Ad Valvas 1982 - 1983 - pagina 259

11

AD VALVAS — 28 JANUAR11983 SïSA^> \X(^'» ^ i ^ v ' » * . « « »

Vijftig Jaar „Machtergreifung"

Weimar: Voorbeeld of uitzondering Op zondag 30 januari is het vijftig jaar geleden dat Hidde van der Veen Adolf Hitler benoemd de DDR een vrij negatief beeld werd tot Rijkskanselier. in van Weimar. Heel duidelijk zie je Daarmee kwam er in feite daar de traditionele beoordeling de communisten een eind aan de republiek van de kant van inklusief het negavan Weimar, de eerste doorwerken, tieve ordeel over de sociaaldemoduitse democratische craten. Heel opvaUend is bovendat men tot op zekere hoogstaat. Velen hebben zich dien te de rol van de KPD uit de in het verleden afgevraagd schuldlijn probeert te halen. De hoe het zover kon komen, verantwoordeUjkheid voor de van de repubUek velen vragen zich ook nu vermetiging wordt mtsluitend bij rechts en af of een herhaling onmo- zeker niet hij links gelegd". je naar West-Duitsland gelijk is. Over de republiek „Als of naar het Westen in het van Weimar had Ad Val- kijkt, algemeen, dan zie je dat men vas een gesprek met prof. daar Weimar beschouwt als een die eigenlijk nooit geJürgen Hess (39), hoogle- repubUek slaagd is dat te worden wat zij raar in de nieuwste ge- had moeten worden. schiedenis aan de Vrije Er worden overigens wel verschillende theorieën aangevoerd Universiteit. Hess zal op waarom de repubUek haar doelmaandag 31 januari een stellingen, die in het algemeen positief gewaardeerd worden, openbare les geven over wel nooit heeft bereikt. Enerzijds is vijftig jaar ,p\iachtergrei- er een tamelijk deterministische fung". visie, die van wat ik genoemd heb Adolf Hitler kwam op een legale wijze aan de macht. De republiek van Weimar kende in haar grondwet artikel 48, dat de president het recht gaf in te grijpen als naar zijn mening het parlement niet meer functioneerde, toen in april 1930 het kabinet Müller ten val kwam, benoemde de toerraialige Rjjkspresldent, Feldmarschall Paul von Hindenburg, op grond van bovengenoemd artikel de Zentrum-poUticus Bnming tot nieuwe Rijkskanselier. Sommige historici beschouwen dit als het moment waarop een einde kwam aan de democratie, anderen zijn daarentegen van mening dat er nog wel degelijk van een democratische staat gesproken kon worden, omdat Hindenburg een democratisch gekozen president was. Nadat twee volgende kanseUers (Von Papen en Schleicher) evenmin orde op zaken hadden gesteld, benoemde Hindenburg op 30 januari 1933 Hitler tot Reichskanzler. De pohtici waren van memng dat een oplossing van de Duitse problemen niet gevonden kon worden zonder de steun van de grootste politieke partij van dat moment, de NSDAP. Von Papen, die vice-kansUer in het kabinet van Hitler was, rechtvaardigde zijn stap tegenover een criticus met te zeggen dat Hitler zonder twijfel binnen twee maanden mtgeschakeld zou 2äjn en „in een hoekje zou zitten piepen". Typerend was dat slechts drie nationaal-socialisten zitting hadden in het negen man sterke kabmet-Hitler. Enkele weken later trok deze minderheid alle macht naar zich toe en was het lot van de constitutie van Weimar bezegeld.

Aangeboren bandieap Die repubUek is al vanaf haar ontstaan een omstreden instelImg geweest. Ter linkerzijde meende de Duitse communistische partij (KPD) dat de uit de mislukking van de revolutie van 1918 geboren repubUek zelf ook niet meer dan een mislukking kon zijn: een burgerlijk-kapitalistisch, in feite imperialistisch instituut, dat zo snel mogelijk weer ter zijde geschoven moest worden. Ter rechterzijde overheerste heimwee naar het in wezen pruisische, mlUtaristische keizerrijk van voor de Eerste Wereldoorlog. Deze tegenstelling heeft het bestaan van de repubUek beslissend beïnvloed en, zo constateert Hess, is tot op de dag van vandaag in de wetenschappelijke benadering van die republiek terug te vinden. „Nog altijd bestaat er

„de aangeboren handicap". In die theorie wordt vooral gewezen op de gebrekkige veranderingen die de revolutie van 1918 teweeg bracht: de democratisering is uitgebleven. Anderen menen dat de republiek wel degelijk een kans heeft gehad, maar dat de omstandigheden dusdanig waren dat zij op den duur ten onder moest gaan. Men is het er binnen deze tweede visie overigens niet helemaal over eens waar de voornaamste tegenstanders gezocht moeten worden. Een historicus als Erdmann heeft de neiging te zeggen dat de democraten zelf hebben gefaald: anderen, zoals Bracher en ikzeU vind die houding ook veel overtuigender, wijzen op een samenloop van omstandigheden. Inderdaad, de democraten waren zwak, maar aan de andere kant waren ze juist zwak omdat ze voortdurend werden aangevallen. Je kunt, kortom, de rol van de tegenstanders van de democraten niet verwaarlozen. Daarbij zijn niet aUeen de extremisten van belang, maar ook de, gematigde, conservatieve tegenstanders, d.w.z. voorstanders van een autoritaire republiek die in veel gevaUen m hun hart hoopten op een terugkeer van de monarchie". De repubUek van Weimar heeft eigenlijk nooit goed gefunctioneerd. Het is al verwonderlijk dat zij het jaar 1920 overleefde. In dat jaar vond in maart de KappPutsch plaats, een door rechtse krachten uit de oude eUte georganiseerde greep naar de macht. Deze staatsgreep mislukte, om-

dat er een algemene staking uitgeroepen werd. Daaraan werkte ook het ambtelijke apparaat mee, bovendien hield het leger zich tijdens de Kapp-Putsch grotendeels afzijdig. Na enkele dagen kon de regering die naar Zmd-Duitsland was gevlucht, weer naar Berlijn terugkeren. Een andere belangrijke gebeurtenis m dat jaar waren de verkiezingen van juni. De partijen die de consitutie van Weimar hadden goedgekeurd verloren hun meerderheid en vielen van 76% terug op 46%. Dit gebrek aan openbare toestemming had de republiek in grote moeUijldieden kunnen brengen, maar vooralsnog bleken de tegenstanders te zwak om een beslissende aanval te kunnen ontketenen. In de volgende jaren werd er geregeerd door steeds kort functionerende coaUties, die altijd sterk iimerlijk verdeeld waren. Een stabiUserende invloed had de sociaal-democraat Ebert, die als president aUes deed wat in zijn macht lag om de repubUek te redden. Mede dankzij hem overleefde de repubUek het inflatiejaar 1923. Ben tweede stabiUserende factor was de buitenlandse steun die vanaf 1924 gegeven werd. De daarop volgende roaring twenties leken jaren van economische voorspoed, maar de periode van de inflatie had een dusdamge herverdeling van het bezit veroorzaakt dat de crisis van 1929 niet opgevangen kon worden. OpvaUend in de jaren 1924-1929 is, dat er geen politieke stabihteit heerste. Ieder jaar kwam omstreeks Kerst weer een regering ten val, als de begroting voor het volgende jaar vastgesteld moest worden. Van degenen die het politieke systeem bijeen hielden was Gustav Stresemann de belangrijkste. In aUe regeringen was hij minister van bmtenlandse zaken. Bovendien wist hij zijn partij, de rechtse Uberale Deutsche Volkspartei gedurende deze periode in het democratische spoor te houden. Toen hij in 1929 stierf, verdween binnen zijn partij de bereidheid tot samenwerking met de sociaal-democraten. De door de belangen van de industrie bepaalde DVP bracht de regering MuUer ten val, al wist men op het laatste moment de Zwarte Piet aan de sociaal-democraten toe te spelen. Daarmee kwam een eind aan de parlementaire kabinetten in de republiek van Weimar. De daaropvolgende verkiezingen van 1930 brachten een aardverschuiving tot stand: de nationaal-sociaUsten veroverden meer dan honderd zetels in het parlement. Hindenburg weigerde vooralsnog Hitler tot kanseUer te benoemen.

Aanhangers van Adolf Hilter juichen hem op de dag van de Machtergreifung voor de Reichskanzlei toe.

«4 4-V

Verkiezingsaffiche van Hitler voor de presidentsverkiezingen in 1932. Het jaar 1932 was een jaar van verkiezingen. In april werden presidentsverkiezingen gehouden. Kandidaten waren Hindenburg en Hitler. De tragiek van deze verkiezingen is geweest dat de duivel met Beelzebub uitgedreven moest worden: In een laatste poging om Hitler van de macht te houden schaarden aUe democratische partijen zich achter de aUerminst om zijn democratische gezindheid bekend staande Hindenburg. Twee Rijksdagverkiezingen volgden. De NSDAP werd de grootste party, maar verloor in de laatste verkiezingen voor het eerst in haar bestaan. Desalniettemin kwam HUter op grond van dit laatste resultaat in januari 1933 aan de macht.

Parallellen? Bij het doornemen van Uteratuur over deze periode is het opvallend hoeveel overeenkomsten er met onze tijd zijn. Er was grote werkloosheid, uitkeringen werden verlaagd, regeringen vielen over bezuinigingsmaatregelen, men trachtte ruimte te scheppen voor het bedrijfsleven, kortom een keur van inmiddels ook weer voor ons bekende verschijnselen was in de eerste jaren na de Krach van 1929 aan de orde van de dag. Dat roept de vraag op naar eventuele paraUeUen tussen Weimar en het hedendaagse Europa. In de woorden van Hess: Is Weimar voorbeeld of uitzondering? Hess: „Het probleem van het zonder meer pareUeUiseren is dat het niet vanzelfsprekend is, dat kapitahstische democratieën fascistisch worden. Nederland is niet fascistisch geworden, Frankrijk niet, Engeland niet, de Verenigde Staten met en ga zo maar verder. Blijkbaar konden kapitahstische democratieën de crisis ook anders aan. Wat is dan de reden dat het in Duitsland en Italië wel tot fascisme gekomen is? Beide staten hadden enorme problemen met hun democratisering gehad. Onvoltooide democratieën konden het slachtoflfer worden, zeker als er bovendien nog een groot nationaal frustratiecomplex was, waarop handig ingespeeld kon worden." „Daarom is het nu ook onzin om elk ogenbUk te roepen: het fascisme is het grote gevaar. AUes wat aan rechtse kant ontstaat moet natuurlijk in de gaten gehouden worden, zeker als een partij als de Centrumpartij in de lift blijkt te

zitten. Maar een element dat bij Weimar vast te steUen is, is dat toen de conservatieve eUtes, maar gedeeltelijk ook de democratische partijen, zich niet afkeurend ten aanzien van het fascisme opgesteld hebben. Wij weten inmiddels wat het fascisme is, en ik heb wel de hoop dat men soms iets uit de geschiedenis leert. Het rechtse alternatief was in de jaren twintig onder veel inteUectuelen een algemeen aanvaard alternatief, m tegenstelling tot vandaag. Democratie was eigenlijk iets heel twijfelachtigs. Juist als je ideeën had over de absoluutheid van besUssingen die effectief genomen moesten worden, was zo'n meerderheidsmechanisme een uiterst dubieus verschijnsel. Dat vertegenwoordigde immers geen enkel principe." Hoe beoordeelt Hess de situatie in de huidige Bondsrepubliek? „De Bondsrepubliek is ingericht als een repubUek die in geen geval in het gat mag vaUen waarin de repubUek van Weimar is gevaUen. Meestal leidt zoiets in de geschiedenis ertoe dat men in een ander gat valt. Dat is ook het probleem geweest in de jaren zeventig, toen er zich plotseling weer extremisme voordeed. Toen had men met de rust en de gemoedelijkheid om dat op te vangen. Toch is men van het pad dat toen is ingeslagen teruggekeerd." „Als je de BondsrepubUek goed bestudeert, kom je tot de conclusie dat zij zo anders is dan de repubUek van Weimar, dat het gevaar waaraan Weimar te gronde is gegaan, de BondsrepubUek niet bedreigt." „Ten eerste is zij slechts één deel van het vooroorlogse Duitsland en ten tweede bevat zij gebieden die al in de negentiende eeuw zich Uberaler ontwikkelden dan het oost-elbische Pruissen." „Op het OgenbUk bestaan de alternatieven ter linker- en ter rechterzijde niet meer. Het rechtse sitematief is in discrediet geraakt door het Derde Rijk en het linkse is gerealiseerd m de DDR, waarvan de meeste Westduitsers toch zeggen: Dat hoeft van mij niet. In de jaren zestig is er een nieuwe linkse bewegmg opgekomen, maar die is weer verzand. Ik wacht nu met spanning af wat de groene bewegmg tot stand zal brengen, want de waarborgen van de Bonner-constitutie tegen instabiliteit hebben ook een stagnatie veroorzaakt, die

Vervolg op pag. 12

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen