Ad Valvas 1982 - 1983 - pagina 329

AD VALVAS — 11 MAART 1983

] en Gandhi in kaart te kunnen brengen'' zijn bedoelingen steeds meer vat in termen die ontleend zijn aan de Hindoe­traditie. Daarom is het ook geen wonder dat moslims zich in feite niet thuisvoelden bij Gandhi. Gandhi zei wel dat alle religies hem even dierbaar waren en iedereen kent het verhaal dat in zijn ashram een plaatje van Jezus hing en dat hij de Koran had, maar de hele manier waarop hij het nationa­ lisme heeft geformuleerd is p u u r hindoe. Zo wordt het gezag buiten de wer­ kelijkheid geplaatst. Gandhi heeft zelf nooit een politieke posi­ tie geambieerd of gehad in het Congres. Bij hindoes riep hij het idee op: op die man moeten we af. Laten we proberen hem te sien, so

John Jansen van Galen noemde Gandhi in de Haagse Post een wonderbaarlijke mixture van hei­ lige en politicus. Johan: „Ik denk dat je n a a r de feitelijke gegevenheden moet gaan kijken. India is gekoloniali­ seerd, bestaat uit zoveel miljoen inwoners en die massa moet ge­ mobiliseerd worden. Er moet een ideologie aangereikt worden, een­ tje die aanspreekt. Ik denk dat Gandhi gezocht heeft n a a r aller­ lei elementen die hij zou kunnen gebruiken. Hij was een beetje mysticus, een beetje filosoof, een beetje politicus. En daarom be­ grijp ik die film ook niet. Gandhi moet vele keren wrijvingen opge­ roepen hebben, het kan niet zo gladjes verlopen zijn."

je eigen kast zetten. Ik denk dat het een soort propagandastunt is." Jan: „Dat gaat niet helemaal op want in de film wordt geweldloos­ heid benadrukt, terwijl die am­ bassadrice de bewapening van h a a r land met Gandhi aan de h a n d goedkeurt." Dick: „Ik ben zeer huiverig tegen­ over mensen die h u n huidige po­ litiek willen rechtvaardigen met Gandhi. Allereerst is de m a n er niet meer om te beamen of hij zo'n keuze zou hebben gedaan. Bovendien weet je uit zijn ge­ schiedenis dat hij net een keuze deed die je niet verwachtte. Of Gandhi vandaag de dag de nucle­ aire bewapening zou hebben ge­ steund zou ik nooit durven zeg­ i

,

.'*; f. ia .' ­Ä*

;Q

„(­••^

«ï..

>

•«­­f

:­/

v^

}'.

y

f',

*

^

*

'

' ' ït** *

ÜÄ^^Ä?'

*

»",

* * *

­

­

*

" ' ' ­ ^ Ä " ­ W * ï ^ P * ' '»r*, *

if

­*

'

'

Dick Kooiman temidden van studenten geschiedenis die deel nemen aan sijn college over Gandhi. Van links naar rechts: Jan Mosk, Dick Kooiman, Margreet ter Woerds en Johan Pennings. foto AVC Margreet: „Volgens mij heeft Gandhi dat niet zo bewust ge­ daan. Het is meer een ontwikke­ ling. Gandhi is door zijn ervarin­ gen zover gekomen." Dick: „Wat Margreet zegt is denk ik heel goed; er zit een ontwikke­ ling in. Naar mijn gevoel is er sprake van een verglijdende ten­ dens. Aanvankelijk stond hy meer open voor westerse invloed, maar uiteindelijk is hij terugge­ keerd n a a r zijn Indiase wortels. Dat zie je in de film ook heel prachtig: Gandhi in het begin als een soort Gandhi de dandy, ie­ mand die ballroom­dancing had gedaan, viool had gespeeld, en hij eindigt als een typische spiritue­ le, ascetische guru. De leider die

mogelijk de soom van sijn kleed aan te raken want er gaat een soort werking van hem uit voor jou. Dat was voor de moslims vreemd.

Misbruik en betekenis Gandhi De indruk bestaat dat vrijwel ie­ dereen Gandhi gebruikt om eigen daden goed te praten. De ambassa­ drice van India merkte in de Ver­ van­mijn­bed­show op dat ook Gandhi nu een groot leger en nu­ cleaire macht voor India sou wil­ len. Johan: „Dat is bij de film juist het geval, dat iedereen zich kan iden­ tificeren met Gandhi. Je k u n t hem als het ware meenemen en in

Meningsverschillen

=^?v.:^:

'dv¥

Russélman tijdens sijn

gen. Ik vermoed eigenlijk van niet. De bijdrage die je als historicus k u n t leveren is dat je zegt: laten we proberen het leven van Gan­ dhi te achterhalen en in kaart te brengen zoals het echt is geweest. Als je dan weet hoe Gandhi in allerlei situaties heeft gedacht en gehandeld dan word je vanzelf veel voorzichtiger om het te an­ nexeren als een politiek stand­ p u n t anno 1983." Betekent dat dat we Gandhi's ideeën nu niet meer kunnen ge­ bruiken? Johan: „Zijn ideologie lijkt me heel geschikt. Je zou zijn ideeën over non­coöperatie kunnen ge­ bruiken. Wat Martin Luther

promotie.

Foto: AVC .

van is, dat er een splitsing is tus­ sen de energiebron en het manne­ tje dat de machine bestuurt. Die splitsing vind je later bij Freud

terug: Het Es en het Ik. Het Es heeft energie en het Ik is het mannetje dat de zaak energieloos reguleert."

Het was in de vorige eeuw vooral Freud die gebruik maakte van de analogie met de stoommachine. Russélman bespreekt in zijn dis­ sertatie uitvoerig hoe Freud langzamerhand tot zijn ideeën kwam en hoe die ideeën uitmond­ den in de psychoanalyse. Niet he­ lemaal zo bedoeld door de schrij­ ver is in zijn boek de nadruk ge­ vallen op de sterke kritiek die hij op Freud en zijn leerlingen heeft. "Tijdens de promotie bleek dat er grote meningsverschillen waren geweest tussen Russélman en de psychoanalyticus professor Cas­ see in de voorbereiding van het proefschrift. De diskussie tijdens de promotie kon dit meningsver­ schil niet oplossen. Voordat we verder ingaan op de bezwaren die Russélman tegen de wetenschappelijke pretenties van de freudianen heeft vraag ik eerst nog waarop de vergelijkbare beeldspraak uit de periode van voor 1800 gebaseerd zou kunnen zijn. „Plato vergelijkt de mens al met

Mahatma Gandhi Mohandas Karamchand Gandhi, bijgenaamd Mahatma (groot van ziel), werd in 1869 in de Indiase provincie Gujarat geboren. 2ajn familie behoorde tot de hindoe­ kaste van handelaren (Gandhi betekent kruidenier in het Guja­ rati). Na zijn rechtenstudie in En­ geland was Gandhi enige tijd schrijver op het kantoor van zijn broer in Bombay. I n 1893 vertrekt hij als advocaat n a a r Zuid­Afrika waar hij op­ komt voor de rechten van n a a r Zuid­Afrika geëmigreerde In­ diërs. Zo begon hij acties van lij­ delijk verzet (satyagraha) tegen passenwetten en verplichte regis­ tratie. De acties hadden in zover­ re succes dat de Indians Relief Act (1914) de immigranten poli­ tieke rechten toekende. I n 1914 keert Gandhi terug n a a r India waar hü in Sabarmati een werkgemeenschap op wereldbe­ schouwelijke grondslag (ashram) sticht. Uit protest tegen Britse maatregelen beval Gandhi in 1919 een hartal (algemene treur­ dag: vasten, bidden, sluiten van zaken) aan als uiting van protest. Onbedoeld culmineerde deze ac­ tie in het bloedbad van Amritsar: Britse soldaten schoten op een ongewapende menigte, 379 men­ sen vonden de dood.

Als leider van de nationahsten bleef Gandhi streven n a a r volle­ dige onafhankelijkheid. Zijn wa­ pens waren: niet samenwerken met de Britse overheid (non­co­ operation) en een boycot van bui­ tenlandse goederen door het sti­ muleren van inheemse arbeid (spinnen, weven). Later tartte hij het regeringsmonopolie op de winning van zout door een mars n a a r de zee (1930) ten behoeve van de inheemse zoutwinning. Toen Gandhi in 1923 uit de ge­ vangenis kwam, was zijn invloed geslonken en ging de leiding van de Congrespartij na verloop van tijd over in handen van Jawahar­ lal Nehru, de vader van de huidige premier van India Indira Gandhi. De jaren die volgden waren een afwisseling van lijdelijk verzets­ acties en gevangenisstraffen. In de gevangenis ging Gandhi ook over tot het middel van de hon­ gerstaking, onder andere om de „kaste"hindoes te bewegen de pa­ ria's rechten toe te staan en later om de onlusten tussen hindoes en moslims tot bedaren te brengen. Toen na de Tweede Wereldoorlog het vroegere Brits­Indië onaf­ hankelijk werd, maar tevens werd gescheiden in een seculiere staat (India) en een moslimstaat (Pakistan), protesteerde Gandhi tevergeefs. Het land moest vol­ gens hem één staat blijven met verschillende religies en gods­ dienstige stromingen. Gandhi werd op 30 januari 1948 in New Delhi door een extremisti­ sche hindoe doodgeschoten. By zijn uitvaart waren maar liefst 2.500.000 Indiërs aanwezig.

King ook gedaan heeft, dat spreekt me enorm aan." Jan: „Gandhi's handelingen to­ nen iets heel anders dan wat er in de politiek of waar dan ook ten­ toongesteld wordt. Daar blijft men vasthouden aan oude syste­ men van met elkaar communice­ ren die heel vaak niet blijken te werken. Dan zou je kunnen zeg­ gen: Gandhi heeft iets nieuws ge­ bracht wat het proberen heel goed waard zou zijn." Dick: „Ik vind het heel inspire­ rend kennis te maken met een m a n die heeft geprobeerd conflic­ ten of dreigingen daarvan, op een niet­geweldadige wijze op te los­ sen. Dat is het eerste punt. Wat mil vervolgens, misschien als christen, heel erg in Gandhi a a n ­ spreekt is zijn verzet tegen een vermaterialiseerde samenleving die geen andere waarden meer kent en zijn besliste bereidheid die samenleving te hervormen door te beginnen bij zichzelf. Ik heb wel eens gezegd dat die geweldloosheid minder relevant is omdat het niet juist lijkt het

model van Gandhi, als er al een model is, zonder meer te trans­ planteren n a a r onze situatie. Dat model is heel sterk toegespitst op wat ik maar noem die exemplari­ sche brahmaan, met dat dieet, seksuele onthoudingen, het te­ rugtrekken. Dat kennen wij niet. Als bij ons Lubbers in een kloos­ ter gaat dan schrijven we hem af. Wij moeten, net als Gandhi aan­ sluiting gezocht heeft bij aanzet­ ten van non­violence in zijn cul­ tuur, door Gandhi geïnspireerd, kijken n a a r waar in onze cultuur aangrijpingspunten liggen. En dat loopt dan vanaf het calvinis­ tische recht tot opstand tot zeg m a a r de grote februaristaking in de oorlog, en verder.

een gevleugeld span paarden dat door een wagenmenner in toom gehouden wordt. Dät beeld be­ stond dus al. Ook het begrip de­ blokkeringsmechanisme hebben de mensen gekend. Denk aan de pijl en boog en andere schiet­ werktuigen. Maar in 1850 is een enorme toename in het gebruik van dat model opgetreden. Het heeft dan wetenschappelijke sta­ tus gekregen. Wat vroeger alleen beeldspraak was gaat men uit­ bouwen tot een hele theorie."

bracht tussen een regulerend ik en stuwende energie, k u n je nog verder gaan en op die stuwende kracht aan de fysica ontleende energietheorieën toepassen, zoals energieomzettingen. Bekend zijn de motivatietheorieën: Je bent van plan koffie op te drinken, er gebeurt met die motivatie iets ge­ heimzinnigs en je gebruikt die motivatie vervolgens om een schilderij recht te hangen, of zo­ iets. Dat tref je bij Freud aan in zijn sublimatie­theorieën... vol­ slagen onzin." „Freud baseerde dat op omzetting van zenuwenergie. Het concept van zenuwenergie was echter he­ lemaal fout. Daarmee heeft men zich zeventig jaar lang vergist. De alles­of­niets­wet van Lucas en Adrian heeft er een eind aan ge­ maakt. De theorie was, dat het zenuwstelsel uit holle buizen be­ stond. Als je daarin een vertak­ king had, ging de ene helft van de zenuwenergie door de ene buis en de andere helft door de andere.

Zenuwenergie „Men was onder de indruk van de stoommachine en kort daarna werd de wet van behoud van energie ontdekt. Energie vatte men op als een soort stoom, ener­ gie was expansief. Ook menselijke motivatie ging men als energie opvatten. Ik weet niet of het mo­ del, dat de mens splitst in een re­ gulerend ik en zijn driften of zijn energie, een zinvol model is. Ik heb in mijn boek geen beslissing willen nemen. Maar als je een­ maal die splitsing hebt aange­

Gandhi eiste altijd zijn maximale straf. Ik denk dat de Nederlandse overheid vreselijk in verlegenheid zou worden gebracht wanneer groepen demonstranten zouden zeggen: wij eisen maximale ge­ vangenisstraf. Want we kunnen ze nergens bergen. Heel prak­ tisch."

Vervolg op pag. 8

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen