Ad Valvas 1982 - 1983 - pagina 444

AD VALVAS — 3 JUN11983

6

Socioloog onderzocht sexisme en fascisme in mythes

De heimelijke verlangens van Flato, Cuchulain en Kuifje Theorieën waarin eenzijdig het verband gelegd wordt tussen fascisme en economische krisis, hebben de laatste jaren qua belangstelling veelal plaats moeten maken voor theorieën waarin koppelingen tussen fascisme, sexisme, mannelijke rationaliteit en militaire gedragspatronen centraal staan. Natuurlijk: nauwgezet empirisch onderzoek bracht steeds meer a a n het licht over de wijze waarop bepaalde economische belangengroepen indertijd Hitler in het zadel hielpen en hielden. En duidelijker werd welke reorganisaties in kapitaalgroepen onder het fascistische bewind tot stand kwamen. M a a r analyses van de economische funkties die het fascisme had, verklaren nog niet de massale a a n h a n g die deze beweging onder de bevolking kon krijgen. Met name Klaus Theweleit is een a a n t a l jaren terug in zijn tweedelige Männerphantasien hierop ingegaan en hij heeft daarmee het denken over fascisme een belangrijke wending gegeven. Hij gaat niet uit van misleiding van de massa's die over een vals bewustzijn zouden beschikken en h u n economische belangen niet goed weten in te schatten, maar stelt zich de vraag wat de aantrekkingskracht van het fascisme is geweest. Hoe kan het verlangen zich zo ontwikkelen dat het n a a r zijn eigen onderdrukking verlangt? Een zelfde soort vraagstelling n a a r de emotionele basis van het fascisme speelt in het onlangs verschenen boekje „Seksisme/fascisme, rekonstruktie van een mannen-ideaal" van Sas Jan van Stam. Hij studeerde theoretische sociologie aan de VU en was vervolgens TAP-medewerker bij het fascisme-projekt van deze subfakulteit. Daarna werd hij werkloos. Of beter: baanloos, want hij werkte verder aan het boek dat hij in eigen beheer uitgaf.

Het boek gaat niet zozeer over de politiek georganiseerde, maar eerder de alledaagse vormen van fascisme, seksisme en racisme. Want, zo schreef de Franse filosoof Michel Foucault al, het gaat ook over het fascisme in ons allen, i n onze koppen en in ons alledaagse gedrag, het fascisme dat ons de Macht laat liefhebben, dat ons verlangen precies n a a r datgen e laat uitgaan, dat ons beheerst e n uitbuit. 2JO was de kracht van Hitler dat hij zijn volgelingen niet alleen materiële welvaart in het vooruitzicht stelde, maar dat hij hen bovenal aansprak op h u n mane n vrouwidealen. Hij beloofde h e n geluk op een wijze die hen tot in het diepst van h u n zielen raakte en ontroerde. „Het fascisme is een beweging die gevormd wordt door mannen op zoek n a a r avont u u r en geluk, en in een gemeenschappelijke, kameraadschappelijke strijd tegen de Vijand realiseren zij dit geluk," schrijft Van Stam. Het organiseert een bepaald soort v a n prestatiegerichtheid, waardoor mannen zich „man" kunnen voelen. Of je n u hoog of laag in de hiërarchie staat, dat maakt niet uit. Hoe dan ook ben je trots datje als gestaald kaderlid of als gewon e frontsoldaat de eer van het vaderland k u n t verdedigen. Ga je er a a n kapot, dan weetje in elk geval d a t er aan je gedacht zal worden als aan een dappere m a n die zich heeft opgeofferd voor een goede zaak en dat er „thuis" om je gehuild zal worden.

waarin mensen leven, denken en handelen. En dan is het van belang, ook als het gaat om het formuleren van anti-fascistische perspectieven, de logica (opbouw, structuur, dynamiek, etc.) van deze mythes, deze politieke machines, te doorgronden. Van Stam heeft in zijn boekje bewust niet de uitgesproken fascistische mythes geanalyseerd, m a a r juist mythes die tot de 'normale' westerse beschaving behoren en ogenschijnlijk niets met gaskamers, Endlösung en vrouwenhaat te maken hebben. I n het eerste hoofdstuk wordt het beroemde 'Symposium' van Plato behandeld. Daarin staat de verhouding tussen begeerte, wilsk r a c h t en rede centraal. Het tweede hoofdstuk bevat een analyse van 'Het siekbed van Cuehwlaln', een oude Ierse mythe waari n een echte krachtpatser verliefd wordt op een mooie prinses uit een verre, sprookjesachtige stad. Het derde hoofdstuk gaat over de strip 'Kuifje in Afrika', waarin het daarin aanwezige racisme geïnterpreteerd wordt als een produkt v a n Kuifjes problemen met zyn in-wording-zijnde mannelijke, sexuele geaardheid.

Het mytische

Gremeenschappelijk a a n de drie analyses in het boekje is. te laten zien, ten eerste, hoe in de drie mythes al dan niet uitgesproken een mannen-ideaal (of: mannen-moraal) aanwezig is by het oplossen v a n een bepaald probleem en, ten tweede, welke problematische effekten van die 'oplossingen' uitg a a n ten aanzien van het verwerken van de emoties van de hoofdfiguren.

Fascisme was en is dus niet alleen een beweging gebaseerd op pure repressie, maar „werkt" vooral via de weg van beïnvloeding van h e t onbewuste, het mythische, via taal en beelden. De werking van mythes kan volgens Van Stam vergeleken worden met machines: een mythe produceert de poUtieke kontext

Gereformeerde onmacht over oorlogsvraagstuk Het vraagstuk van oorlog en vrede houdt de Grereformeerde Kerken in hevige mate bezig. In 1978 werd weliswaar in een uitspraak van de synode gesteld dat de kernbewapening een „demonisch karakter" heeft, maar daarmee blijkt het pleit allerminst beslecht te zijn. De diepgaande meningsverschillen blijven bestaan, lijken zelfs groter te worden. Ter illustratie: de Grereformeerde Kerken betalen aan het IKV per jaar 26.000 gulden, hetgeen de kerk van Arnhem alleen al 40.000 gulden heeft gekost aan opzegging van vrijwillige kerkelijke bijdragen. De gereformeerde predikanten Grandia en Van der Laan analyseren in h i m boek het gereformeerd denken en handelen inzak e de vragen rond oorlog en vrede gedurende de afgelopen eeuw met h e t doel de achtergronden duidelijk te maken van waaruit dat denken en handelen te begrijpen valt.

Volgens de schrijvers moet het spreken over het oorlogsvraags t u k binnen de Gereformeerde Kerken betiteld worden als een geschiedenis van ormiacht. Het is de kerk tot op heden niet gelukt een duidelijke uitspraak te doen, m e t name over de vraag langs welke weg dat „demonisch karakter" van de kernbewapening bestreden moet worden. Maar ook i n het verleden had de kerk moeit e met het oorlogsvraagstuk. Zo stelde de synode van Amsterdam i n 1936 nog dat „geen plaats is voor leden onzer Gereformeerde Kerken in organisaties die van (...) onschriftuurUjke dwalingen uitgaan, als daar zijn: het „Leidersbeginsel", de nationalistische totalitaire machtsstaat, en de antimilitaristische verwerping van den oorlog in eiken v o r m . . . " , hiermee leden van de NSB en de CDU (een antimilitaristische partij) op één Ujn stellend. Ztonder twijfel is het boek van de twee predikanten belangrijk omd a t het de eerste keer is dat dit onderwerp systematisch en betrekkelijk volledig behandeld wordt. Soms is er wel sprake van een teveel aan informatie: het integraal publiceren van alle synode-uitspraken omtrent het oorlogsvraagstuk mag dan wel de volledigheid dienen maar vergt a a n de andere kant nogal wat van het uithoudingsvermogen van de lezer(es). W a t meer bezwaren kan men aanvoeren tegen de opzet en inde-

BOEKENTIJDSCHRIFTEN

ling van het boek. Achtereenvolgens komen aan bod de opvattingen van gereformeerde voormann e n als Kuyper, Bavinck en Colijn, de wijsgerige structuuranalyse van Dooyeweerd, het politiek denken n a de Tweede Wereldoorlog (o.a. van Diepenhorst en Rothuizen), alle synode-uitspraken over oorlog en vrede en enkele artikelen uit Centraal Weekblad. In h e t laatste hoofdstuk besteden Grandia en Van der Laan aandacht aan het Gereformeerd Vredesberaad, IKV en Kerk en Vrede, groepen van waaruit aangedrongen werd en wordt op een duidelijker spreken van de kerk. Het grote nadeel van een dergelijke, thematische aanpak is dat bepaalde zaken op een verschillende plaats besproken worden terwijl ze wel degelijk met elkaar te maken hebben. Zo wordt op pagina 112 de bespreking door de synode v a n Bentheim (1982) van een studierapport over het oorlogsvraags t u k behandeld terwijl de inhoud v a n dat rapport pas op pagina 189 a a n bod is. Mede hierdoor wordt h e t zicht op hoe verschillende ontwikkelingen op elkaar inspeelden enigszins bemoeilijkt en 'bevat het boek nogal wat doublures. Tot-slot: in de epiloog stellen de schrijvers dat n a a r h u n overtuiging alleen het radicale pacifisme een definitieve oplossing biedt voor de vragen van oorlog en vrede. De Gereformeerde Kerken dienen vredeskerken te zijn. Op zich een duidelijk standpunt, m a a r gezien de problemen die de Kerken al met het atoompacif ism e hebben valt te betwijfelen of h e t radicaal pacifisme veel ingang zal vinden. (L.E.) A. C. Grandia en H. van der Laan, de geieformeerden en het oorlogsvraagstnk, Uitgeverij Meinema, prijs: fZZfiO,

Bas Jan van Stam,: .. Mannelijke emoties sijn het cement van een fascistische structuur . (Foto Bram de Hollander). De drie mythes blijken Produkten t e zijn van angst en onzekerheid over het heersende, maar in verval zijnde, morele systeem van goed en kwaad. De mythes vertellen in feite wat de oorzaken van die maatschappelijk-morele crisisconstellaties zijn: het zijn verzwegen boodschappen die de lezer onbewust aangeven wat de dreiging is en hoe die bestreden moet worden. Zo verschijnt in de drie mythes het vrouwelijke en het lichamelijke als iets dat gevaarlijk is en dat door mannen beteugeld moet worden. Want anders gaat irrationaliteit heersen (Plato), dreigt impotentie (Kuifje) of s t a a t de waanzin op de loer (Cuchulain). Deze vijanden zetelen niet alleen i n de buitenwereld, m a a r ook in h e t eigen mannenlichaam. Via dit achterdeurtje probeert de vija n d namelijk de balans tussen h e t heersende verstand en de overheerste verlangens en emoties te verstoren. Het front waar-

op gestreden moet worden, neemt d a n de vorm van een voortdurende persoonlijke strijd aan. De spelregels daarvan, zo leren de mythes, zijn hard: wie het gevecht niet aan kan, wie vlucht, wordt gedood of gaat ten onder. Als er geen crisisachtige spanning heerst, aldus een conclusie u i t de analyse van de drie mythes, d a n vervelen de mannelijke hoofdfiguren zich mateloos; dan beginnen ze zich al snel ongemakkelijk en bovenal nutteloos te voelen. Voor degenen die geïnteresseerd zijn in de relatie mannelijkheidfascisme en niet vies zijn van vaak speculatieve psychoanalytische interpretaties is dit boekje inspirerend en, ondanks de ernst v a n het onderwerp, vermakelijk. (W.C.)

Bas Jan van Stam, Seksisme/fascisme, Rekonstruktie van een mannen-ideaal. Over de korrespondentie tussen een oude Griek, een fiere held, en de jonge reporter. 145 pag. Voor/10,- te verkrijgen in OA. de VÜ-boekhandel.

Inleiding vrouwenstudies voorziet in leemte R u i m vijftien jaar vrouwenbeweging heeft tot n u toe niet kunnen voorkomen dat er met een merkwaardig aandoend onbegrip tegen „vrouwenstudies" wordt aangekeken. Veel feministisch geschoolde vrouwen moesten „nee" verkopen als hen door collega's werd gevraagd n a a r „een boekje waar n u precies in zou staan wat vrouwenstudies zijn". Gelukkig is die inleiding er nu: een door Saskia Poldervaart, medewerkster vrouwenstudies aan de üvA, e n vijf mede-auteurs geschreven lijvig boek dat als doel heeft inzicht te bieden in het ontstaan en object van vrouwenstudies, en de verschuivingen en nieuwe vragen in de theorievorming. N a de geschiedenis van de vrouwenbeweging en een beschrijving v a n het begrip vrouwenstudies, wordt aan de hand van negen deelgebieden de situatie van vrouwen geschetst en de stand v a n de theorievorming weergegeven. Het boek wordt afgesloten m e t een theoretische evaluatie v a n de twee inspiratiebronnen marxisme en psychoanalyse, die de stand van de theorievorming op dit moment bepalen. Het doel van een inleiding zou volgens mij moeten zijn een eerste kennismaking met een wetenschapsgebied, resulterend in een vergroting van de kennis en een beter begrip. Aan vergroting van de kennis zal dit boek zeker bijdragen: het is zeer informatief en geeft een vrij goed overzicht van

de bestaande literatuur op elk gebied. Niet aUe gebieden worden echter beschreven, de bètawetenschappen, rechten en theologie blijven buiten beschouwing. Een ander nadeel betreft het verschil i n bijdragen, zowel kwantitatief als kwalitatief. Het gedeelte over socialisatie is vrij mager, wat j a m m e r is, omdat het min of meer de basis legt voor de rest van het boek. Daar staat t ^ e n o v e r dat theoretisch vrij ontoegankelijke terreinen, zoals bij voorbeeld het denken over seksualiteit, duidelijk worden beschreven. Het begin van het boek is niet zo geslaagd. Als geïnteresseerde leek zou je bij een dergelijke inleiding waarschijnlijk het liefst willen lezen wat vrouwenstudies n u eigenlijk zijn. In plaats daarvan moet je eerst door de organisatie v a n vrouwenstudies op de diverse universiteiten en fakxilteiten heen. Dergelijke informatie hoort t h u i s in een bijlage achterin, of misschien zelfs helemaal niet in dit boek, omdat de gegevens op h e t moment van verschijnen al niet meer klopijen, en voor wat de VU betreft, al jaren verouderd zijn. . Of het boek tot een beter begrip v a n vrouwenstudies bijdraagt is de vraag. Op veel universiteiten is de strijd rondom vrouwenstudies nog niet gestreden en bUjft het aantal weerstanden ertegen

Vervolg van f^'

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen