Ad Valvas 1982 - 1983 - pagina 304

AD VALVAS — 25 FEBRUAR11983 resultaat van de prestaties en in de herinnering van de ander.'

'God'menselijke projektie, Feuerbachs god te vinden in 'de ander'

Teuerbach een diep religieus mens' 'Er bestaat geen God. De Grod van het Christendom is niets anders dan het ei­ gen wezen, geprojekteerd en verzelfstandigd in een ander wezen.' Een stelling van de negentiende eeuwse wijsgeer Ludwig Feuer­ bach die tot de hardnekki­ ge opvatting heeft geleid dat Feuerbach zonder meer als een atheïst moet worden beschouwd. Een misverstand zegt de on­ langs op deze filosoof aan de VU gepromoveerde Eddy Jozefzoon. 'Ik word altijd boos als mensen zo ongenuanceerd oordelen; Feuerbach mag je niet be­ stempelen als atheïst, nee hij is zelfs als diep religieus te beschouwen.'

Eddy Jozefzoon promoveerde Een interessante visie van een Surinaamse wijsgeer die de filo­ sofie van Feuerbach duidelijk als een emancipatorische karakteri­ seert. Zowel het christendom als de filosofie van Feuerbachs grote leermeester Hegel hebben vol­ gens hem de mensen van zichzelf vervreemd. Het Christendom om­ dat daarin de mens wordt opge­ deeld in een oriëntatie op het hier en n u en één op het hierboven en hierna, een 'diesseitig' en een 'jenseitig' (transcendent) zijn. De Christen leidt daardoor een ver­ scheurd bestaan wat betekent dat hij niet op natuurlijke wijze k a n bestaan. Behalve dit Christendom moet echter ook de speculatieve filoso­ fie van Hegel worden opgegeven omdat ook die de mensen van zichzelf vervreemdt. De mens moet tot het besef komen dat de 'Geest' waarover Hegel spreekt niets anders is dan het verzelfs­ tandigde zelfbewustzijn van de mens als natuurwezen en dat ook de God van het Christendom niet meer is dan de projektie van de mens uit de mens. Als dat besef doorbreekt zal de mens zijn ver­ vreemding hebben opgeheven en pas dan kan hij z'n bestemming bereiken. Hij zal dan in harmonie leven in de maatschappij met ge­ lijkwaardige, vrije en natuurlijke individuen. De emancipatie van de mens is dan een feit geworden met als gevolg de realisering van de laatste fase van de wereldge­ schiedenis. W a a r Hegel de emancipatie van de mensheid zich ziet voltrekken als een soort collectieve Wereld­' geest die zich in de werkelijkheid realiseert, benadrukt Feuerbach in zijn latere periode vooral de individuele emancipatie van de mensheid. En waar Hegel het Christendom uiteindelijk ziet als de realisatie van de Wereldgeest n a de overwinning door het Christendom van de natuurreli­ gies ziet Feuerbach het Christen­ dom juist als de religie die óók nog moet worden overwonnen wil de mensheid tot zijn ware bevrijding komen. I n de verticale relatie tot God wordt de mens immers afgeleid van zijn aardse taak en zijn hori­ zontale relaties met andere men­ sen. De mens heeft zijn eigen be­ stemming, de humaniteit, ver­ legd n a a r een niet­menselijk fan­ tasie­wezen buiten hem waar­ door hij een verscheurd bestaan leidt. In plaats van die religie moet de vorming komen tot men­

Jaap Kamerling sen die weer gaan vertrouwen op eigen kracht met gebruikmaking van eigen verstand en andere na­ tuurlijke middelen. Theologie moet met andere woorden an­ thropologie worden. Feuerbach ontkent het fantastische schijn­ wezen van theologie en religie om het werkelijke wezen van de mens te kunnen bevestigen. Het gaat er, zegt Jozefzoon, Feuerbach echter niet zozeer om God te loochenen maar om GrOd weer n a a r de menselijke werke­ lijkheid terug te brengen en het goddelijke zijn van de mens te on­ derkennen. Daartoe is nodig een opgeven van de verticale relatie tussen God en mens ten gunste van een horizontale op liefde ge­ baseerde relatie tussen ik en gij. Feuerbachs verhouding tot de re­ ligie is niet een ontkennende m a a r een kritische. Zijn emanci­ patorische filosofie is, meent Jo­ zefzoon, goedbeschouwd een po­ ging om de theologie te zuiveren v a n al h a a r metafysische objecti­ veringen door een herontdekking van de in de theologie verloren gegane menselijke aspecten.

stelde macht over zijn onderda­ n e n uit te oefenen. I n de godsvoorstelling van Feuer­ bach is God echter niet boven m a a r tussen de mensen te vin­ den. In de horizontale relatie tus­ sen de mensen wordt God zicht­ baar. Dit denken heeft tot^evolg dat de mens zijn goddelijke ver­ vulling niet vindt in hiërarchi­ sche relaties maar alleen in de horizontale verhouding met an­ deren. Voor een solidaire en de­ mokratische Surinaamse samen­ leving is dus een ander godsbe­ grip essentieel. Ook trouwens voor het denken over ontwikke­ lingssamenwerking. Die dient immers gebaseerd te zijn op een wederzijdse erkenning van de goddelijkheid van de ander, op so­ lidariteit dus. De relatie tussen hulpbehoevende en hulpverlener k a n niet een hiërarchische, auto­ ritaire zijn maar een dialogische. Toch schuilt hier een probleem. I n de meeste ontwikkelingslan­ den bestaat zowel in het n a t u u r ­ geloof als in het Christendom het meer verticaal gerichte godsge­ loof. Wil er tussen het ontwikke­ lingsland en het hulpverlenende land werkelijk van een gelijk­

svelS^ Homo homini deus I n de natuurreligies betekende religie nog een zich afhankelijk weten van de natuur. In het Christendom daarna maakte de mens zich afhankelijk van een. wezen buiten zichzelf, dat echter niet meer was dan een projektie van hem en in de laatste fase van de geschiedenis; n a overwinning van het Christendom wordt ten­ slotte religie het zich afhankelijk weten van elkaar, van de ene mens van de andere. In dialoog en ontmoeting met de ander bereikt de mens zijn goddelijke vervul­ ling en wordt hij pas echt mens. Homo homini deus: de mens zelf is de andere mens een god. In de ontmoeting met de ander wordt God openbaar. Met deze nieuwe theologie of lie­ ver anthropootheologie heeft Feuerbach grote invloed uitge­ oefend op de moderne heden­ daagse theologie. Een van de eer­ ste theologen die zijn invloed on­ derging was bisschop Robinson die in zijn bekend geworden 'Ho­ nest to God' tot een Godsbeeld kwam, waarbij het horizontale aspect veel meer nadruk kreeg. Ook kan Feuerbach gezien wor­ den als de eerste denker die de ik­ gij dialectiek (wisselwerking) ont­ wikkelde. De Joodse filosoof Mar­ t i n Buber werd sterk door hem beïnvloed. Ook de actuele betekenis van Feuerbach is erg groot. Jozefzoon vindt het jammer dat Feuerbach iri de rij van dialektici als Hegel, Marx, Habermass en de andere Frankfurters altijd zo'n onopval­ lende plaats heeft ingenomen. Immers met name Feuerbachs godsdienstkritiek en visie op

emancipatie kunnen veel beteke­ n e n voor de situatie in ontwikke­ lingslanden als Suriname en het denken over ontwikkelingssa­ menwerking.

Tengel doet Gods wü' I n Jozefzoons geboorteland Suri­ n a m e is de traditionele verticale godsvoorstelling nog wijd ver­ breid. Zij legitimeert en bevestigt d a a r hiërarchische machtsver­ houdingen tussen de mensen on­ derling. Een voorbeeld. 'Toen ik n a m'n afstuderen in de jaren zes­ tig actief wilde worden in de toen­ malige oppositiepartij zei m'n moeder: dat mag je niet doen want het is Gods wil dat Pengel de macht heeft. Je moet daar niets tegen doen, als God wil dat hij weg moet dan zal Hij daar zelf wel voor zorgen.' Pengel ontleen­ de z'n macht dus regelrecht aan God, een geloof dat hem in staat

doel lijkt alle middelen te recht­ vaardigen, een risico dat volgens de promovendus samenhangt met de relatieve overaccentue­ ring van alleen de koUektieve emancipatie. Volgens Feuerbach is de emanci­ patie van het geheel echter pas mogelijk door de konkrete eman­ cipatie van ieder lid van de sa­ menleving en dat betekent vol­ gens Jozefzoon dat doel en midde­ len altijd moeten harmoniëren. De Frankfurter Marcuse heeft deze gedachte overgenomen in zijn uitspraak dat bij akties het doel altijd zichbaar moet blijven in de te hanteren middelen.

Blik van de ander We vragen Josefsoon tenslotte hoe na de verwerking van Feuerbachs denkbeelden sijn eigen geloof sich heeft ontwikkeld en wat hem na dese promotie het meest als vraag besighoudt. 'Het zal u niet verbazen als ik u vertel dat ik n u moeilijk overweg k a n met het traditionele Chris­ tendom, waarin ik in Suriname ben opgevoed. Meer nog ik wlJs die vorm van Christendom af. In

Paradox Wat houdt u na uw promotie als gedachte het meest besig? 'Wat me blijft boeien is iets heel paradoxaals. Kijk,­ al die dialecti­ ci als Hegel, Marx, Feuerbach en Habermass spreken in naam van de mensheid als apostelen van de toekomst, als profeten. Steeds valt me echter op dat ze de mens­ heid vereenzelvigen met de West­ europese geest. Alle andere cultu­ ren en religies zijn vóórstadia, ook die van mijn eigen Bosnegersa­ menleving. Het is toch eigenlijk heel merkwaardig dat wij in de ontwikkelingslanden ons deson­ danks zo voelen aangetrokken tot deze dialectici terwijl onze kui­ t u u r in feite door hen wordt ge­ diskwalificeerd als lagere fase in de ontwikkeling van de mens­ heid. Zou het dan toch zo kunnen zijn dat de tegenstelling die we creëren tussen de westerse en niet­westerse mens niet geheel te­ recht is. Want anders? Indien wel hoe komt het dat wij in ontwikke­ lingslanden modellen als die van het marxisme te verdedigen tegen aanvallen vanuit het Westen.' Maar in het Westen beleven we toch ook een soort Oosterse Renais­ sance. Dat is dan toch geen ver­ worpen vóórstadium? 'Ach, dat heeft geen waarde. Dat is niet meer dan een luxe die de westerling zich in een tijd van welvaart kan veroorloven. Als de economie terugloopt, gaat dat

i!Ä55WJf?

=•«;«.

­

­1 ri.!>CV,>.v

••'•§'1'' J»,''^'^<i'f'>•'.

'^* i /"J

* * , * r » 'fi^jt - L—,^

'S'*'* 1­ ^ ^

^­^t­m­^^ ÏSi»

» 7 » ­?.'«,

# . ­

'*"„

fK'. „AV"

V' foto AVC waardige dialoog sprake zijn dan zal dit traditionele geloof geres­ pecteerd moeten worden. Ge­ beurt dat niet, dan dreigt er een nieuw soort vervreemding te ont­ staan, waarschuwt Jozefzoon. Ik denk overigens dat dialoog ook mogelijk is waar sprake is van transcendentaal (verticaal) gods­ geloof. Maar dan mag dat trans­ cendente natuurlijk niet de funk­ tie van overheersing hebben. De opgave is hier om te zoeken n a a r een interpretatie van religie zó dat solidariteit onderling en de verticale relatie tot God elkaar niet noodzakelijk opheffen.

Emancipatle Een tweede p u n t dat Feuerbachs filosofie een grote actuele beteke­ nis geeft is zijn visie op emancipa­ tie. De uitwerking daarvan impli­ ceert een belangrijke korrektie op het begrip emancipatie zoals dat veelal in ontwikkelingslanden wordt gehanteerd. In overeen­ stemming met het ontwikke­ lingsmodel van de jonge Marx en het marxisme wordt dit begrip sterk gekoppeld a a n het in de toe­ komst te bereiken doel van de sa­ menleving als geheel. Jozefzoon ziet dan echter het risico dat wei­ nig of in het geheel geen belang wordt gehecht aan de konkrete individuele emancipatie. Hier­ n a a r verwijzen ontmenselijkende activiteiten als het letterlijk uit de weg ruimen van kritici van het heersende bewind met als recht­ vaardiging dat zulks noodzake­, lijk is om de totale emancipatie van het volk als geheel veiUg te stellen. Met andere woorden: het

mijn huidige geloof voel ik me sterk verwant met wat in de jaren zestig in Den Haag de Pleingroep heette. De Bergrede speelt in mijn leven een dominerende rol. Houdt dit in dat ik de transcendentie. God, ontken? Nee, wel geldt dat de transcendentie voor mij alleen m a a r relevant als het zich toont in het horizontale. Als ik n a a r u kijk, veroorzaakt die blik een soort transcendentale houding. Daarin wordt God openbaar. In die ontmoeting ontmoet ik God. Ook Feuerbach zegt trouwens dat de blik n a a r de ander of de aanraking van de ander trans­ cendentale waarde heeft. In de ander wordt de goddelijkheid be­ reikt.' In de vreugde of het verdriet van de ander herkent u God? 'Ja dat zouden miJn woorden kunnen zijn en daarin zit ik heel dicht biJ Feuerbach.' Is God uitsluitend in de ander te vinden? 'Ja maar dat vinden ver­ andert ook mijn blik. Dat is transcendentie. Er ontstaat iets dat boven die blik of die hand­ druk uitstijgt. Dat is verstande­ lijk onverklaarbaar en heeft voor mij iets mystieks.' Feuerbach siet de dood als de be­ kroning van het leven en wijst in­ dividuele onsterfelijkheid af tensij in iemands nagedachtenis. Bent u het daarmee eens? 'Ik geloof niet in persoonlijke on­ sterfelijkheid, dat is fictie en daarover kan ik bijvoorbeeld met miJn moeder er met mijn stamge­ noten moeilijk kommuniceren. Wel blijf je voortbestaan in het

vanzelf weer over. En het effect ervan is trouwens dat het Westen daarmee kan voorkomen dat de oosterling zijn religie kritisch gaat bekijken. Als de oosterling zijn eigen kuituur hoort roemen, wordt hij afgeleid van het kri­ tisch bekijken van zijn eigen situ­ atie.'

Evolutie En wat vindt u van het speelse denken als bijdrage van de cultuur van de negers aan de Europese zo­ als­ Nchabeleng die vorig jaar in s'n promotie aan de VU verwoord­ de? 'Ach dat is natuurlijk wel leuk, je k u n t van elkaar leren; het blijft echter marginaal. Wezenlijk wordt het pas als met een ontwik­ kelingsland rekening wordt ge­ houden. Dat n u is mogelijk als het dezelfde (of betere) machtsin­ strumenten hanteert als het Westen en daarvpor een bedrei­ ging vormt. India telt pas mee als h e t zelf een atoombom heeft en J a p a n wordt belangrijk gevonden omdat het op^hetzelfde westerse nivo met het Westen omgaat, dus door te konkurreren. J e moet als ontwikkelingsland de (universe­ le) evolutie die heeft plaats gevon­ den niet negeren. Maar de opgave is dat je vanuit je eigen situatie, anders dan het Westen, vorm probeert te geven aan je emanci­ patie. Elk liand moet op z'n eigen manier emanciperen en dat is een voor­ waarde voor de emancipatie, van de mensheid als geheel. Waarmee we weer terug zijn biJ Feuerbach.'

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen