Ad Valvas 1982 - 1983 - pagina 5

ADVALVAS —27 AUGUSTUS 1982

Congres over de risiko's van techniek

Wetenschap, een 18e eeuws geloof in het atoomtijdperk? Vier dagen lang trokken zo'n honderd wetenschappers, met name uit Nederland en een handjevol buitenlandse gasten, zich terug in de omgeving van de Leusder bossen om zich op de tweede conferentie over wetenschap, samenleving en onderwijs te bezinnen over de nadelige gevolgen van wetenschap en technologie en hoe deze problemen binnen het (tmiversitair) onderwijs aandacht kurmen krijgen. Het motto van de conferentie, die van 17 tot en met 20 augustus gehouden werd, waren de wat vage termen Risk en Participation. De aanwezigen, met name Bèta-wetenschappers spraken echter over ongeveer alle items, die momenteel in de belangstelling staan: bewapeningsonderzoek, DN A-research, micro-elektronika, milieuverontreiniging en hersenonderzoek zijn enkele trefwoorden, die in de uitgebreide lijst van workshops en sessies voorkomen. De conferentie was een gezamenlijke onderneming van het studium generale van de Utrechtse universiteit, het Projekt leerplanontwikkeling natuurkunde en de Engelse Organisatie Science in a Sociol Context en werd gesubsidieerd door een veelheid van instellingen, waaronder de meeste Nederlandse universiteiten, waar „iets" aan Wetenschap en Samenleving" gedaan wordt. Een aantal jaren geleden was een klein sociaal-psychologisch experiment in bepaalde kring een geliefde bezigheid. De argeloze proefpersoon moest de vragen beantwoorden, hoeveel mensen in Nederland per jaar door verkeersongevallen en hoeveel door geweldsdelicten, moorden dus, omkwamen. Met een aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid zal de proefpersoon het eerste aantal behoorUjk onderschatten en het tweede overschatten. (Voor wie 'het experiment wil toetsen: volgens het laatste statistiek-zakboek van het CBS kwamen in 1980 1997 mensen om ia het verkeer en 183 door geweldsdelicten).

Dirk de Hoog technologie, maar de toenemende sociale differentiatie. De definitie van wat een aanvaardbaar risiko is, impliceert al een konflikt tussen belangen. Wat de één wel ml aksepteren, kan voor de ander zeer bedreigend zijn", aldus Conrad. De wetenschap kan dus niet zelf meer uitspraken doen over de wenselijkheid van de richting van het onderzoek.

Ombudsman Die konstatering roept de vraag op of er dan buiten de wetenschap een instantie zou moeten zijn, die sturing geeft aan wetenschappelijke en technologische ontwikkelingen, de vraag van de participatie. Die vraag komt rykelijk laat aan de orde, nadat eeuwenlang de Academische Vrijheid als hoogste goed van de vooruitgang gepredikt is. Een ongeremde ontwikkeling van kennis zou in het verlichtingsgeloof de welvaart van de volkeren ver-

hogen. En ontegenzeglijk is de wetenschap en de daarmee hand in hand gaande technologische vooruitgang de belangrijkste basis van de materiele rijkdom van de gemdustriahseerde landen. Toevalligerwijze werd vlak voor het congres bekend, dat aan de universiteit van Amsterdam een nieuwe studierichting van start mag gaan, die zich bezig moet gaan houden met wetenschapsdynamica. Die tak van wetenschap moet zich buigen over de vraag, welke faktoren de wetenschappelijke ontwikkeling sturen en of er mechanismen denkbaar zijn, die die sturing bewust mogelijk maken. De Raad voor het Wetenschapsbeleid (RAWB) kreeg enige tijd geleden die vraag naar de sturing van het onderzoek ook op zijn tafel en kwam na lange diskussies niet verder dan de suggestie een ombudsman in te stellen, waar verontrusten hun bedenkingen over onderzoeksprojekten kunnen deponeren. Volgens het door de RAWB afgeleverde advies wilde de helft van de kommissie zelËs het zogenaamde zuivere onderzoek niet onder de kompetentie van die ombudsman laten vallen, omdat de vrijheid van onderzoek een fundamenteel grondrecht zou zijn als meningsuiting en dergelijke. De geschiedenis leert echter dat alles wat door wetenschappers als zuivere kennis ontdekt of ontwikkeld wordt, eens onomkeerbaar een toepassing vindt. Het atoomtijdperk met de kapaciteit de wereld enige tientallen malen in een stofwolk te veranderen, is een produkt van het achttiende eeuwse geloof in de rationale wetenschap. En nog steeds worden in wetenschappelijke kring geluiden gehoord, dat techniek op zich neutraal werkt, maar de maatschappij er verkeerd mee omgaat of er nog niet aan toe is. Jobst Conrad citeerde in zijn lezing zeer passend de vader van de waterstofbom, F. Teller. Deze heeft ongeveer een jaar geleden eens gezegd: „Kernenergie is veilig genoeg voor menden, maar mensen zijn niet veilig genoeg voor kerncentrales." In dezelfde trant liet informaticus Van Olst zich enige tijd geleden uit op een kongres over mikro-elektronika: „Tech-

nisch is de computer al tot van alles in staat, maar de mensen zijn er sociaal nog niet aan toe."

Schizofreen De verhouding wetenschap (technologie) en de samenleving wordt door steeds meer mensen als een schizofrene verhouding ervaren. De vraag daarbij is echter, of het aloude dilemma dat kennis ten goede en ten kwade gebruikt kan worden, een voldoende beschrijving levert voor het toenemende gevoel van bedreigd te worden door de techniek in een tijdperk, dat objektief in de moderne industriële samenleving de risiko's van dood en aantasting van de gezondheid kleiner zijn dan ooit in de menselijke geschiedenis. Het aloude dilemma, dat door Kant ooit omschreven werd als de arts en de giftnenger, die dezelfde kermis van de farmacologie nodig hebben, is vervangen door het dilemma dat voor het uitvoeren van ingewikkelde hartoperaties en het besturingsmechanisme van de kruisraket dezelfde kermis van mikro-elektronika nodig is. Techniek en wetenschap staan niet meer neutraal tegenover de samenleving, maar zijn in steeds belangrijker mate de bouwstenen van de maatschappij, waar het al dan niet falen van de techniek beslist over leven en dood. Niet alleen van een enkel individu, maar over hele samenlevingen. Op het kongres in Leusden gaven de psychologen Cees van den berg en Ed Brouwer een mooi voorbeeld van hoe wetenschap sociaal gedrag produceert. Deze twee onderzoekers rekonstrueerden de wetenschappelijke en medische benadering van het verschijnsel schizofrenie. Tot in de vorige eeuw genoten mensen, die aan deze „afwijking" leden, een redelijke vrijheid als dorpsgek of iets dergelijks. Tot in kringen van artsen en psychiaters het idee opgang deed, dat er wel eens biologische oorzaken ten grondslag konden liggen aan het verschijnsel schizofrenie. Allerlei theorieën over stoffen in de hersenen, die deze vorm van gekte veroorzaakten, kwamen op om na enige jaren bij gebrek aan resultaat weer te verdwijnen. Het

Dit raadseltje zou een illustratie kunnen zijn van de centrale stelling waarmee Jobst Conrad de conferentie opende. Conrad is zowel politicoloog als natuurkundige en heeft onder andere twee jaar aan de VU gedoceerd. Volgens hem is het begrip „risiko" nauwelijks een hanteerbaar kriterium om ontwikkehngen in de wetenschap en technologie te beoordelen, omdat de grootte of de waarde die aan risiko's toegekend worden, niet wetenschap- ^ Jobst Conrad zorgde op de conferentie over science, society and education voor enige hilariteit door zijn pelijk vast te stellen zijn. ,ß.isi- ' lezing te houden met twee voelsprieten op zijn hoofd. De diepere bedoeling van dit gebeuren was een ko's zijn geen objektieve feiten illustratie van zijn stelling, dat waardering van de omgeving afhangt. Met carnaval mogen sprietenwel, op die onafhankelijk bestaan van de een wetenschappelijke konferentie niet. opinies van mensen. In andere woorden, wat een risiko bepaalt is een kwestie van waarden", zei hij.

Aan het begin van ziJn lezing had hy zich al afgevraagd of de organisatoren door het onderwerp van risiko's centraal te stellen niet een soort paard van Troje hadden birmengehaald. In de visie van Conrad is het niet mogelijk objektieve risiko-analyses van nieuwe ontwikkelingen te maken, waarmee het al dan niet wenselijk zyn van die vernieuwing aangetoond wordt. Terwijl juist momenteel wel op grond van zulke analyses wetenschappelijk onderzoek doorgang kan vinden, zoals bijvoorbeeld het DNA-onderzoek. Volgens Conrad ligt het probleem dan ook meer bij de maatschappij dan bij de wetenschap. De maatschappij heeft geen eenduidige opvatting over wat wel en niet toelaatbaar is. Daardoor worden andere schattingen gemaakt van de risiko's en de grenzen wat wel en niet toelaatbaar is op andere nivo's gelegd. „Het werkelijke risiko voor de samenleving is niet de wetenschap of de

gevolg is echter wel dat tot op de dag van vandaag schizofrenen in klinieken opgenomen worden om daar medisch behandeld te worden met chemische preparaten, zonder dat het één wetenschapper gelukt is overtuigend aan te tonen dat de chemische huishouding van schizofrenen verschilt van normale mensen. Het wetenschappelijk model heeft echter wel tot gevolg gehad, dat de maatschappelijke houding ten aanzien van gekte veranderd is: ze worden buiten de maatschappij gesloten, gehospitaliseerd in de meestal vergeefse hoop, dat de medische techniek ze kan genezen.

Eüüek Gerrit Manenschijn, theoloog en eticus aan de VU, bezocht naar eigen zeggen als belangstellende buitenstaander de konferentie. Hij is vooral in Wetenschap en Samenleving geïnteresseerd vanwege zijn betrokkenheid bij het polemologisch onderzoek. Ondanks waarderende woorden voor het initiatief van de konferentie en de betrokkenheid van de participerende wetenschappers, spreekt hij ook woorden van kritiek: „Het inleidende verhaal van Jobst Conrad is te veel trentsettend geweest. Daarin worden de problemen van de wetenschap teruggeschoven naar de maatschappij, in plaats van de hand in eigen boezem te steken en te onderzoeken hoe de wetenschap zelfgeorganiseerd is en hoe wetenschappers met hun werk omgaan. Ik geloof niet dat een wetenschapper niets met ethiek, of met maatschappelijke waarden kan. Wetenschappers kunnen hun verantwoordelijkheid voor de beoefening van hun bedrijf niet afschuiven op de samenleving. Wel degelijk is van belang betrouwbare risiko analyses te geven over de gevaren van techniek. Op de manier van Conrad worden wetenschappers ongewild een legitimatie geboden hun gang te gaan. Een tweede bezwaar is dat veel wetenschappers er te vanzelfsprekend van uitgaan dat over ethische principes geen rationele discussie mogelijk is. Als ethische principes geheel in de subjektieve sfeer komen te liggen vervalt de mogelijkheid Ausschwits te zien als een objektief kwaad." Volgens Manenschijn is één van de problemen met de gangbare wetenschap, dat alleen maar aan verklarende modellen waarde toegekend wordt. Ethiek is geen verklarend, maar een rechtvaardigend systeem. Manenschijn vindt echter niet dat de ethiek daardoor een soort speeltuintje geworden is voor verontrusten. Ook binnen de ethiek gelden bepaalde regels van de logika, de logika van het goede en het kwade. Wat dat betreft vindt hij dat wetenschappers het besef van hun maatschappelijke verantwoordelijkheid als een soort tweede natuur bij zich zouden moeten dragen. Hij vindt, dat de VU op een aantal plekken nog niet zo slecht bezig is met het vorm geven van de maatschappelijke verantwoordelijkheid. ,ßinnen de werkgroep polemologie en de beleidsruimte onderzoek werken verschillende disciplines samen. Daardoor kan een gesprek ontstaan tuisen de maatschappij en de natuur onderzoekers. Maar al te vaak gebeurt, dat iedere discipline het beschuldigende vingertje naar de ander icijst, waardoor een visieuze cirkel ontstaat. Door die samenwerking, die weliswaar nog maar een klein deel van het onderzoek omvat, kan die cirkel doorbroken worden", zegt hij. Over de toekomst van het Wetenschap en Samenlevingsonderwijs is tüj vrij pessimistisch: .eigenlijk zou het wetenschap en samenlevingsondervnjs voor iedere student een verplicht onderdeel moeten zijn. Maar door de studieduurverkorting lijkt dat een utopie te worden. Het alternatief om bij elk vak een uurtje wetenschap en samenleving aan te pakken, draagt het gevaar in zich, dat het zijn kritische tanden verliest, want wetenschappers hebben een groot vermogen hun eigen aktiviteiten te legitimeren."

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen