Ad Valvas 1982 - 1983 - pagina 328

AD VALVAS — 11 MAART 1983

6

VU­historicus Dick Kooiman naar aanleiding van de füm over Gandhi: De zon gaat onder boven een brede rivier. In een oosterse stad spoedt een menigte zich naar de tuin van een villa. „De Mahatma zal in de tuin bidden," klinkt er. Een jongeman loopt, gespannen om zich heen kijkend, met de menigte mee, een grijsaard in een koetsje knikt hem toe. Uit het huis komt een oude man in een wit kleed, ondersteund door twee vrouwen. Wanneer de drie de menigte zijn gena­ derd maakt de jongeman een voetval. Eén van de vrouwen zegt dat hij op moet staan want het is al laat voor het avondgebed. Hij staat op, een revolver in de hand en vuurt driemaal. De oude man valt getroffen neer, roept nog: „He Ram" (O, God). Met de dood van Mahatma Gandhi in 1948 begint en eindigt de film Gandhi van Richard Attenbo­ rough. Ruim voor de première (10 maart j.l.) heeft deze film al veel publiciteit gekregen maar ook tot felle discussies geleid. Want wordt Gandhi in de film niet te veel als een heilige voorgesteld, zijn al zijn acties zo succesvol geweest? En biedt de film niet aan iedereen de mogelijkheid Gandhi voor zijn of haar karretje te spannen? Vrijwel iedereen is het er wel over eens dat de film Gandhi aangrij­ pend en boeiend is. Drie u u r lang _ volgen we het leven van Gandhi, vanaf zijn eerste acties tegen ras­ sendiscriminatie in Zuid­Afrika tot zijn geweldloze acties tegen de Britten in India. En hij boekt re­ sultaten met zijn lijdelijk verzet, ondanks alle gevangenisstraffen die hij moet ondergaan. Het lijkt of hij bijna in z'n eentje India n a a r de onafhankelijkheid in 1947 voert. Twintig jaar heeft het geduurd voor de Engelse regisseur Richard Attenborough (o.a. bekend van A Bridge Too Far) erin slaagde de middelen te verzamelen om het leven van de door hem bewonder­ de Gandhi te verfilmen. Het is dan ook een groots opgezette pro­ duktie geworden: totale kosten 22 miljoen dollar, voor een derde ge­ financierd door de Indiase staats­ filmmaatschappij. Meer dan een miljoen Indiërs hebben aan de film meegewerkt, alleen al bij de begrafenisscène waren 300.000 fi­ guranten aanwezig. De rol van Gandhi wordt op over­ tuigende wijze gespeeld door Ben Kingsley, een indo­europese ac­ t e u r die door een streng vegeta­ risch dieet 17 pond afviel om meer op (de magere) Gandhi te lijken. Naast Kingsley vervullen Holly­ wood­sterren als C andice Bergen, Edward Fox, John Gielgud, Trevor Howard en Martin Sheen een rol in de film. De muziek is van de vooral in Amerika populaire Ravi Shankar. Naar verluid heeft de film al elf Oscar­nominaties. N a a r aanleiding van de film had­ den we een gesprek met Dick Kooiman, hoofdmedewerker niet­ westerse geschiedenis, en Jan Mosk, Johan Pennings en Mar­ greet ter Woerds, studenten ge­ schiedenis die een keuzevakcolle­ ge over Gandhi bij Dick Kooiman volgen.

Leo Endedijk

Indrukwekkend, maar kritiekloos Wat vonden jullie van de film? Jan: „Ik vond het indrukwek­ kend. Alleen, het was kritiekloos. Als je wat boeken over Gandhi leest dan merk je dat ze bepaalde dingen uit de film gelaten heb­ ben. Sommige acties van Gandhi hebben minder succes gehad dan in de film tot uitdrukking komt. Gandhi lijkt me bij voorbeeld een heel moeilijk mens geweest in de omgang met familie en kennis­ sen. Dat komt in de film nauwe­ lijks tot uiting, behalve dat ene moment wanneer hü zijn vrouw bijna de deur uitstuurt." Margreet: „Toen ik uit de bioscoop kwam was ik best onder de in­ druk. Maar een paar dagen later denk je: ja, maar dit, ja, maar dat. D a t er een aantal dingen gewoon niet uitkomen." Dick: „Je komt uit de film, dan ben je onder de indruk, een beetje geslagen omdat die moordscène a a n het eind zit. Dan ga je lezen en dan denk je: zo mooi als het in de film wordt voorgesteld, dat is iets te mooi. Gandhi heeft ook z'n beperkin­ gen gehad. Hij is daar zelf open­ hartig en eerlijk over geweest, ook i n z'n autobiografie. De film is daar minder eerlijk over. Als je Gandhi van die sokkel afhaalt en je ziet hem als mens en je ziet wat e r in de praktijk van z'n ideeën overblijft, dan komt hij je als het ware nader. Wat je dan over­ houdt is extra kostbaar." Jan: „Naar aanleiding van boe­ ken die ik gelezen heb, heb ik meer bewondering voor Gandhi gekregen, meer respect. In de film zie je dingen die goed aflopen, ac­

Fysicus G. H. E. Russelman promoveerde op ideeëngeschiedenis

De stoomlocomotief als metafoor I n het dagelijkse taalgebruik ko­ m e n veel uitdrukkingen voor, die de psyche van de mens voorstel­ len als een ketel die van tijd tot tijd onder te hoge druk komt te staan. Om ongelukken te voorko­ m e n moet die druk terugge­ bracht worden. Te denken valt a a n uitdrukkingen als „stoom af­ blazen" en „een uitlaatklep nodig hebben". Ook in het wetenschap­ pelijk taalgebruik zijn dergelijke uitdrukkingen te vinden. Op vrijdag 25 februari promo­ veerde G. H. E. Russelman op een proefschrift dat deze beeldspraak

Hidde van der Veen tot onderwerp heeft: Van James Watt tot Sigmund Freud, de op­ komst van het stuwmodel van de selfexpressie. Hij ging n a hoe dit beeld van de stoommachine tot stand is gekomen en bovendien wat de waarde van deze beeld­ spraak is. Russelman is fysicus, hij promoveerde tot doctor in de sociale wetenschappen. Mensen zoeken blijkbaar altijd n a a r analogieën. Tot het begin van de Romantiek gebruikte men

„Ik wantrouw mensen dl ties die slagen, allemaal positieve dingen. In boeken en artikelen lees je over dingen die mislukken of minder goed lukken. Deson­ danks gaat Gandhi stug door, dat is ongelofelijk."

Ommekeer kijkerspubliek De film toont inderdaad veel acties die slagen. Maar je siet ook dat Gandhi de scheiding tussen India en Pakistan, en daarmee de scheid ding tussen hindoes en moslims, als een nederlaag ervaart. Dick: „Tegelijkertijd spelen ech­ ter die enorme rellen tussen hin­ does en moslims. Dan begint Gandhi op dat open dak in Cal­ c u t t a een hongerstaking om de onlusten tot bedaren te brengen. En dan zie je n a enkele beelden hoe een ochtend over Calcutta aanbreekt. Er is een geweldige stilte en iemand zegt: ze zijn opge­ houden met vechten. Dan kan Gandhi weer eten. In feite was het een pauze in de woelingen die door zijn gegaan. Tot op de dag van vandaag zajn er hindoe­mos­

lim conflicten, net zo fel als des­ tijds." Johan: „Gandhi moet grijpbaar zijn, daarom zit er ook geen diep­ gang in de film. Dat mis ik zo, die uiteenzetting. Het irriteerde me mateloos, alsof ik drie u u r n a a r een reclamespot had zitten kij­ ken. Ik vond het technisch enorm mooi gefilmd maar ik verwachtte n a verloop van tijd niets meer van die film. Ik begon me n a een u u r ook danig te vervelen." Dick: „Ik kan me niet voorstellen dat iemand zich n a een u u r zit te vervelen. De film is bedoeld om Gandhi bij het grote publiek be­ kendheid te geven. Daarvoor moesten concessies gedaan wor­ den aan de complexiteit. Want hoe kun je Gandhi ingang doen vinden als je allerlei raadsels op­ roept. Als de film begint zie je een men­ senmenigte. De moordenaar wordt dan in beeld gebracht, met die zweetplek op z'n rug. Uit die menigte maakt zich dan Gandhi los. Voor jou aan het begin van de film een vreemde. Je kent hem

•^.t^'.>

*^

^

* ­ 1 *

.

* ^

'«.,'«

1 *

^

**»

*fï

'~é ­

•­•/­'*•

^-.:<-

1*? f

^'­.''t

J^* ­.,

.1.

*

4*

*

i..

/*

U'­

Ben Kingsley als Gandhi in de gelijknamige

veelal de vergelijking met het uurwerk of met de botsing, als er bepaalde relaties van oorzaak en gevolg moesten worden aangege­ ven. Russelman ontdekte dat vooral n a invoering van de spoor­ wegen in Europa de vergelijkin­ gen met stoommachines sterk toenamen. De stoommachine in h a a r moderne vorm werd in de jaren tachtig van de achttiende eeuw door James Watt ontwik­ keld. Deze ontwikkeling luidde het begin in van de industriële revolutie. Aanvankelijk echter stonden de stoommachines bui­ ten het gezichtsveld van de mees­ te mensen. Dat veranderde in­ grijpend toen de stoommachine in de gedaante van stoomlocomo­ tief op straat verscheen. Binnen enkele jaren had het nieuwe ver­ voermiddel een stormachtige groei doorgemaakt. Er is een groot verschil te signale­ ren in de analogieën met het uur­ werk en die met de stoommachi­ ne. Het mechanistisch denken van voor 1800 wordt atomistisch genoemd. Russelman: „Het uur­ werk bestaat uit losse deeltjes die

film

je uit elkaar k u n t halen. Dat kan m a a r op één manier, wat men dan analyse noemt. Zó dacht een romanticus niet. Die zou zeggen: je k u n t de wereld op zo véél ver­ schillende manieren bekijken en analyseren. In de tweede helft van de negentiende eeuw komt dat mechanistische denken te­ rug, maar wel anders. Opnieuw atomistisch, maar beïnvloed door de Romantiek. Je vindt altijd dat streven n a a r eenheid terug."

Bach en Wagner „Datzelfde contrast zie je ook in de muziek: in de Barok heb je de suites, de series stukjes achter el­ kaar. Er zat wel verband in, maar toch, het zijn losse stukjes, ato­ mair. Als je daarentegen de mu­ ziek van Wagner hoort, dan merk je dat dat echt één geheel is. Het speelt zich af in die combinatie van het mechanistisch denken met de nog immens doorwerken­ de invloed van de Romantiek en h a a r sterke streven n a a r een­ heid." „Machines geven ons een bepaald

nog niet, je denkt: hé, wie komt d a a r n u op me af. Als hij vlakbij is klinken de fatale schoten. Daar­ n a ga je diie u u r n a a r de film kijken. Aan het eind krijg je dan weer die moordscène. Maar is je opgevallen dat de camera het dan van de andere kant verfilmt? De camera gaat n u achter Gandhi aan. Je bent na drie u u r kijken één geworden met Gandhi, je gaat zijn moordenaar tegemoet en de schoten worden in jouw richting gevuurd. Zoals Gandhi als het ware n a a r een ommekeer streefde in elke mens, zo is Atten­ borough de ommekeer van het kijkerspubliek a a n het bewerken. D a t vind ik een goede onderne­ ming. En soms denk je dan: wat ben je als historicus toch verve­ lend datje hier en daar gaat prik­ ken, maar dat is n u eenmaal onze professie. Dat gaat niet in minde­ ring van mijn respect."

Gandhi's ontwikkehng Wanneer Gandhi in de film toch niet helemaal juist wordt neerge­ zet, dringt sich de vraag op wat voor figuur Gandhi dan eigenlijk wel was. Dick (zucht): „Dat is de ham­ vraag. Hij is zo moeilijk te inter­ preteren. Ik wantrouw mensen die menen Gandhi in kaart te k u n n e n brengen. Wanneer je denkt dat hij zus of zo zal reage­ ren in een bepaalde situatie, dan reageert hij net anders. In de film zie je bijvoorbeeld dat indrukwek­ kende bloedbad in Amritsar, die massaslachting door die vreselijk kille Engelsman Dyer, die on­ barmhartig op de menigte laat schieten. Tien jaar later is er weer zo'n situatie, in Noord­India. Dan weigeren de soldaten te schieten. M a a r Gandhi desavoueert die soldaten want wat heb ik in een onafhankelijk India aan soldaten die hun bevelen niet opvolgen. Het is werkelijk waar. Dus steeds denk je: nou heb ik hem. Maar hij plaatst je steeds voor verrassingen. Zijn eigen om­ geving was steeds stomverbaasd. Nehru (eerste premier van India, L.E.) schreef in zijn autobiogra­ fie: sat ik in de gevangenis en er was civil disobedience, de saak liep en dan gelast Gandhi het af! Wat een idioot, hoe kan dat nou? Als zelfs die mensen in zijn eigen omgeving regelmatig perplex stonden van die onverwachte koerswendingen, dan is het ont­ zettend moeiiyk voor ons om te zeggen: dat is de man." Margreet: „Als je verder niks weet, zou je kunnen zeggen: dat is Gan­ dhi. Maar dat zeg je niet meer als je meer over hem leest. Je wordt zelf ook steeds heen en weer ge­ trokken."

idee over wat causaliteit is. De psychologie probeert bepaalde psychologische gebeurtenissen uit andere psychologische ge­ beurtenissen te verklaren. Ik heb h e t gevoel dat, ook n u nog, daar­ a a n een causaliteitsopvatting ten grond ligt, die beïnvloed is door de botsing. Dat beeld is in de zeven­ tiende eeuw waarschijnlijk ont­ staan toen men het bUjart ont­ wikkeld had. Iemand als Descar­ tes heeft veel over botsingen ge­ schreven. Ik kan mij niet voor­ stellen dat hij dat deed zonder ooit een botsing gezien te heb­ ben." Waarom werd het beeld van de stoommachine so populair? Russelman: „Dat ding maakte indruk op de mensen. Vergelijk het met de eerste ontploffingen van de atoombom in 1945. Het beeld van die paddestoelen heeft in de westerse cultuur een gewel­ dige indruk gemaakt. Maar de invloed van de stoomlocomotief was indertijd waarschijnlijk nog ingrijpender." „Het belangrijkste gegeven daar­

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen