Ad Valvas 1982 - 1983 - pagina 109

11

AD VALVAS — 15 OKTOBER 1982

„Ideologie en macht* van Göran Therbom

Socialisme met een tuintje Op instigatie van de Fransefilosoofen marxist Louis Althusser werd in de loop van de zeventiger jaren voor de zoveelste maal de krisis binnen het marxisme uitgeroepen. Die oproep lijkt een andere dan bedoelde uitwerking te hebben gekregen. In plaats van een verlevendiging van het debat dat nieuwe wegen moest aanreiken lijkt het erop of op de Nederlandse universiteiten geen hond meer geïnteresseerd is in de vernieuwingstendensen binnen de marxistische theorievorming, waarvan Althusser zelf één van de gangmakers geweest is. Onlangs verscheen echter de Nederlandse vertaling van het essay „Ideologie en Macht" van de Zweed Göran Therbom, waardoor ook voor de geïnteresseerde buitenstaander iets beter te volgen valt, waar het debat momenteel over gevoerd wordt. „Ik geloof toch dat een wetenschap verloren is, als die zijn meesters niet kan vergeten", zegt Therbom in een interview, dat de vertalers van het boek met hem hadden. „Nieuwe bewegingen die in de jaren zestig en zeventig opkwamen, zoals de studentenbeweging, de Vrouwenbeweging, de milieubeweging, stelden thema's aan de orde, die tot dan toe in de traditionele politieke organisaties niet werden vertolkt of in de marges van het politieke leven bleven steken. In alle gevallen betreft het hier thema's die in eerste instantie verre staan van de sfeer van de ekonomische produktie; zij liggen daarentegen vooral op het terrein van de maatschappelijke (politieke, ideologische) machtsverhoudingen en hun instandhouding casu quo doorbreking. Te denken valt dan aan thema's als patriarchale macht, autoritarisme, bureaukratie, seksuele onderdrukking, opvoeding en onderwijs etc",

KLEINE >£ELJPb Openbaarbeld ook op VU Het is natuurlijk nog even wennen, maar ook aan de vergaderingen van de commissies van de universiteitsraad zijn, sinds kort overigens openbaar. Vorige week meldden wtj abusieveUjk dat "voorzover bekend" de VU nog altijd in beslotenheid vergaderende raadscommissies kent. Eind jimi echter besloot de Uraad tot in principe openbare commissievergaderingen. Vergaderstukken en verslagen liggen "tenzij uitdrukkelijk anders is bepaald" op het raadssecretariaat ter inzage voor belangstel-

betrekkingen tussen de staat en de maatschappij." Andere nieuwefilosofen,zoals Althusser (hoewel, die is ook al in de zeventig en opgenomen in het gekkenhuis) hebben him arbeid meer besteed aan het omvormen van de marxistische theorie. Het belang van Althusser is vooral, dat hij gebroken heeft met het ekonomisch reduktionisme en aan de werking van ideologieën een eigen autonomie toekent. Bij hem is ideologie niet zozeer een vals bewustzijn, maar een noodzakelijk imaginaire vervorming van de werkehjke verhoudingen. In Althussers opvatting staat wetenschap als „ware" kennis tegenover ideologie.

Alledaags

Góran Therbom: „Op welke gronden kan ik zeggen dat jou opvatting over de maatschappij vals is?" staat in de inleiding bij de Nederlandse vertaling te lezen. De marxistische theoretici staan voor de taak hun analysekader dat traditioneel toegespitst is op verklaringen vanuit de ekonomische basis, aan te passen en bij te stellen, om deze nieuwe maatschappelijke ontwikkelingen adekwaat te analyseren en te verklaren. Eén van de belangrijkste bijstellingen van het theoretisch model de afgelopen deceimia is het toekennen van een relatieve autonomie van politieke en ideologische strukturen ten opzichte van de ekonomie. Bij Marx en Engels heette de staat nog het uitvoerend komitee van de bourgeoisie en ideologie was noodzakelijkerwijze de ideologie van de heersende klasse. De moderne marxisten hanteren toch een wat ingevnkkelder model. „Een schematisch en in essentie simplistisch beeld van de maatschappelijke werkelijkheid maakt plaats voor een visie, die de ruimte laat aan de komplexiteit ervan, al wordt dit door Therbom slechts uitgewerkt in een vrij algemeen blijvend verhaal over ideologie. Politieke en impliciet dus ook ideologische verhoudingen vloeien niet meer logisch voort uit klassenverhoudingen; het is niet langer mogelijk het één of andere objektieve belang en een precies daarmee korres" lenden. Waarmee de uitzonderingspositie van de VU onder w.o.-instellingen, waar openbaarheid regel is, dus is verdwenen.

1.65% Inleveren Het inleveren van 1,65% van het salaris door de onderwijsgevenden, acht de PvdA Tweede Kamerfractie onjuist. In schriftelijke vragen wijzen de kamerleden Van den Anker en Konings, minister Rood van binnenlandse zaken er op, dat op deze wijze de parallelle inkomensmatiging voor het overheidspersoneel doorbroken wordt. Dit terwijl Rood in zijn politiek testament' ten behoeve van de informateur nog schreef ambtenaren en trendvolgers als ongedeelde groep te beschouwen. Wanneer de voorstellen om het onderwijspersoneel (en het personeel bij het WO) extra salaris te laten inleveren doorgaan, dan opent dat de mogelijkheid om ook bij andere groepen van overheidspersoneel afzonderlijke inhoudingen door te voeren. Welke

ponderende ideologie uit de ekonomische posities (van groepen, klassen) af te leiden, iets dat Therbom al eerder stelde, maar waarvan •-- nooit iets terechtkwam", merkte Uwe Becker, medewerker politikologie aan de UvA op afgelopen vrijdag op een diskussiebij eenkomst ter gelegenheid van de verschijning van de Nederlandse vertaling van Ideologie en Macht.

Vals Eén van de problemen waarmee het marxisme af te rekenen heeft is het Utopisme van de grondleggers. Schematisch gesproken zou volgens Marx en Engels de arbeidersklasse noodzakelijkerwijze het socialisme vestigen, nadat het kapitalisme in diepe krisis zou zijn geraakt. Door de toenemende uitbuiting moest de klassenstrijd zich wel toescherpen en eindigen in de proletarische revolutie. De geschiedenis voltrok zich echter volgens een andere wetmatigheid en bracht in plaats van het sociaUsme het fascisme als oplossing van de krisis. De Italiaanse theoreticus Gramsci verlegt dan het'aksent van het onderzoek in de jaren dertig: Hoe is het mogelijk dat de socialistische revolutie niet uitgebroken is? Zijn antwoord luidt dat de arbeidersklasse gevangen is door de ideologie waarde kan er dan nog gehecht worden aan het centraal georganiseerde overleg met de vakcentrales, vragen Van den Anker en Konings zich af.

Science action?

In Groningen zal nog voor het eind van dit jaar de Stichting Science Park worden opgericht. Doel van de stichting is het helpen van onderzoekers van de rijksuniversiteit in Groningen bij het op de markt brengen van wetenschappelijke ontdekkingen en uitvindingen. Geenszins science Action dus. Volgens het rapport van de interfacultaire commissie science park van de RU te Groningen, is de financiering van het park reeds geregeld. In de komende vijfjaar is er voor de stichting een bedrag nodig van tien miljoen gulden, hetgeen vrijgemaakt zal worden uit het budget van het intergraal stmctuurplan „Noorden des Lands". Ook het rijk en de universiteit zullen aan de financiering bijdragen. Wanneer de onderzoekers van de imiversiteit een eigen be-

van de heersende klassen en in plaats van objektief haar eigen belangen na te streven, het socialisme, een valse voorstelling van de werkelijkheid heeft. De taak van de wetenschap en intelligentia is het ware licht te doen schijnen en het valse bewustzijn te zuiveren. De kapitalistische maatschappij heeft blijkbaar voldoende aanpassingsmogelijkheden om te overleven en steeds meer van oorsprong marxistische wetenschappers gaan hun onderzoeksarbeid besteden aan het analyseren van de mechanismen, die de maatschappij in stand houden. Sommigen zweren het marxisme daarbij volledig af, zoals de Fransman Foucault, die zich bezighoudt met de disciplinering van individuen middels gevangenissen, psychiatrische inrichtingen, onderwijs etc. De mlkromacht als almacht. Therbom daarover: „Volgens Foucault moet men machtsverhoudingen allereerst analyseren in termen van interpersoonlijke verhoudingen biimen de verschillende sferen van de maatschappij. Voor imjn analyse van de politiek, in de klassieke betekenis van het woord, is het wezenUjk om het geheel van de machtsverhoudingen in de maatschappij in het oog te houden. Deze vinden hun weerslag, komen samen in de staat en de specifieke

drijfle willen opzetten, dan kunnen ze daarbij geholpen worden door de nieuwe stichting. Ook niet bij de universiteit betïokken personen met kansrijke ideeèn kuimen hulp krijgen bij het leggen van contacten met bedrijven.

Tweede Kamer gepasseerd „Waarom is de Tweede Kamer gepasseerd inzake de taakverdeling en de concentratie in het wetenschappelijk onderwijs?" vragen de Tweede Kamerleden Van den Anker (PvdA) en Ginjaar-Maas (WD) aan minister Deetman van onderwijs en,wetenschappen. De minister heeft slechts een beleidsnota over het ophanden zijnde project doen uitgaan, „ter kermisgeving" van de voorzitter van de vaste kamercommissie voor O W. De kamerleden vragen de minister vriendelijk of hij het niet raadzaam acht de beleidsnota alsnog aan de Staten Generaal aan te bieden. Deze wil op essentiële momenten meepraten over de taakverdelingsoperatie. Minister

Therbom gaat wat dat betreft weer een stapje verder dan Althusser: „Althusser wilde proberen te ontkomen aan de problematiek van ideologie als vals bewustzijn, maar uiteindelijk is zijn poging toch mislukt. Ik denk dat de oorzaak daarvoor is, dat Althusser ideologie altijd gedacht heeft in relatie tot wetenschap; hij bleef ideologie steeds denken als „niet-wetenschap". In feite heeft hij geen begrip voor angst, hoop, normen van goed en kwaad; niet kognitieve aspekten die wel degelijk een belangrijke rol spelen in de ideologie. Dat is een nogal vreemde opvatting van alledaagse ervaringen. De wijze waarop we ons dagelijks leven leiden brengt een grote hoeveelheid kennis met zich mee hoe dingen werken, wat we moeten doen om een bepaald doel te bereiken. Dat is kennis die weliswaar niet-wetenschappelijk is, maar wel belangrijk." Bij Therbom is het ideologieprobleem niet meer de versluiering van de ware verhoudingen, waardoor de arbeidsklasse afgehouden wordt van de strijd voor het socialisme. Het is zelfs maar de vraag of die arbeidersklasse wel „van nature" een socialistisch bewustzijn zou hebben. Het is niet meer alleen de heersende klasse, die de maatschappij middels tmks in stand houdt, maar de arbeidersklasse heeft er zelf blijkbaar alle belang bij. In Therboms visie zijn niet alle maatschappelijke tegenstellingen, te herleiden tot klassenverhoudingen. De maatschappij is een veelheid van verhoudingen en tegenstellingen waarvan de klassenstruktuur er één, weliswaar een belangrijke, is. Daarmee veranderen ook de toekomstverwachtingen. Therbom: „Het klassieke idee van het socialisme was dat van een woning, een goed gebouwd, komfortabel, gezeUig huis waarin ieder zich thuis zou voelen. Nog steeds geen gek ideaal, maar we moeten ook denken aan de toekomstige maatschappij als een open mimte, als een tuin waarin iedereen kan rondzwerven en kan doen en laten waar hij of zij zin in heeft." (DdH)

Ideologie en Macht, uitgeverij SUA, prijs ƒ22,50

Deetman schijnt door het strakke tijdschema van zijn procedure de Tweede Kamer vergeten te zijn, stellen de vragenstellers.

Kwart hoogleraren weg De wetenschappelijke top van universitair Nederland moet met een kwart worden temggebracht. Volgens berekeningen van het ministerie zal het aantal hoogleraren met bijna 24 procent afnemen als gevolg van de herstrukturering van het wetenschappelijk corps, wat een besparing zal opleveren van ruim honderd miljoen gulden. Dit valt op te maken uit het herziene Algemeen Financieel Schema, waarin de budgetten voor de universiteiten en hogescholen voor de jaren 1983-1987 zijn vastgelegd. In Leiden zullen er tot 1990 ongeveer 90 van de 348 hoogleraarsposten verdwijnen. Minister Deetman verdedigt in zijn kommentaar op het Leids leerstoelenplan die vermindering onder meer met de daling van het aantal studenten halverwege de jaren tachtig.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen