Ad Valvas 1982 - 1983 - pagina 77

AD VALVAS — 1 OKTOBER 1982

Technisebe vooruitgang ter diskussïe in proefschrift sociologe Marlies ter Borg-Neervoort

^»Symbolische akties als Greenpeace zijn erg belangrijk" Wat is er eigenlijk aan de hand bij de vaak felle discussies rond kernenergie en DNA-recombinant onderzoek? Kan innovatie ons uit het dal helpen? Of is een economie van het genoeg en een alternatieve techniek de enige uitweg? Zo omschrijft Marlies ter Borg-Neervoort in het kort de problemen die zij in haar proefschrift „Innovatie tot in eeuwigheid" behandelt. Zij promoveerde afgelopen woensdag aan de VU. Het proefschrift kreeg als ondertitel mee: „Het geloof in de technische voortuitgang in discussie". Haar promotoren waren - het zal geen verbazing wekken - prof. dr. B. Goudzwaard en prof. dr. D. Th. Kuiper. Coreferent was prof. dr. E. Boeker. Marlies ter Borg-Neervoort heeft sociologie in Leiden gestudeerd. Na haar afstuderen heeft zij een tijd bij het wetenschappelijk bureau van de PPR gewerkt. Bij de PPR hield zij zich voornamelijk bezig met de groei-ideologie en hoe het mogelijk zou zijn daarvan af te stappen. Ook heeft zij meegewerkt aan de PPR-uitgave „Barst in de groei". Haar proefschrift is eigenlijk een logische voortzetting van haar werk bij de PPR. „Ik had de behoefte om wat dieper door te graven over dit soort onderwerpen dan bij een politieke partij mogelijk is." En over haar keuze van de VU, c.q. Goudzwaard: „Ik had wel eens wat van Goudzwaard gelezen en ik had het gevoel dat hij een heel goede ingang had gevonden om juist vanuit die culturele invalshoek het geloofskarakter dat achter het vooruitgangsgeloof zit, te bekijken." Na haar werk bij de PPR solliciteerde zij bij de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR). „Dat is een verhaal dat ik graag vertel. Ik heb gesolliciteerd op een volle baan met het verzoek of ik part-time kon werken; en met het verzoek of ik dan en dan opgeroepen zou kunnen worden aangezien ik 8 maanden zwanger was. Tegen de tijd dat ik opgeroepen werd, lag ik in het ziekenhuis omdat de geboorte zich te vroeg aankondigde. Een normale werkgever vindt dat allemaal zo lastig, maar deze werkgever, de heer Baehr, heeft mij, toen ik inmiddels weer uit het ziekenhuis was, thuis een sollicitatiegesprek afgenomen. Een week later heeft hij toen nog twee

Twee carrières op één kussen Het is wellicht nog aardig- om te vermelden dat haar echtgenoot, M.B. ter Borg, op dezefde dag in Leiden promoveert op het proefschrift „Nihilisme en de Franse sociologische traditie". Deze dubbele promotie roept de vraag op naar de problematiek van de „twee carrières op één kussen", waarover onlangs een studiedag werd gehouden. Zij erkent dat het problemen kan geven, met name omdat de samenleving er nog niet op ingesteld is. Zij hebben geboft met hun werkgevers, maar dat is nog niet voldoende. Van belang is ook hoe de samenleving reageert op een andere dan de traditionele arbeidsdeling tussen man en vrouw. Bijvoorbeeld: toen haar man enkele dagen per week het huishouden deed, vroegen de buren meewarig of hij nog steeds in de WAO liep...

Roeleke Vunderink mensen van de WRR gestuurd. Uiteindelijk ben ik als eerste vrouw en als eerste part-timer in de staf aangenomen. Dit is natuurlijk een verhaal dat meestal andersom ligt, namelijk dat vrouwen niet eens durven solliciteren als ze zwanger zijn. Wij vrouwen kurmen best wat, maar dan moeten we ook de ruimte krijgen voor onze specifieke dingen. Inmiddels zijn er trouwens 4 part-timers en 3 vrouwen in de staf, er is dus wel een voorbeeldwerking van uitgegaan!"

als John Stuart Mill: de relatie tot de ontwikkelingslanden, waarvan we nu zeggen, wat verschrikkelijk, die internationale arbeidsverdeling, het feit dat mensen in ontwikkelingslanden allerlei behoeften hebben gekregen die ze vroeger niet hadden, dit soort dingen zijn allemaal gewild door mensen als John Suart Mill, terwijl wij nu zeggen: wij wisten het niet. Er gaat een enorme schokwerking van uit als je ontdekt dat dit allemaal bedoeld is geweest, dat wij precies datgene hebben gekregen waarnaar gestreefd is."

Brede maatschappelijke discussie Uit het onderzoek blijkt dat er grote meningsverschillen be-

hopen dat we er een keer uitkomen, maar dat hoeft niet persé samen te vallen met het moment dat De Braauw op straat komt te staan. En dat heb ik geprobeerd te betogen: dat je je niet moet ophangen aan zo'n officiële discussie, want mensen discussieren wel of niet, in gezinnen, in kerken, in vakbonden, op borrels en in de werksituatie, en dat is natuurlijk de essentiële discussie." „Ik verwacht zelf dat de kernenergie niet doorgaat in Nederland. Ik heb het idee dat de stuurgroep iedereen zoveel mogelijk aan het woord laat. Er worden nu ook alternatieven ontwikkeld. Het is dus niet meer zo als vroeger: er is één model en de rest is emotioneel en irrationeel. Nee, we zijn nu zo ver dat er modellen beschikbaar zijn voor

„Wat voor mij de kern van het proefschrift is, is dat wij vaak onbewust meewerken aan iets vanuit allerlei onbewuste of half bewuste vooronderstellingen, waar we dan later eigenlijk enorme last van hebben. Voor mij is het proefschrift daarom iets bevrijdends geweest, omdat ik dat ging begrijpen. Voordat ik eraan begon was de hele wetenschap en techniek iets enorm bedreigends dat over je heen kwam. Als je dan gaat herkennen in hoeverre je daar zelf eigenlijk verantwoordelijk voor bent en aan meewerkt, dan ga je ook zien dat het anders kan."

Deze opvattingen worden vergeleken met de denkbeelden waaruit moderne opvattingen over techniek en samenleving zijn voortgekomen. Het gaat daarbij met name om de visies op de techniek, zoals die in de 18e en 19e eeuw binnen het zogenaamde „vooruitgangsdenken" tot ontwikkeling kwamen. De techniek bleek binnen dat vooruitgangsdenken een soort rode draad te zijn. „Ik ging zien hoe datgene wat we nu hebben, de technocratie en de macht van deskundigen, hoe dat eigenlijk gewild is door iemand als Comte. En hetzelfde geldt voor mensen

Het is grappig dat je dit soort dingen ook in het christelijk geloof ziet. Het meer optimistische: om het goede leven te krijgen, moeten we die weg bewandelen, of, als je dat niet doet: pas op hoor! Als je dit hel en verdoemenis denken niet ziet, wordt je analyse volstrekt onschuldig. Want wat zegt iedereen: vooruitgangsgeloof? Kom, kom, daar Marlies ter Borg-Neervoort wil nog graag kwijt dat ze het leuk vindt dat ze op de VU altijd erg plezierig ontvangen is. Hoewel ze zelf niet uit VUkring komt, heeft ze de VUsfeer als hartelijk ervaren. Sommige dingen hebben overigens wel verbazing gewekt. Toen ze aan haar promotoren Goudzwaard en Kuiper vroeg waarom die nooit het werk van de natuurkundige Dippel gebruikt hadden, antwoordden die wat lachend: „Tja, wij weten wel hoe dat komt, dat is omdat Dippel hervormd is, en wij zijn gereformeerd."

Vooruitgangsgeloof

Centraal in deze studie staat het vooruitgangsgeloof in de techniek. MarUes veronderstelt dat ook in moderne beleidskringen nog veel van dat geloof valt terug te vinden. Zij onderzoekt de achterliggende vooronderstellingen van de centrale overheid die, gesteund door beleidsadviseurs, een bepaalde techniek-politiek ontwerpt. Aan de andere kant bestudeert zij de opvattingen van maatschappelijke bewegingen rond techniek en samenleving, zoals die blijven uit het verzet tegen kernenergie, DNArecombinant onderzoek en in het streven naar alternatieve techniek. „De vraag waar het in deze studie om gaat, is wat er nu eigenlijk in het geding is in de discussie rond de techniek zoals deze tussen de overheid en de genoemde maatschappelijke bewegingen wordt gevoerd" (p.4).

„Ik heb het wijde vooruitgangsgeloof dat Goudzwaard beschrijft, opgesplitst. Men heeft tegenwoordig niet meer dat optimisme; iedereen zegt dat het alsmaar slechter wordt, dus in die zin is er geen vooruitgangsgeloof meer. Er is nog wél een geloof in de vooruitgang van wetenschap en techniek en economie m die zin dat men zegt: niet om het paradijs te bereiken hebben we dat nodig, maar om de hel te voorkomen. Het is nu veel meer een hel en verdoemenis denken.

MarUes ter Borg-Neervoort: ,Jilleen een uitweg als het geloof in de technische verandering wordt losgelaten." staan tussen de centrale overheid en de maatschappelijke bewegingen. Een van de pogingen om die patsteüing te doorbreken is de Brede Maatschappelijke Discussie (BMD) over energie. Het is echter maar de vraag hoe de discussie zal verlopen. De kans bestaat dat de BMD uitmondt in een nog grotere polarisatie. Ook bestaat de mogelijkheid dat er consensus uitkomt, doordat bepaalde standpunten worden weggedrukt. Wil de discussie echt democratisch verlopen, dan moet aan een aantal voorwaarden worden voldaan. Zo moet een aantal technisch-economische opties altijd open blijven en niet bij voorbaat afgesloten worden. ,,De gepleegde ingrepen in de natuur zijn veelal van dien aard, dat van 'een terugdraaien van beslissingen zelfs technisch geen sprake kan zijn. Het voorbeeld bij uitstek is natuurlijk de kernenergie, waarmee men, in Dodewaard en Borssele, dagelijks nog bijdraagt aan het sluiten van de niet-nucleaire optie." (p.218). Wat verwacht zij nu van de BMD? „Ik vind die officiële BMD wel belangrijk, maar niet zó belangrijk natuurlijk. Het gaat er niet om dat nu precies uit die discussie na 2 jaar, als de stuurgroep zijn werk heeft gedaan, we er dan uit zijn. De discussie is al jaren lang bezig en het is te

de alternatieven. Dat betekent dat er een grote kans bestaat dat kernenergie niet doorgaat in Nederland."

Hel en verdoemenis Wat vind je van het huidige verzet tegen kernenergie, bijvoorbeeld aktievoerders die zich aan de hekken van de kerncentrale in Dodewaard vastketenen; en de akties van Greenpeace, die het storten van radioactief afval in zee proberen te verhinderen? „Ik vind dat heel belangrijk. Het zijn symbolische akties; en juist omdat het hier gaat om nietzuiver rationele kwesties, zijn symbolische akties heel belangrijk. Met praten alleen kom je er nooit uit, het gaat juist om kleine schokeffecten, kleine prikjes, waardoor de mensen wellicht op andere ideeën komen.' Dat ze gaan denken: er zijn mensen die dit zó belangrijk vinden dat ze dät er voor over hebben. Het hele symbool van het vastketenen vind ik heel goed: keten je je nou inderdaad vast aan kernenergie, want dat is natuurlijk de kwestie. Je ketent je daar voor zoveel duizenden jaren als volk aan vast. Het symbool is heel goed, maar het is j simmer dat dat niet altijd even goed wordt uitgebuit door de pers. Zo'n aktie zegt veel meer dan een mooi verhaal met cijfers erin."

zijn we toch van af, nee, het gaat er nu om om het hoofd boven water te houden. Maar ook dät kan een geloofsaspekt hebben: om het hoofd boven water te houden moet je de wetenschap vrijlaten, zoveel mogelijk innoveren, alsmaar groeien, en de milieunormen maar wat minder strak hanteren."

Vrede Het 18e en 19e eeuwse vooruitgangsgeloof beloofde een sociaal paradijs. Dat is tot op zekere hoogte uitgebleven, hetgeen in moderne beleidskringen tot een nuancering, echter niet tot een afwijzing van het geloof in de technische verandering heeft geleid. In de maatschappelijke bewegingen worden de dogma's van dat geloof zelf als de oorzaak van de problemen gezien. Een uitweg is er volgens Marlies ter Borg-Neervoort alleen als het geloof in de technische verandering wordt losgelaten, zodat er een open discussie over de toekomst van de techniek in de samenleving ftiogelijk wordt. Zij heeft niet de illusie dat dat op korte termijn kan. De geschiedenis heeft wel uitgewezen dat het lang kan duren voordat sociale veranderingen plaatsvinden en een breed draagvlak hebben. „Intussen moet je gewoon je best doen, op een normale manier en op je eigen plaats. Als je maar, als alles mis mocht lopen, tegen je kinderen of ouders kunt zeggen: ik heb mijn best gedan. Dan heb ik toch een soort vrede in mijn hart." Het proefschrift „Innovatie tot in eeuwigheid" is uitgegeven bij de Horstink in Amersfoort is voor f22,50 in de boekhandel verkrijgbaar.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen