Ad Valvas 1982 - 1983 - pagina 430

AD VALVAS — 20 ME11983

Historici en oud­verzetsstrijders confereerde

Illegaliteit is 'n soort mol: zij ondermijnt de „Een stap op een lange weg." Zo kenmerkte voor­ zitter Paape de conferentie „Vergelijkend Europees Verzet" tijdens de slotzit­ ting op zaterdag 14 mei. En daarmee overdreef hij ze­ ker niet, want diegene die een grondige en diepgaan­ de vergelijking van het verzet fn de verschillende Europese landen tijdens de Tweede Wereldoorlog had verwacht, kwam toch wel enigszins bedrogen uit. Daarvoor was de conferen­ tie te kort en de vergelij­ kende aanpak voor de aan­ wezige historici, ongeveer veertig in getal, toch nog wat te nieuw. De afgelopen vijftien jaar is er vrij veel onderzoek gedaan n a a r h e t anti­fascistisch verzet op lo­ kaal, regionaal en nationaal ni­ veau. Het onderzoek op interna­ tionaal niveau is echter achterge­ bleven waardoor de laatste jaren de behoefte bij historici ontstond om onderzoeksmethodiek en theorie beter op elkaar af te stem­ m e n en de resultaten van onder­ zoek naast elkaar te leggen. Het uitgangspunt van het conferen­ tieproject „Vergelijkend Euro­ pees Verzet" was dan ook om tot een vergelijkende aanpak te ko­ men. Tijdens twee voorbereidende werkvergaderingen in oktober en november van het vorig jaar werd daartoe een vergelijkend basis­ concept uitgewerkt. Tijdens de derde voorbereidende werkverga­ dering in m a a r t 1983 werd dit concept toegepast op het Duitse e n Italiaanse verzet. Het concept is dan ook zowel op het verzet in Duitsland en Italië als op dat in de bezette landen toepasbaar, vol­ gens de organisatoren een no­ vum. Met dit vergelijkend concept als gemeenschappelijke basis zijn vervolgens eerder geschreven re­ feraten over het verzet in de af­ zonderlijke Europese landen her­

Leo Endedijk en Piet Verhoeven allereerst in Duitsland en Italië zelf. Dit verzet was tegen de eigen regeringen gericht. Zfeker n u we weten dat velen in de bezette lan­ den zich conformeerden en maar weinig mensen in het verzet gin­ gen, is er volgens Van Roon alle reden om het verzet in Duitsland e n Italië met respect te behande­ len. Vergeleken met de Duitse en Ita­ liaanse anti­fascisten waren de verzetsstrijders in de bezette lan­ den in het voordeel. Niet iedere mede­burger was een potentiële verrader en bovendien had men k u n n e n leren van de ervaringen van het Duitse en Italiaanse ver­ zet. Van Roon wees er ten slotte nog

foto AVC schreven. Hierdoor was het mo­ gelijk tot een vergelijking te ko­ m e n omdat in principe in ieder referaat aan dezelfde punten a a n d a c h t zou worden besteed. Deze gezichtspunten beperken zich overigens niet tot het verzet i n de oorlogsjaren. Ook het fascis­ me en het verzet daartegen voor de Tweede Wereldoorlog en de ef­ fecten van verzet op de na­oorlog­ se ontwikkelingen worden in de beschouwingen betrokken.

Relatie recessie­f ascisme I n een toelichting op de conferen­ tie merkte mede­voorzitter Grer v a n Roon op dat er ook nog ande­ r e redenen waren om n u aan­ dacht te besteden aan het verzet i n Europa. Dit jaar is het 50 jaar geleden dat Hitler a a n de macht kwam, maar ook 40 jaar geleden d a t er een keerpunt in de oorlog

Mevrouw von Moltke en h a a r man maak­ t e n deel uit van de Kreisauer Kreis, een verzetsgroep in Duitsland. De groep be­ stond voornamelijk uit intellectuelen. De grondslag van h u n verzet lag in het feit dat ze democraten waren: vóór de republiek v a n Weimar, tegen elke vorm van dicta­ t u u r , onderdrukking, uit elkaar drijven en vernietiging van andersdenkenden. Ze keerden zich tegen de mentaliteit van de nazi's: het waanzinnige nationalisme, de nog idiotere rassentheorie en de vernieti­ ging van de rechtsstaat. H e t verzet van de Kreisauer Kreis begon aarzelend. Vrijwel alle democratische groe­ pen waren uit elkaar gedreven, tegenstan­ ders van het Hitler regime stonden geïso­ leerd en er was grote repressie. Het eerste wat dan ook gedaan moest worden was het verzamelen van de tegenstanders. Door het isolement ging dat erg langzaam. Maar ge­ leidelijk aan ontstond er rond meneer von Moltke een kring van zeer verschillende mensen: protestanten, katholieken, goede kapitalisten, burgerlijke democraten en so­ ciaal democraten. Juist door de alles over­ heersende macht van het nazi­bolwerk kwamen mensen bij elkaar die in een ande­ re situatie niet zo snel zouden samenwer­ ken. Het enige wat de verzetsstrijders in het begin konden doen was geloven in de toe­ komst. Het zou allemaal weer anders wor­ den, hetzij door de Duitsers zelf, hetzij door de geallieerden. Er werd nagedacht over hoe de Duitsers weer democratisch ge­ m a a k t konden worden, hoe Duitsland er n a de oorlog uit zou moeten zien. Het spreken over die zaken werd voor de betrokkenen van levensbelang, zo weerstonden zij de tijd. Nadat ze elkaar gevonden hadden be­ gonnen ze concretere plannen te maken. Het doel van het verzet was het regime

ontstond; de ommekeer in Rus­ mische neergang leidde tot socia­ land, de opstand in het getto van le en politieke spanningen. De be­ Warschau, de eenheidsbeweging volking voelde zich in het bestaan in het Franse verzet en in Neder­ bedreigd en Joden en Slaven wer­ land werd gestaakt. Het verzet den al gauw tot zondebokken ver­ was in het offensief. heven. Een andere reden was volgens Een analyse als die van Rosen­ V a n Roon dat in de huidige perio­ berg kan volgens Van Roon ook de van recessie en opkomend neo­ voor onze tijd waardevol zijn. Van fascisme de aandacht toeneemt belang is het daarbij dat Rosen­ voor de grote recessie van de jaren berg fascisme als een recessie­fe­ dertig en de sociale en politieke nomeen beschouwt. gevolgen van die economische De economische crisis van de ja­ crisis: het nationaal­socialisme ren dertig en de voorgeschiedenis e n het fascisme. van de Tweede Wereldoorlog De relatie tussen recessie en fas­ moeten in de visie van Van Roon cisme stond ook centraal in de dan ook niet als twee afzonderlij­ inleiding van Van Roon bij de k e onderwerpen bekeken worden. opening van de conferentie op De economische instabiliteit van woensdagochtend. Van Roon de crisisjaren versterkte juist de haalde de Westduitse historicus politieke instabiliteit, zowel na­ Rosenberg aan die in een studie tionaal als internationaal. over de agrarische depressie a a n De agressie en aspiraties van de h e t eind van de vorige eeuw aan­ fascisten wekten naast bijval gaf hoe een dergelijk lange econo­ echter ook protest en verzet op.

omver te werpen, de wereld van deze gru­ welijkheden te bevrijden. De verzetsstrijders ontmoetten elkaar vaak i n het geheim in Berlijn, in groepjes van twee. In 1942 heeft men een paar grotere bijeenkomsten belegd om plannen verder u i t te werken en op papier te zetten. Men begon mannen in de provincie te zoeken die

king op de berechting van de oorlogsmisda­ digers n a de oorlog. Men stond op het s t a n d p u n t dat de Duitsers zelf h u n oor­ logsmisdadigers zouden berechten, tenein­ de een rechtspraak van winnaars te voor­ komen. Een andere activiteit van de Kreis was het meewerken aan de voorbereiding van de moordaanslag op Hitler van 20 juli 1944. Niet iedereen was het eens met dit

Mevrouw F. von Moltke foto AVC

Prof H. Scheel foto AVC

bereid waren de verantwoordelijkheid over te nemen in het jaar O, het jaar dat de oorlog zou eindigen. Na de oorlog zou er geregeerd moeten worden met andere mensen uit het verzet. Er werden daarom contacten gelegd m e t verzetsgroepen in Nederland, Dene­ marken en Noorwegen. Het belangrijkste plan van de Kreisauer Kreis had betrek­

plan, verschillende mensen in de Kreis wa­ ren bang dat zo'n aanslag nooit zou lukken omdat de hoge officieren zich niet tegen Hitler zouden keren. Na een discussie bin­ n e n de Kreis besloot men toch mee te doen, m e t het argument dat de Duitsers nog meer schuld zouden hebben aan alles wat gebeurde als er nog niet eens geprobeerd

In aanwezigheid van koningin Beatrix, mi­ nister Van den Broek van. buitenlandse zaken en diens staatssecreta­ ris Van Eekelen werd op 11 mei j.l. op de Vrije Universiteit de vier­ daagse conferentie „Vergelijkend Europees Verzet" geopend. Deze conferentie was de laat­ ste in een serie van vier, georganiseerd door de stichting „Vergelijkend Europees Verzet", waar­ van de VU­historicus dr. G. van Roon en de directeur van het Rijks­ instituut voor Oorlogs­ documentatie, drs. A. H. Paape, het bestuur vor­ men. Het bijzondere van dit conferentieproject was

was Hitler uit de weg te ruimen.

Rote Kapelle Was de Kreisauer Kreis vooral een cen­ t r u m van intellectueel en geestelijk verzet e n hield men zich met name bezig met wat e r n a de oorlog zou moeten gebeuren, de Rote Kapelle gebruikte meer praktische methoden van verzet. Prof. H. Scheel uit de DDR vertelde over deze communistische verzetsgroep. Vol­ gens Scheel had het Duitse verzet het zwaarder dan het verzet in de bezette lan­ den. Naast Hitler was er ook nog een andere „vijand" namelijk het stempel van vader­ landsverraad. Daardoor verkeerde het Duitse verzet in een andere situatie. Het verzet begon direct n a de machtsovername i n 1933, en ging twaalf jaar lang door. Toen Hitler aan de macht kwam verschoof het communistisch verzet van legaal n a a r ille­ gaal. Dat ging zonder al te veel moeite om­ d a t communisten al voor 1933 veel geheim werk verzetten. Het doel van de Rote Ka­ pelle was het herstel van de democratie en bestrijding van het fascisme. H u n belang­ rijkste methoden waren: het verspreiden van anti­fascistische informatie, scholing van het kader, zowel theoretisch als prak­ tisch, hulp a a n vluchtelingen en het wer­ ven van medestanders, vooral door het per­ soonlijke gesprek. De kern van de Rote Kapelle was communistisch maar daar­ n a a s t behoorden ook sociaal democraten, chris.tenen en burgerlijke democraten tot de groep. Scheel besloot zijn verhaal met een optimistische opmerking. Hij zei dat de mensheid niet op weg is n a a r een derde wereldoorlog maar zich beweegt in de rich­ ting van een betere wereld.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen