Ad Valvas 1982 - 1983 - pagina 477

AD VALVAS — 24 JUN11983

3

Ineke Abrahams-van der Korst promoveerde op wonen en privacy van zwakzinnigen

„Wie nooit alleen is, is nooit zelfstandig'' In de jaren zeventig is er veel kritiek los gekomen op het karakter van zwakzinnigeninrichtingen. Overbescherming van zwakzinnigen zou hun persoonlijke ontplooiing sterk remmen terwijl de eis van volledig aangepast gedrag voor de zwakzinnige en schadelijke overbelasting betekent. En het ononderbroken leven in groepsverband zonder enige privacy zou hët welzijn sterk bedreigen. Een van de belangrijkste kritici prof. Van Gennep gaf in 'Het recht van de zwakste' als zijn mening dat de inrichtingbewoners zelfs schade wordt toegebracht doordat het leven in veel inrichtingen gevaarloos en daardoor kleurloos en routine-matig is. O p 'Noorderhaven', een grote inrichting in de kop van NoordHolland, bestaat sinds 1976 een bijzondere vorm van wonen, waarbij de zwakzinnige bewoners over een grotere privacy kunnen beschikken dan gebruikelijk is in de traditionele paviljoenssetting m e t zijn groepswonen. Van drie leefgroepen van 12 mensen won e n er negen op de verdieping boven het paviljoen elk op een eigen ruime éénpersoonskamer, met douche en balkon. De overige drie hebben ook een eigen kamer maar dan op de benedenverdieping. Voor deze verandering in woonvorm hoefde niet al te veel verbouwd te worden w a n t de kameres boven waren er al, oorspronkelijk gebouwd voor de verpleegkundigen. Die bleken echter liever buiten de inrichting te wonen zodat er ruimte vrij kwam voor meer privacy voor de eigenlijke bewoners. Donderdag promoveerde Ineke Abrahams-van der Korst op dit onderwerp a a n de VU. Tijdens h a a r onderzoek merkte ze dat deze nieuwe woonvorm spontaan leidde tot een andere begeleidingsstijl van het personeel. Het garanderen van veiligheid voor de bewoners maakte als eerste doelstelling geleidelijk plaats voor het streven de zwakzinnige eigen verantwoordelijkheid toe te kennen en medezeggenschap. H e t zelfstandig wonen op een eigen kamer als aanvulling op het groepsgebeuren gaf de bewoners meer privacy waardoor zij vanzelf ook meer als individu werden erkend. De oplettendheid die totdantoe als vanzelfsprekend element in de begeleiding aanwezig was verdween. Ineke: 'Het was n u eenm a a l ondoenlijk om steeds kamer i n kamer uit te gaan om de bewoners in de gaten te houden.' Ineke onderzocht ook enkele groepen waarvoor het niet mogelijk was deze nieuwe woonvorm te creëren. Wel werd de leiding van deze groepen (B-groepen) de houding bijgebracht die de leiding v a n de groepen mèt nieuwe woonvorm (A-groepen) spontaan zich h a d eigen gemaakt parallel aan h e t proces van woonverandering. Zonder enige weerstand ruilden deze groepsbegeleiders h u n bevoogdende manier van optreden i n voor een meer dialogische begeleidingsstijl met meer erkenning van de mondigheid van de bewoners. De sfeer in de groepen werd hierdoor ongedwongener d a n tevoren en de zelfstandigheid v a n de bewoners nam toe. Het bleek dus dat je ook zonder ingrijpende verbouwingen leuke result a t e n kimt boeken als je de begeleidingsstijl verandert. Wat bij de A-groepen spontaan gebeurde bleek hier op geplande wijze mogelijk. Maar kon bij dese groepen nu worden volstaan met een louter immateriële wijsiging - de houding van het personeel - sonder die te ondersteunen met een wijsiging in de materiële omgeving, vroegen we de promovenda.

Spiegels

'Nee we hebben ook in de fysieke omgeving het één en ander veranderd. We brachten bijvoorbeeld simpele voorzieningen aan als- een- grQte_kLQk_€E. ^KêgêLs.

'Ach alles kan misbruikt worden, j e kan zoiets natuurlijk niet onder de tafel werken. Maar het is heel goed dat men zich weer eens realiseert hoe essentieel de houding van een groepsleiding is. Men verwacht n a a r mijn mening teveel van het veranderen van s t r u k t u r e n en van integratie in de maatschappij. Trouwens je k u n t het ook anders zien. In een tijd dat dure verbouwingen niet meer te betalen zijn kunje op deze manier toch een inrichting verder verbeteren.' (Sinds april is er

Jaap Kamerling Toen de klok er hing konden de bewoners zelf vaststellen wanneer ze n a a r school moesten en waren ze niet meer afhankelijk v a n informatie daarover van begeleiders. En als je de bewoners eigen verantwoordelijkheid wilt geven voor de verzorging van h u n uiterlijk moet je natuurlijk spiegels aanbrengen zodat je ook zelf k u n t zien of je h a a r goed zit.' Door kleine veranderingen aan te brengen in inrichting en aankleding van de ruimten konden de bewoners meer greep krijgen op h u n eigen leven. Ineke: 'Twee van de drie B-groepen hadden het garanderen van veiligheid als eerste doel. En dat terwijl de inrichting en het terrein zelf al zo veilig zijn en ingericht op controle. J e hoeft er dan i n je begeleiding niet nog eens een schepje bovenop doen. Als je de mensen blijft beschermen knecht j e ze en houdt ze onmondig. Een p a a r voorbeelden. Op elk stopcontact in de huiskamer zaten v a n die plaatjes omdat men bang was dat de mensen er h u n vingers of vork of zo in zouden steken. En de gewone knopjes zaten achter slot en grendel in aparte kastjes. Op die manier konden de bewoners niet eens zelf regelen wanneer ze het licht aan wilden doen voor een of andere activiteit. Door die kastjes voortaan simpelweg open te houden k u n je heel w a t veranderen. Iets anders: vóór de toiletten en douches had je halve deuren zodat de leiding de bewoner ook daar permanent in de gaten kon houden. Zo werd hij altijd op z'n vingers gekeken. Voor de douches zijn n u bijvoorbeeld gordijnen aangebracht. Maar maakt het nu helemaal niets uit of je nu een hele nieuwe woonvorm creëert of volstaat met wat kleine wijzigingen in de aankleding?

gen. Het gaat dus niet om debiele mensen die meestal midden in de maatschappij wonen in een gezinsvervangend tehuis. De mensen hier hebben in het algemeen toezicht nodig. Nee ik zou niet alle zwakzinnigen midden in de maatschappij willen hebben. Ik zeg niet, zoals sommige kritici, d a t inrichtingen niet deugen. Onze maatschappij is niet zo gemakkelijk, er gebeuren gemene dingen. Een zwakzinnige is weerloos. Onze wereld is niet ingericht op h u n tempo en handicap. We hebben hier bijvoorbeeld een prachtig parkachtig terrein. Als ik hier vijf mongooltjes zie wandelen denk ik: dat kan hier toch maar-lekker, in de stad k a n dat niet. J e moet als personeel alleen wel goed beseffen waar je mee bezig bent. Als je je er niet van bewust bent dat alleen al inrichting e n aankleding van de gebouwen hier een zelfstandig bestaan sterk beperken, moetje daar in je begeleiding ook niet nog eens in meegaan. Inrichting en aankleding lokken dat uit. Rigide begeleiding e n beperkende inrichting hebben de neiging elkaar te versterken.

Tolerantie toegenomen

al een bouwstop voor onder ander e de zwakzinnigeninrichtingen red.). De directie van Noorderhaven zelf was erg enthousiast over de bevindingen van Ineke. 2jij vond die zo belangrijk dat ze besloot honderd exemplaren van het proefschrift te kopen en op te sturen n a a r alle inrichtingen met meer dan driehonderd zwakzinnige bewoners. De oudere inrichtingen - in tot a a l zijn er in ons land ruim 140 zijn meestal nogal groot en op groepswonen gericht maar de laatste jaren is er een tendens n a a r kleinere met meer privacy. H e t zal echter wel heel lang gaan d u r e n voordat de grote verdwen e n zullen zijn want er is weinig geld en door verbetering van de prenatale zorg neemt het aantal zwakzinnigen af.

Isolement

Wat vindt Ineke trouwens van het isolement waarin veel inrichtinggen sich nog bevinden? 'Voor driekwart van onze bewoners is deze omgeving heel geschikt. Er wonen hier mensen m e t een laag tot zeer laag niveau, die zich gauw in gevaar begeven of als ze als gedragsgestoord zijn anderen in gevaar kunnen bren- -

Inrichtingen als Noorderhaven zijn trouwens lang niet meer zo geïsoleerd als vroeger. De bewoners gaan regelmatig n a a r 'buiten': n a a r het vormingscentrum, de judoclub of mee met de avondvierdaagse. De tolerantie van de samenleving ten opzichte van de zwakzinnige is de laatste jaren toegenomen. Ineke: 'Een paar jaar geleden maakte je nog mee, dat iemand van onze inrichting in een restaurant geweigerd werd. D a t komt nu niet meer voor, de VARA-ombudsman heeft daar eens actie tegen gevoerd.' Ook zijn er tegenwoordig veel vrijwilligers in de inrichting, die helpen bij bijvoorbeeld de recreatie zoals h e t zwemmen. En tenslotte groeit Julianadorp, waar de Noorderhaven ligt langzaamaan door zijn uitbreidingen n a a r de inrichting toe. Aan die vrijwilligers heeft Ineke trouwens een interessante stelling gewijd in h a a r proefschrift. Vrijwilligers moeten onbelast m e t bewoners kunnen omgaan. Het spontane karakter van deze ontmoetingen moet gerespecteerd worden en tot uitdrukking worden gebracht in een beleid waarin de vrijwilligers zo weinig mogelijk geconfronteerd worden m e t inrichtingsregels- en procedures. 'Ja tegenwoordig heb je heuse soUicitatie-gesprekken voor vrijwilligers. Dat vind ik onjuist, je moet blij zijn met h u n aanbod. Het is heel goed als er

mensen zijn die niet belast zijn m e t allerlei rapportages en zonder al te veel bekendheid met de bewoners spontaan met hen kunn e n omgaan. Want binnen de inrichting bestaat van elke bewon e r een vast beeld, dat voortdurend wordt overgedragen. De bewoners gaan zich daar ook weer n a a r gedragen. Het is heel goed als er ook mensen met hen omg a a n die onbevooroordeeld zijn. I n h a a r stellingen zet Ineke zich i n het algemeen af tegen al te veel regeltjes en procedures, kortom de burokratie. Er gaat heel wat tijd zitten in 'cliëntvermijdende' activiteiten en dat gaat ten koste v a n de directe omgang met de bewoners. Er dreigt meer óver hen gepraat te worden dan met hen omgegaan.

'Zonde van het geld'

E c h t op het h a r t getrapt voelt Ineke zich als sommige buitenstaanders die eens een kijkje kom e n nemen en dan een zaal met bedlegerige bewoners zien n a afloop iets zeggen in de t r a n t van: 'waarom leven deze mensen' en h e t wreedst vind ik het als eraan toegevoed wordt: 'wat kost dat wel niet?' Voor mensen die dagelijks met zulke bewoners omgaan is zo'n vraag over d zin van die levens een zinloze vraag. Als je ziet met hoeveel aandacht en liefde voor h e t detail zo'n zaal is ingericht, m e t kaarsjes en speeltjes en zo. Zien die mensen dan niet met hoeveel liefde daar het werk gebeurt. Wij verstandelijk begaafden hebben erg veel nodig om gelukkig te zijn, bioscopen, theaters, vakanties etc. Maar die kinderen zijn met zo weinig tevreden. Moet je ze dat dan ook nog misgunnen. Ongelooflijk. Nee zo'n vraag zijn wij zelf voorbij. Zo'n vraag k u n je alleen stellen als er sprake is van een ondraaglijk lijden of een situatie van uitzichtloosheid. Maar daarvan is hier geen sprake. Deze mensen voelen zich vaak redelijk gelukkig. E n verder is de tijd voorbij dat we zo nodig diep zwakzinnigen alles moesten leren. Een jaar of tien geleden leken sommige inrichtingen meer trainingscentra voor operante conditionering dan woon- en leefgemeenschappen. Toen die nieuwe methode opkwam kregen veel ouders opeens weer hoop voor h u n kinderen. Ein die kregen dan de hele dag die trainers op h u n huid. Nee dat werd veel te extreem. Ik heb er zelf ook aan meegedaan, m a a r n u doen we het veel rustiger aan. Het moet hier tenslotte primair een plezierige woonplaats zijn.'

Ineke: 'Ja toch wel en dat was ook wel duidelijk te merken. Eén van de B-groepen had namelijk aanvankelijk de mogelijkheid van de nieuwe woonvorm afgewezen m a a r toen de leiding geconfronteerd werd met het onderzoek en de gunstige resultaten van het nieuwe wonen ging ze de voordelen van privacy inzien en kreeg toen spijt dat ze de kansen op zelfstandige bewoning voorbij had laten gaan. Men zag dat uiteindelijk als de fysieke invulling van de nieuwe begeleidingsstijl. Dat geeft toch iets extra's. Het is precies zoals de schrijver H. E. Bates eens zei: 'Wie nooit alleen is, is nooit zelfstandig'. Het ontbreken van privacy schaadt de zelfontplooiing. In die B-groepen blijft m e n toch zitten met drie of vier mensen die in één ruimte moeten slapen. Je houdt het probleem dat mensen zich altijd met elkaar bemoeien en elkaar ongevraagd commentaar geven. Als je een puzzel maakt moet je weer op tijd opruimen. Je k u n t nooit eens lekker met je eigen dingen bezig zijn. Bent u toch niet een beetje bang dat uw ondersoeksresultaten ook misbruikt kunnen worden. Ook sonder ingrijpende verbouwingen kun je al pardige dingen bereiken.

.-Qe .fjy^g.JgTtt^v^^ ,gg/i, v^g j,^,eiüßggr5^i;pn ^ ^ ^

~.\i j i i j j x\>A

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen