Ad Valvas 1981-1982 - pagina 291

AD VALVAS — 12 MAART 1982

3

Nchabeleng: Westerse technologie te sereus genomen, we moeten speelser reageren

'Vooruitgaan is hier de ander elimineren, in Afrika proberen we samen te leven' Eind januari promoveerde de in het Zuid Afrikaanse Johan­ nesburg geboren Johnny Nchabeleng op het Afrikaanse denken waarin hij vooral de centrale rol van het spelelement benadrukt. Met Johnny die als vluchteling­student op de VU studeerde en in Leiden bij prof. Van Peursen promoveerde, hadden we naar aanleiding van zijn dissertatie een inter­ view. Hij bepleit in zijn proefschrift een speelse benadering van het wetenschapsbedrijf en doet een voorstel voor een eigen Afrikaanse „aesthetische" methodologie. Ook is hij van mening dat Afrika veel speelser zou moeten reageren op de import van Westerse technologie op zijn kontinent. Er wordt nog veel te veel technologie zomaar overgenomen. Alsof dat allemaal zo goed is voor Afrika. Toen de jonge Afrikaanse wijsgeer op de VU sociologie ging studeren in 1974 had hij in Zambia, waarheen hij ge­ vlucht was, al een hele sociologie­ opleiding achter de rug. Johnny werd m die tijd sterk aangetrokken door de wetenschappen) ke benadering van prof. Derek Philips, die zich in navol­ ging van Feyerabend, bekend van „Against mehtod", sterk afzette tegen de strakke positivistische benadenng van de wetenschap. Waar Feyerabend die wil vervangen door een meer anar­ chistische aanpak kiest Phillips voor de wetenschap als spel. Nchabeleng vindt dat wat overdreven, hü wil de strakke wetenschappelijke methode niet helemaal overboord gooien maar die doorspekken met het spel. Achter elke wetenschappelijke aktiviteit zit m feite toch al dat spel­element. De wetenschap wordt vaak veel te se­ rieus genomen. Wij worden voor het lapje gehouden door al die prachtige rapporten, vindt Johnny. Je krygt daaruit de indruk dat er systematisch en rigoureus te werk is gegaan. In de praktijk echter zijn de meeste weten­ schappelijke resultaten gebaseerd op plotselinge inzichten, die helemaal niet kwamen op het passende mo­ ment in het onderzoeksplan. En dan krygen wij als Afrikanen te horen dat we zo emotioneel zijn terwijl de Wes­ terling rationeel zou denken. Nchabeleng wil de Afrikaanse voor­ liefde voor het spel bewust benutten voor een eigen Afrikaanse benadering van wetenschap en technologie. Op dit moment komt de Afrikaanse we­ tenschapper nog niet veel verder dan „the game of skills", het spel van het experiment. Hij moet ook het spel van de logica gaan beoefenen zoals een Popper in het Westen dat doet. In Afrika is men jammer genoeg die traditioneel speelse denktrant wat af­ geleerd wat een onkritische omhel­ zing van de Westerse technologie in de hand werkte. Experimenteren met als enig doel technologie was het gevolg. „Wy moeten gaan kyken naar de vooronderstellingen van die technolo­ gie en de mogelijke konsequenties ervan. Het moet ons niet zozeer gaan om hef verklaren en vervolgens be­ heersen van de verschynselen maar om het oplossen van problemen Bo­ vendien moeten we niet de Westerse expert binnenhalen om die proble­ men op te lossen maar zelf speels reageren op wat het _Westen hier brengt, ilet de Westerse expert als medewerker en coUega dus niet als iemand die aUes zou weten. Wij zijn nog te veel geneigd om het Westen te imiteren „omdat alles däär gebeurt". Er moet ruimte zijn voor kntiek. We moeten de Westerse deskundigen vra­ gen wat hun wetenschap nu eigenlijk precies inhoudt Bestaat er een ty­ pisch eigen Afrikaans denken''

Jaap Kamer/mg

De Afrikaan werkt liever met pro­ gramma's dan Projekten. Als jullie tüd op is en je bent nog met veel verder gekomen noemen jullie een projeckt mislukt. Een programma daarentegen wordt niet bepaald door tyd maar door het probleem in die zin dat het doorgaat zolang het probleem bestaat en wordt ervaren als pro­ bleem. JuUie willen te snel resultaat zien." Hoe zit het met de scheiding tussen arbeid en vnje tijd? „Die is er in de traditionele Afrikaanse cultuur niet. Alles is bi) ons één gebeuren. Er ziin momenten van „pauze" maar dat is gewoon onderdeel van het hele ritu­ eel. Alles is ritueel. Vnje tijd is arbeid en arbeid is vrije tijd. AUes is deel van de éne cyclus. Wt) gaan met met

dus de logica van het Westen over zou nemen vergeet je de lokale situatie waarin begrippen worden gevormd. Zelf heeft Nchabeleng weinig ervaring met puur Afrikaanse cultuur. Er vmdt een culturele versmelting plaats met het Westen. (On)bewust heeft de Afri­ kaan veel van het Westen overgeno­ men. We zitten ergens tussen een oude en nieuwe cultuur in: een sub­ cultuur waarin Westerse en Afrikaan­ se aspekten zich hebben vermengd. In dat kader spreekt Nchabeleng over spel: niet imiteren maar­speels reage­ ren op het Westen zonder op stel en sprong de eigen identiteit op te geven.

i'J'

.^:

Geen competitie Wat zou je bijvoorbeeld niet moeten overnemen? Nchabeleng: „Het Wes­ terse competitie­beginsel tenzij de Afrikaanse situatie daar zelf om zou vragen. Bij ons is meer sprake van coöperatie. Dat wil niet zeggen dat er in Afi­ika geen competitie zou zijn maar die is bi) ons geen doel op zich. In het Westen ziet men vooruitgaan als het elimineren van de ander. Afri­ kanen daarentegen proberen samen te leven. Daarom was men vaak tevre­ den met wat men had zolang als dat werkt. Dus geen snelle groei en ont­ wikkeling als in het Westen. Waarom zouden we dat Westerse concept moe­ ten overnemen zolang ons samenle­ vingsconcept werkt? Je vindt de Westerse samenleving ook overspannen? „Ja, ik zit nu 8 jaar in Europa en zie veel vrienden en kennis­ sen met psychische problemen. Ieder­ een moet altijd maar vooruit als indi­ vidu De Afrikaan is meer gericht op de ander. Als Descartes zegt „Coglto ergo sum" (ik denk dus ben ik") zeg ik: Ik denk omdat mtjn buurman nuj dat gunt". Bij Westerse filosofen en het christendom zie je toch ook die ge­ richtheid op de ander? Nchabeleng: „Ja maar meer als reaktie. Bü ons is die gerichtheid er zonder erbij na te denken, onbewust. Het gebeurt ge­ woon. Je kunt overigens Westerse be­ gnppen als egoïsme en altruïsme niet zomaar op onze samenleving over­ planten Ook de „concept of play", het thema van m'n proefschnft zegt de Afrikaan niets.

Ander tijdsbegrip Heeft de Afrikaan ook bijvoorbeeld een ander begrip van tijd? Nchabeleng: „Waar competitie is is tyd. De Afrikaan heeft een ander con­ cept van tijd, wat vandaag gebeurt zou ook morgen kunnen gebeuren.

', i4j. 'if

'^W?\

't*"

Johnny Nchabeleng: Wij worden vovr het lapje gehouden door al die prachtige rapporten. vakantie maar gaan samen eten, drin­ ken en dansen tot het nieuwe seizoen is gekomen en dan gaat de cyclus weer van voren af aan."

ven is en concurrentie niet op de eerste plaats staat.

Emotie

Moet Afrika industrialiseren? Ncha­ beleng: „Dat IS onvermijdelyk, maar het moet 'wel geleidelijk gaan. Er moet worden vertrokken vanuit de huidige cultuur en onze bestaande situatie. We moeten doen wat de mensen zelf willen, samen wonen en samen delen. Niet elkaar beconcurreren ten koste van de solidanteit. Wel mdividuele ontplooiing maar dat binnen de Afri­ kaanse filosofie In het Sesotho zeg­ gen wy Motho ke motho ka batho babangwe Dat betekent „Wat ikzelf ben voor en door mijzelf is van minder belang dan wat ik ben met, in en door anderen' In „Overzicht", het blad voor interna­ tionale universitaire samenwerking zegt Nchabeleng tegen Han van der Horst als het om de Westerse weten­ schappers gaat die zo vol goede be­ doelingen naar Afnka gaan' „Om te beginnen moet elke Westerse onder­ zoeker beseffen dat hij uiteindelijk net zo weinig van ons weet als een Afri­ kaan van Nederland. Dat is punt één." Verder signaleert hij dat als een Afri­ kaanse universiteit hulp vraagt, de formulering van dat verzoek veelal m overeenstemming is met wat de ge­ vende instantie graag hoort. De pro­ blemen m Afrika zelf horen echter uitgangspunt te zijn. Bovendien moe­

Is er tn Afnka een hogere waardering van emoties'' Nchabeleng' „De weste­ re wetenschap pretendeert rationeel te zijn. Wi) willen een kombinatie van ratio en gevoelens zodat er een even­ wicht ontstaat. Een esthetisch ratio­ nalisme waarby esthetisch slaat op het gevoel van vrijheid en harmonie. In de Westerse wetenschap worden gevoelens onderdrukt. Alles wordt in het schema doel­middelen gezet De emotie wordt uitgeschakeld Ik ga als wetenschapper aan het werk omdat ik dat leuk vind." Maar in het Westen is toch wel een reaktie gekomen op die onderwaarde­ ring van de emotie? „Ja omdat die te veel spannmg en vervreemding ople­ verde ontdekte men weer de emotie. Lang heeft men m het Westen gedacht dat WIJ Afrikanen niet abstract kun­ nen denken omdat we emotioneel zijn. Wij kunnen wel abstract denken maar dat is geen doel op zichzelf Zo gauw je het tot doel op zich maakt krijgje problemen en zae je mensen als Feyerabend reageren Het Westen kan hier leren van Afrika, maar ook van zijn eigen traditonele subculturen waar nog dicht bij de natuur wordt

Promotie overAfrikaanse deniren Nchabeleng: „Niet in de zm van ratio­ naliteit want die is universeel. Wel is er een specifieke Afrikaanse logika, specifiek qua mvullmg en aanvulling tov. het Westerse rationaliteitsbe­ gnp Ieder levend wezen kan denken en heeft een taal om hem daarbij te helpen De begrippen dieje vormt zijn gekoppeld aan de eigen situatie. Als je

geleefd en men zich bewust heeft afgeschermd van invloeden van bui­ tenaf. KiJk maar naar bijvoorbeeld Zeeland of de Veluwe. In Afrika zien wij de natuur niet als iets dat je moet beheersen maar om op natuurlijke wijze verder te ontwikkelen. Hetzelfde geldt voor de sociale verschijnselen. Het gaat er niet om ze te beheersen maar er speels en kritisch mee om te gaan. Waarom werd tot nog toe zoveel Wes­ terse technologie in Afrika geaccep­ teerd? „In de kolomale tijd werd ons dat opgelegd en de huidige elites nemen ook veel over. Wij hadden bovendien geen godsdienst als het Boeddhisme om er tegenover te stel­ len. Nchabeleng vmdt dat Afrika op z^Jn eigen cultuur moet voortbordu­ ren waarbij het doel primair samenle­

Men praat nooit verder dan noodzake­ lijk IS. Traditioneel wordt de Afri­ kaanse existentie bepaald door de natuur. We hebben dag en nacht, dat is het enige wat vaststaat. Als ik overdag weet dat het straks nacht wordt ga ik plannen voor de nacht. Dus met te ver vooruit. Dat heeft ook invloed op ons idee van ontwikkehng.

Solidariteit

Uitdaging Johnny Nchabeleng is in 1947 geboren in Brakpün bij Johannesburg iriZuid­ Afrika. In 1962 vluchtte hij uit Zuid Afrika naar Swaziland waar hij de middelbare school doorliep. Na een verblijf van twee jaar in de Verenigde Staten studeerde hij vervolgens socio­ logie in Zambia waar hij op economie kreeg van de PPR­politicus Bas de Gaay Forman. In 1974 kwam Nchabe­ leng naar Amsterdam waar hij aan de VU niet­Westerse sociologie ging doen. Hij moest hier op het tweede­ jaarsmvo beginnen wat hij nogal bele­ digend vond omdat hij al in Zambia als socioloog was afgestudeerd. Na z'n kandidaats op de VU ging Johnny Westerse sociologie doen, met name mjsgenge sociologie en methodolo­ gie. In '78 deed hij z'n doctoraal voor de tweede maal en begin dit jaar promoveerde hij bij prof. Van Peursen in Leiden. Op het ogenblik zit hij in een werkgroep filosofie en ontwikke­ ling bij dezelfde hoogleraar. Johnny is bezig als onderzoeker methodologie en filosofie, maar wil graag in Afrika gaan werken, waarvoor hij nu aan het solliciteren is. Op de VU heeft Johnny zich altijd heel goed thuis gevoeld. „Ik heb hier mijn beste tijd gehad. Er zijn op de VU veel vluchtelingen en de backing die je hier krijgt van het buro buitenland­ (met name Piet Emsting) is uitste­ kend. Ik kan hier altijd terecht wat m Leiden heel anders is. Daar is men veel formeler." Én van de redenen waarom Johnny wilde promoveren was te bewijzen dat hij dat kon Een uitdaging du.s. Volgens de Zuidafn­ kaanse filosofie is een neger immers dom. Nu kijken blanke Afrikanen vreemd tegen m'n promotie aan. Het kan dus toch Ook al heeft Johnny zich op de VU nooit gedisknmineerd gevoeld, als socioloog werd hij met altijd seneus genomen. „Zo was een keer een medestudente boos omdat ik kntiek had op haar paper over racis­ me. Men ziet een buitenlander niet als gelijkwaardige gesprekspartner, zelfs als het over zijn eigen kuituur gaat. Hetzelfde gebeurt in feite als je actief bent in een actiegroep Je moet beves­ tigen wat de groep vmdt, mag geen eigen geluid laten horen. Iemand als prof. Van Peursen daarentegen nam de Afrikaanse promovendus wel se­ neus wat resulteerde in de promotie van Nchabeleng. In Nederland heeft Nchabeleng zelf weinig last van disknminatie maar „ik ben niet iemand die veel op straat IS en ga ook nooit naar een disco. Diskriminatie is hier niet zozeer cultu­ reel bepaald, maar vooral een indivi­ duele zaak. En verder ga ik alleen om met mensen die ik ken " Het interview n.a.v. zijn proefschrift hiernaast is tn het Nederlands gevoerd, niet John­ ny's eigen taal zodat niet alle nuance­ ringen perfect overkomen. Niettemin wordt zijn denken goed duidelijk. Eer­ der verscheen een interview met Nchabeleng in „Overzicht" van ja­ nuan

ten de Westerse wetenschappers niet doen wat zij denken dat goed voor de Afrikaan is. „Wij vragen om weten­ schapsmensen die de grenzen van hun eigen discipline kunnen doorbreken én die in staat zijn de waarden van hun vak en hun eigen samenleving te overstijgen. En tenslotte kan de Wes­ terse wetenschap alleen geen proble­ men oplossen Vandaar Nchabelengs roep om een speelse omgang daar­ mee. Binnen het spel bestaat ruimte voor iedereen en alles, spel biedt to­ lerantie en laat verschillende wereld­ bechouwingen en leefstijlen toe. Spel kent geen absolute doeleinden maar onbepaalde. Wat vandaag onbelang­ rijk is wordt morgen misschien be­ langrijk en omgekeerd. Afrika vraagt om speelruimte.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen