Ad Valvas 1982 - 1983 - pagina 431

«pvm AD VALVAS — 20 ME11983

irzet in Europa tijdens Tweede Wereldoorlog

nd waar de Bezetter woelt maar is blind' op dat de verzetsbeweging niet alleen tegen nationaal-sociaUsme e n fascisme streed, maar ook voor een betere maatschappij en een nieuwe internationale orde n a de oorlog.

Vormen van strijd en bezetting De Franse historicus Henri Michel, president van het Internationale Comité voor de Geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog, ging in zijn inleiding vooral in op de twee vormen van strijd tegen het fascisme, namelijk de oorlog die door geregelde strijdkrachten werd gevoerd en de strijd, niet alleen de gewapende, van de ondergrondse organisaties. Michel constateerde dat deze twee vormen onderling zo verschillend zijn dat een samengaan

niet alleen de deelname van historici uit vrijwel alle landen van Oost- en West-Europa, maar vooral dat voor het eerst geprobeerd werd door middel van een basisconcept de resultaten van onderzoek naar het verzet in de Tweede Wereldoorlog in Duitsland en Italië als ook in de bezette landen met elkaar te vergelijken. Een andere bijzonderheid was dat niet alleen de historici aan het woord kwamen, maar ook oudverzetsstrijders uit verschillende landen. Op deze pagina's een verslag van de slotconferentie en de verhalen van verzetsstrijders.

moeilijk en zelden tot stand kwam. De reguliere legers vertrouwden het verzet niet helemaal, aan de andere kant waren de regels van de traditionele oorlog voor het verzet niet bruikbaar; ze moesten een eigen manier van oorlogvoeren zien te vinden. Volgens Michel kan men wel degelijk spreken van Europees verzet: voor het eerst in de geschiedenis zien we in alle landen verzetsgroepen ontstaan. Nieuw was ook d a t naast patriottische motieven (bevrijding van het eigen land) ook ideologische motieven (bevrijding van het fascisme) een rol speelden. Daardoor hoort het verzet in Duitsland en ItaUë ook tot het Europees verzet. Verzet begint met een weigering, passieve ongehoorzaamheid, h u l p aan mensen in nood, en gaat verder met illegale pers en directe acties als demonstraties, stakingen, aanslagen en sabotage. Maar volgens Michel blijft het verzet kampen met een praktisch onoplosbare zwakheid. Het werk is zo moeilijk dat je het slechts op beperkte schaal k u n t uitvoeren en het overzicht ontbreekt. De illegaliteit is een soort mol: het ondermijnt de grond waar de bezetter woedt, maar het is blind. Ook is het verzet duur voor het land dat eraan begint. De bezetter slaat immers terug met strafexpedities, deportaties, massa-executies, etc. Volgens Michel was het verzet een activiteit van weinigen. Slechts met de hulp en de deelnam e van steeds meer mensen kon het voortbestaan. Het verzet hielp de nederlaag te verwerken, de schaamte daarvoor weg te werken en het identiteitsgevoel van een volk te doen herleven. De Poolse historicus Madajczyk ging in zijn inleiding vooral in op de heerschappijsystemen in de bezette gebieden. Het is van belang daar aandacht aan te besteden, omdat die systemen consequenties hebben voor vorm en inhoud van het verzet. Madajczyk onderscheidde drie bezettingstypen. In landen als Oostenrijk, Tsjechoslowakije en Hongarije verliep de bezetting vreedzaam en werd een burgerbes t u u r ingesteld. In Frankrijk

Concentratiekampen Het verzet in de concentratiekampen kwam aan de orde door een bijdrage van Prof. H. Langbein uit Oostenrijk. Langbein week in 1938, toen Hitler Oostenrijk binnenviel, uit n a a r Spanje waar hij in de burgeroorlog hielp het fascisme te bestrijden. Later werd hij in Zuid-Frankrijk gear-

Pro/. H. Langbein foto AVC resteerd en n a a r Dachau gevoerd. Hij was schrijver en werd daarom ingezet om doden te registreren. Op een gegeven moment werd Langbein n a a r Auschwitz overgebracht waar hij ook in de registratiekamer terechtkwam. De Duitse politieke gevangen e n werden in Auschwitz vaak in bevoorrechte posities geplaatst. Ze kregen bijvoor-

werd het noorden tijdens een veldtocht en het zuiden zonder geweld bezet. Ten slotte zijn er drie landen die met geweld bezet zijn en daarna door militairen (België, Servië, Griekenland) of door burgers (Nederland, Noorwegen, Luxemburg) of n a a r koloniaal voorbeeld (Polen en het bezette deel van de Sovjet-Unie) bes t u u r d werden. Daarnaast maakte Madajczyk een onderscheid naar methode van bezetting. In Polen en het bezette deel van de USSR was die gericht op het scheppen van 'Lebensraum'. Hier nam de bezettingspolitiek extreme vormen

stond een gemeenschappelijk Duits-Italiaans bestuur, terwijl i n Denemarken en Frankrijk op beperkte schaal ingegrepen werd. I n het tweede deel van zijn inleiding ging Madajczyk met name in op de bestuurlijke verhoudingen in bezette gebieden en de problemen die daaraan verbonden waren.

Vergelijking verzet in Europa Een belangrijk deel van de vrijdag was ingeruimd voor een vergelijking van het verzet in de ver-

M o AVC a a n en werd een begin gemaakt met een volledige volkerenmoord. I n landen als Oostenrijk, Nederland en België was de politiek veel milder en vooral gericht op de inlijving van bepaalde Duitse bevolkingsgroepen en 'germaanse' volken in het Duitse Rijk. In Griekenland en Joegoslavië ont-

beeld administratief werk, voldoende eten en hygiëne. Doordat ze vaak in contact stonden met de SS, kwamen ze voor een dilemma te staan: óf als prominent in het k a m p een verlengstuk van die SS worden óf h u n positie benutten om de SS tegen te werken: zand in de doodmachinerie te strooien. Het verzet in Auschwitz probeerde in de eerste plaats zoveel mogelijk levens te redden. Maar als er één leven gered was, was het al veel. Verder probeerde men de algemene omstandigheden te verbeteren. Auschwitz was een hel. Na de bevrijding dacht Langbein: de wereld moet leren van dergelijke gruwelijkheden. Maar hij stuitte op „schuw medelijden". De reacties, zowel persoonlijk als politiek waren teleurstellend voor hem. Hij besloot zijn verhaal met de opmerking dat het neo-fascisme met k r a c h t bestreden moet worden. Ook K. Dunin-Wasowicz heeft in een concentratiekamp gezeten. Deze Poolse historicus was 16 toen de oorlog in 1939 uitbrak. Als jongere heeft hij het begin meegemaakt van de verzetsorganisatie Basta, een groep mensen die tegen de oorlog en tegen de Duitsers waren. Wasowicz kwam uit een linkse familie, een familie die sympathiek stond tegenover de sociaal democratie. Hij wilde iets radicaal links doen, iets voor de toekomst van Polen. Basta, voornamelijk bestaande uit studenten en academici, stelden een programma op voor sociale hervorming in Polen. Wasowicz schreef artikelen voor h u n clandestiene krant Les Flammes. Zijn hele familie werkte vanaf 1942 aan acties om joden te redden. Overdag verdienden zij geld waarmee de plannen gerealiseerd konden worden. De familie werd weggehaald door de Grestapo. Wasowicz en zijn broer werden overgebracht naar Sjotow, waar hy rapporteur werd. Zo kwam hy

schillende Europese landen. Aan de hand van negen discussiepunt e n werd geprobeerd enige lijn te ontdekken in de ontwikkeling van het verzet vóór, tijdens en n a de Tweede Wereldoorlog. Het bleef echter bij een eerste aanzet tot een vergelijking. De tijd was ook te kort om diepgaand op een

veel te weten over de s t r u c t u u r van concentratiekampen. Na de oorlog studeerde hij af als historicus. Ook n u houdt hij zich nog bezig met concentratiekampen. Zijn werk en studie daarvan is n a a r eigen zeggen voor de toekomst, het verleden, voor de wetenschap en voor de vrede. Als laatste verzetsstrijder sprak vrijdagochtend E. E. Tuzhikov over de partizanen-

a a n t a l thema's in te gaan en bovendien hadden een aantal historici duidelijk moeite zich te richten op een vergelijking. Veelal volstond men met een weergave van de geschiedenis van het verzet in het eigen land, waarover d a n ook nog in een aantal gevallen verschil van mening bleek te bestaan. De deelnemers a a n de conferentie waren het er wel over eens dat het begrip verzet een algemene omschrijving moet zijn voor het hele complex van maatschappelijke tegenwerking. Een beperking van het begrip tot alleen de actieve vormen van verzet zou vormen van passief verzet uitsluiten. Over de relatie tussen de economische crisis van de dertiger jaren en de groei van de fascistische en nationaal-socialistische bewegingen verschilden wel de meningen. Michel merkte op dat het Italiaanse fascisme al voor de crisis aan de macht kwam. Volgens h e m is de crisis wel een belangrijke factor maar zijn er daarnaast nog twee aan te wijzen: de slecht opgeloste problemen van de Eerste Wereldoorlog (in het Italiaanse fascisme spelen oud-soldaten bijvoorbeeld een belangrijke rol) e n de crisis van de democratie als politiek systeem. De Westduitse historicus Lipgens was van mening dat de laatste twee factoren die Michel noemde en een derde factor, nl. het anti-communisme de werkelijke oorzaken voor het ontstaan van het fascisme vormen. De economische crisis ging pas een rol spelen bij de groei van h e t fascisme, dat was in de twintiger jaren bij het ontstaan van allerlei kleine groepen niet het geval. Van Roon bleef echter de nadruk leggen op de relatie recessie-fascisme. In zyn inleiding had hij er al op gewezen dat de economische omstandigheden aan het begin van de twintiger jaren slecht waren. Volgens hem zijn de aanzetten tot fascisme in deze jaren te vinden. In de dertiger jaren zet h e t fascisme dan door. De vraag n a a r de invloed van ontwikkelingen in Spanje, Italië en Duitsland op de groei van anti-

Vervolg op pag. 10

in het noorden door de Finnen, in het zuiden door de Duitsers. In oktober 1941 onderschepte het verzet een order van een Duitse generaal dat Leningrad van de aardbodem moest verdwijnen. Het aantal partizanen was inmiddels gegroeid van 4800 in het begin tot 15000 eind 1941. Er werden contacten gelegd met het hoofdkwartier in Moskou en ook met het Rode

ymmuwBBtmt

K. Dunin^Wasowics foto AVC

E. E. Tushikov foto AVC

beweging in de Sovjet Unie. Op 13 juli 1941 Leger. Gezamenlijk slaagden ze erin op 12 werd Leningrad bezet en op 18 juli begon m a a r t 1942 Leningrad binnen te dringen, Tuzhikov met zijn verzet tegen de Duitsers. om de bevolking van voedsel te voorzien. Na De hele bevolking haatte de bezetters en een moeilijke strijd van 42 maanden lukte direct na de inval werden de eerste verzets- het de partizanen en het leger Leningrad te groepen bij elkaar gebracht. Zïj geloofden bevrijden. Volgens Tuzhikov heeft de verin h u n zege en in de nederlaag van het zetsbeweging een essentiële bijdrage gelefascisme. Leningrad was totaal omsingeld. verd aan deze overwinning.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen