant vormden Een enkel raadslid sprak ook over de nadelen voor de middenstand m nabunge gemeenten. De raad besloot het Bijenkorf verzoek aan te houden. En dan begint een reeks gebeurtenissen, doorspekt met plaatselijk-politieke verwikkelingen, die eind 1972 uitmondt in een matte discussie van een raad die in zak en as zit omdat er geen ontkomen meer aan lykt te zijn dat de hyperstore er komt en de bouwverguiming wordt afgegeven. Als dan tenminste de verkeersproblematiek maar wordt opgelost, vril de raad er als voorwaarde aan vastknopen.

geval zijn geweest als de Bijenkorf op verkorte termijn zou hebben gedagvaard, wat voor de hand zou hebben gelegen. Geen van de raadsleden was echter op de samenstelling en grootte van een eventuele schadeclaim van het concern ingegaan. Zo won de Büenkorf in eerste instantie de stnjd met zijn vele tegenstanders van Maxisvestigingen in ons land, schrijven de auteurs halverwege hun studie als ware het een spannende roman. „Het zal echter blyken dat het slechts een overwinning is in de eerste ronde van een langdurig gevecht". In Nijmegen stmtte het Byenkorfconcem direct al op tegenstand, toen het in 1975 probeerde ook hier een mammoet warenhuis te vestigen. Volgens het coUege van b en w was het

In Nijmegen kreeg de Bijenkorf geen been aan de grond in 1975/1976. De toenmalige wethouder mr. H.W.M. Bergamin: „Het Bijenkorfplan is een dolkstoot in de rug van de Nijmeegse binnenstad". terrein even buiten de stad niet voor zoiets bestemd. In het vaststaande bestemmmgsplan was geen plaats voor detailhandel, omdat daarin gesproken wordt van „handel en nijverheid". Wethouder Bergamin (ruimtelijke ordenmg en verkeer), al jarenlang groot beschermer van het Nijmeegse stadshart, waarvoor emdelijk een structuurplan tot stand was gekomen, zag de Bijenkorf opzet als „een overval". „Het Bijenkoriplan is een dolkstoot m de rug van de Nijmeegse binnenstad", fulmineerde hij De gemeenteraad was het roerend met b en w eens en wees de gevraagde bouwvergurming met alleen de twee raadsleden van de Socialistische partij tegen af De twee tegenstemmers werden geleid door de lagere prijzen van de Maxis voor de consumenten De Bijenkorf stapte vervolgens naar de rechter, maar die stelde de gemeente m het gelijk Geschiedenis en systematiek van een bestemmingsplan geven uitsluitsel over wat er wei of met in past, zeker als het om een nieuw verschijnsel als een hyperstore gaat, aldus de rechtbank De Bijenkorf ging m hoger beroep, maar brak de procedure vooqaar 1978 af, toen de Hoge Raad zich als hoogste instantie had uitgesproken m de zaak Trefcenter (ook een zelfbedieningswarenhuis van de Bijenkorf) tegen de gemeente Groningen Ook hier ging de strijd over de vestiging op een terrein met als bestemming „handel en industrie". De Hoge Raad zei in zijn arrest dat de bedoelingen van de gemeenteraad met zijn bestemmingsplan doorslaggevend zijn BIJ „handel" had de gemeente kennelijk het oog op iets wat planologisch op één lijn kan worden gesteld met „industrie", omdat daar steeds de nadruk had gelegen. Onder „handel" mocht daarom niet worden begrepen „de handel die zich in overwegende mate richt op het algemene winkelende publiek, zoals een zelfbedienmgswarenhuis naar zyn aard doet," aldus het arrest Het arrest was uiteindelijk de doodsteek voor de Bijenkorf-strategie Behalve de procedure tegen Nijmegen kwam daardoor ook een tegelijkertijd lopende rechtszaak over een betwiste vestiging van een Maxis m Tilburg tot een voortudig einde. De Bijenkorf erkent m 1978 de noodzaak zijn strategie te wijzigen. Men ontwierp een zodanige vorm voor het zelfbedieningswarenhuis dat „ook mtegratie in stads- en winkelcentra mogelyk wordt", zoals het concern zelf schreef. In 1979 bouwt het een „Trefcenternieuwe-stijl" in het centrum Kronen-^ burg in Arnhem-Zuid en heeft het nieuwe vestigingen m andere steden in voorbereiding. Voorlopig eindigt zo de strijd tussen het grootwinkelbedrijf en politieke overheden, besluiten drs. Schat en drs. Groenendijk hun boek.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen