Ad Valvas 1982 - 1983 - pagina 371

AD VALVAS — 15 APRIL 1983

Sjoerd Faber in proefschrift over strafrechtpleging in Amsterdam in 18e eeuw

Afschaffing pijnbank in 1798 leidde juist tot meer schavotstraffen „Het licht der wijsgeerige regtsgeleerdheid, door Montesquieu en zijne volgelingen ontstoken, verspreidde ook in Amsterdam meer en meer zijnen weldadigen gloed, zoowel bij de Regtbank van Schepenen, als onder de regtsgeleerden." Dit schreef de toen 86-jarige president van de Amsterdamse rechtbank, M. C. van Hall, in 1854. Algemeen wordt ook nu aangenomen dat de nieuwe, 'Verlichte' denkbeelden uit de tweede helft van de achttiende eeuw in belangrijke mate de ontwikkeling van de strafrechtspleging in die en later tijd hebben bepaald. Hoe en wanneer deze ontwikkeling begonnen is, en wat ze feitelijk inhield, is - zeker voor Nederland - veel minder bekend. Evenmin zijn we goed op de hoogte van de toenmalige praktijk van het straffen. Met zijn proefschrift Strafrechtspleging en criminaliteit in Amsterdam, 1680-1811 probeert Sjoerd Faber in die leemte te voorzien. Faber is sinds 1969 wetenschappelijk medewerker in de Nederlandse rechtsgeschiedenis aan de juridische faculteit van de VU. Op donderdag 24 maart jl. promoveerde hij cum laude tot doctor in de rechtsgeleerdheid. Het onderzoek van Faber wijkt in een aantal opzichten nogal af van eerdere verkenningen op dit terrein. Met name aan de toepassing van het strafrecht in het verleden is weinig aandacht besteed. Bovendien was de belangstelling voornamelijk gericht op details en bijzondere gevallen, op merkwaardige, gruwelijke, beruchte en eigenaardige delicten, strafzaken en misdadigers. Faber heeft niet alleen gekeken naar het bijzondere geval, maar ook naar de doorsnee en totaliteit. Van ongeveer 20.000 strafzaken en de daarbij betrokken personen zijn gegevens verzameld en, deels met de computer, opgeslagen en bewerkt. De keuze van Amsterdam was voor Faber min of meer vanzelfsprekend. Het Gemeente-archief van Amsterdam is makkelijk bereikbaar en toegankelijk en van goede kwaliteit. Daarnaast nam de stad in de onderzochte tijd een belangrijke plaats in Nederland in.

Leo Endedijk (beneden) zaten de in voorarrest zittende verdachten. Na aanhouding waren zij in de boeien gesloten. Ook hun proces speelde zich beneden af. Van rechtsbijstand was geen sprake. Wanneer een verdachte ontkende kon hij gepijnigd worden om zo een bekentenis af te dwingen. Op de eerste etage van het stadhuis (boven) werd in de Schepens Kamer het merendeel van de overige rechterlijke werkzaamheden verricht. Hierbij bevonden de verdachten zich niet in voorlopige hechtenis en konden ze ook niet gepijnigd worden. Het ging ook vaak om zaken van lichte aard, wat wij nu overtredingen zouden noemen: tappen onder kerktijd, te hard rijden met een kar, ganzen op straat laten lopen, enz.

De zwaarste straf was de doodstraf. In Amsterdam was dat ophanging, maar ook De toenmalige strafrechts- meestal radbraking, onthoofding, verdrinking en verwurging. Daarnaast pleging waren er lijfstraffen, voornameAmsterdam kende al vele eeuwen lijk geseling of brandmerking. Alle een eigen strafrechtspleging. Tot in het openbaar voltrokken dood1811, toen de Franse wetgeving en en lijfstraffen worden gerekend rechterlijke organisatie van tot de schavotstraffen. Iemand kracht werden, kunnen we dan kon alleen tot een schavotstraf ook spreken van een Amsterdam- veroordeeld worden wanneer hij se strafrechtspleging. Een wet- of zij bekend had, desnoods door boek van strafrecht had de stad pijniging. Bekende men dan toch niet. In plaats daarvan was er een niet, dan volgde in de regel een grote menigte ongelijksoortige lichtere straf. voorschriften en bepalingen, ge- Veelvuldig werden ook vrijheidsbaseerd op lokale en landelijke straffen uitgesproken, zoals opwetgeving, Romeins recht, ge- sluiting in een strafinrichting woonte en precedent en verhan- (Rasphuis, Spinhuis, Werkhuis), delingen en commentaren van „water en brood" (té ondergaan rechtsgeleerde schrijvers. Het- in de Boeien), beperking van iegeen overigens niet betekent dat mands bewegingsvrijheid (bijv. de rechtstoepassing in de acht- „herbergen en hoerhuizen onttiende eeuw in het wilde weg ge- zegd") of verwijdering door midschiedde. del van verbanning. De top van de nogal complexe Het pijnigen van iemand om een Amsterdamse rechterlijke orga- bekentenis af te dwingen was in nisatie werd gevormd door „Mijne Amsterdam al een eeuwenoud Heren van den Geregte", Schout middel. Van het instrumentaen Schepenen. De Schout was in rium, bestemd voor de zwaarste de eerste plaats officier van justi- tortuur, waren de scheenschroetie, belast met opsporing en ver- ven het belangrijkste: in een soort volging en tenuitvoerlegging van klem werden de onderbenen van strafvonnissen. Daarbij maakte een verdachte gekneld. De lichthij ook gebruik van de diensten ste pijnigingsmethode was gesevan verklikkers, geheime agen- ling. Het aantal slagen met de geten en dergelijke. Met de oordeel- selroede verschilde naar gelang velling mocht hij zich niet be- de verdachte bleef ontkennen. In moeien, dat was het terrein van 1798 werd de pijnbank afgeschaft. de Schepenen, negen in getal. De beul en de Binnen-scherprechter waren belast met de uitvoering Parallellen met het heden van lijfstraffen en tortuur. De gehele strafrechtspleging Waarom heb je dit onderwerp gespeelde zich af in het stadhuis kosen? heel belangrijke factor is van Amsterdam, het huidige Pa- „Eentoeval geweest. Bij gelegenleis op de Dam. Daarbij wordt wel het heid van het afscheid van profesgesproken van beneden en boven. Verdam in 1971 werd hem een In de kelders van het stadhuis sor bundel aangeboden en in die

bundel heb ik een artikel geschreven over Amsterdamse schapen, dat zijn mensen die bij een veiling aan een huis blijven hangen. Dat verhaal heb ik geschreven omdat ik verscheidene keren met Verdam op het Gremeentearchief van Amsterdam geweest ben. Daar zijn we zo in het wilde weg wat dingen gaan bekijken en zo kwamen we bij dat schapenboek. Op die manier ben ik in het rechterlijke archief, en vooral de strafrechterlijke afdeling, terecht gekomen. En toevallig ben ik er achter gekomen dat er verschrikkelijk veel materiaal was waar we niet veel van weten en dat erg geschikt is voor onderzoek." Heeft dit onderzoek eigenlijk maatschappelijke relevantie, nog betekenis voor de huidige maatschappij? „De maatschappelijke relevantie van mijn onderzoek is dat er duidelijke parallellen zijn tussen toen en nu. Daarmee moet je wel uitkijken. Ik ben altijd geneigd te zeggen: het was toen hetzelfde, maar dan anders. Een heel belangrijke parallel is voor mij de positie van buitenlanders en vreemdelingen. In een grote stad als Amsterdam in die

criminatie was, is denk ik ook meteen het verschil met nu. De buitenlander had toen toch een wat andere positie. Het was zo'n vanzelfsprekendheid dat er buitenlanders waren in de stad. Men had waarschijnlijk ook als machthebber, regent of gevestigde Amsterdammer meer een idee van de eigen herkomst. Iemand uit de toplagen wist vaak ook wel dat zijn vader of overgrootvader bijvoorbeeld uit Duitsland was gekomen. Dat besef is naar mijn gevoel sterker geweest dan nu en dat zou kunnen verklaren waarom het met de discriminatie meeviel."

Sjoerd Faber

foto AVC

kertijd: de bekentenis is niet meer nodig voor veroordeling tot schavotstraf. Met als gevolg dat veel mensen die ontkenden toch tot schavotstraffen werden veroordeeld. Daarom heb ik gezegd: waar het die Verlichters om te doen is geAfschaffing pijnbank weest is niet zo zeer het verdrinIn je proefschrift stel je dat de gen, het laten wegvallen van linieuwe, „Verlichte" denkbeelden chamelijke pijn als straf, nee, ze de ontwikkeling van de straf- wilden af van de pijnbank als onrechtspleging in belangrijke mate redelijk en onbillijk middel. Hun in die tijd en later hebben bepaald. redenering was dat het kan voor„Bij 'Verlichte' denkbeelden moet komen dat wanneer iemand onje vooral denken aan schrijvers schuldig, maar niet erg standvasals Voltaire, Rousseau, Montes- tig is, gaat bekennen en omgequieu. Over hen bestaat een soor- keerd. Dat vond men onbillijk, tement algemene opinie: dat zijn onredelijk. Ik denk datje die Vermensen die vrij sterk bezig zijn lichting vooral moet zien als een geweest met kritiek op de be- beweging die een eind wilde mastaande samenleving en een be- ken aan, laat ik maar zeggen, alles wat enigszins streed met het gezonde verstand." In de strafrechtspleging in Amsterdam werd onderscheid gemaakt in boven en beneden. Beneden werden de sware delicten afgehandeld, boven de lichtere. „Dat is een globale verdeling. Men redeneerde ook nog wel een beetje anders. Boven stonden ook diegenen terecht die van een heel ernstig delict waren verdacht maar voortvluchtig waren. Met name in 1730 is er een grote jacht op sodomieten, homosexuelen, geweest en dertig hebben toen nog net Amsterdam kunnen uitvluchten. Die werden boven bij verstek veroordeeld. Bijzonder intrigerend is, en dan gaat het om de vraag van ongelijkheid-gelijkheid, dat bepaalde delicten soms boven en soms beberecht werden. Dan zit je Fen Nieuw Liedt yan het Regt of Juftitie, dat op neden in de sfeer van mishandeling, Z.lu'dag den 16. Scptcnbcr 17^0- biniicn Je Stadl Amftcr.lam is gc-dadi, ajn ccn VilA mestrekken, vechten, dat soort ioon mtt NjtTK Ptdcr'Ltrijjmun, utlkc om iict plegen van (nöodc Dicvcrvc. waapovir dingen. Wat daar precies achter hy al vüurmaaK IS Gei^itHJc tn Gtbran^Umcrkt, (net <i?n itoorik- is__gcftraft dii"cr de zit is een heel strijdpunt. Ik denk Doodt iia volgdc'n; t n cciKn Laurens Hofpanjon, \s over bet plectie» van grouwelykc dat men boven mensen berechtte SodoTii'ilciiC Zun Jen , 320 eeiï Paal c-czet en tnct den koorden Gewuigt, and'rc (cn die grijpbaar waren, een adres Exempel; voorts zvn'et t j . of 14. andere Zoo Mans als Vrouws-petloüncn GegecOck en hadden, niet zo maar weg zouden Gebran>ltin:tki; breder te Icfen of zingen. lopen. Terwijl men beneden mensen opsloot die min of meer los in Amsterdam rondliepen, wat veel Het begin van een pamflet, verschenen bij gelegenheid van een openbare voorkwam. Je kunt dat discrimiexecutie in 1730. Uit: „Strafrechtspleging en criminaliteit in Amsterdam, natie noemen, dat is het ook wel. 1680-1811, door Sjoerd Faber. Foto gemeentelijke archiefdienst Amster- Aan de andere kant zat er een praktisch argument achter: als je dam. iemand wilt berechten, moet je hem ook binnen handbereik hebtijd was, komen enorme aantal- langrijk kritiekpunt was de straf- ben." len buitenlanders binnen. Dat rechtspleging. Die werd naar ons was ook nodig want zo'n stad kon idee gekenmerkt door zeer hard qua bevolking niet op peil blijven optreden, wreedheid, willekeur. wanneer er geen verse aanvoer Dat wilde men laten verdwijnen. Het aantal strafzaken van nieuw bloed was; er gingen Men wilde een nieuwe redelijk- Er sit ook een bepaalde ontwikkeveel mensen dood en velen trok- heid, een nieuwe menselijkheid. ling in een aantal strafsaken in de ken weg. Ik heb willen nagaan watje daar- achttiende eeuw. Wij zitten met een vergelijkbare van ziet in de praktijk van het „Je ziet de volgende ontwikkesituatie. Dan kun je je afvragen strafrecht. Al gaande ben ik tot ling: zeer veel strafzaken omhoe de gevestigden reageren op de conclusie gekomen dat je die streeks 1700, heel weinig omdie buitenlanders, hoe de autori- 'Verlichte' denkbeelden zelf te streeks 1760/70 en weer een tameteiten reageren, ziet men het als stereotiep benadert. Het eigen- lijk grote hoeveelheid omstreeks een probleem en waarom. Als je in aardige is namelijk dat één van 1800. Het probleem is dat het verde archieven van die tijd kijkt mijn belangrijkste conclusies is, klaren van deze loop van de cridenk je onmiddellijk aan nu. Dat dat in de Franse tijd de pijnbank minaliteit alleen daarom al niet zijn de overeenkomsten. Verschil- is verdwenen, een heel duidelijk zo eenvoudig is, omdat de aard gevolg van het aandringen van de van de delicten niet steeds hetlen zijn er legio". Verlichters, maar tegelijkertijd of zelfde was. Werden buitenlanders gediscrimi- juist daardoor het aantal scha- Om te beginnen; als je de verhoorvotstraffen aanzienlijk is toege- boeken van omstreeks 1700 leest, neerd? „Ik heb geen voorbeelden kunnen nomen. Dat is iets wat wij niet kom je per jaar zo'n 50 ä 60 hoeren vinden van discriminatie in die goed kunnen rijmen. Wij denken tegen. Men haalde per jaar twee, zin dat in de rechtspraak vreem- bij Verlichting aan minder drie of vier bordelen leeg. En al delingen anders behandeld wer- wreedheid, minder toebrengen die vrouwen, en een enkele man den. De enige uitzondering zijn de van lichamelijke pijn." die als hoerenwaard, pooier, was joden die voorzover ik heb kunopgetreden, brachten hoge aannen zien niet door de rechtbank Hoe verklaar je dat dan? tallen mee. Het vervolgen van werden gediscrimineerd maar „Het wegvallen van de pijnbank prostitutie neemt echter sterk af. door de medeburgers. Men greep ging gepaard met het laten vallen Dat is een oorzaak dat het aantal joden eerder, men was feller op ze van de eis dat iemand moest heb- delicten afneemt. als potentieel verdachten bij bij- ben bekend wilde hij op het schavoorbeeld zakkenrollerij. vot komen. Toen men de pijnDat er verder geen duidelijke dis- bank afschafte zei men tegelijVervolg op pag. 7

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen