Ad Valvas 1982 - 1983 - pagina 67

7

AD VALVAS — 24 SEPTEMBER 1982

Er zit een dalang achter de wayang

Javaans poppenspel misbruikt voor regeringspropaganda De pogingen van de Indonesische regering om voor de verspreiding van haar ideeën over veranderingen in de samenleving de traditonele Javaanse cultuur in te schakelen, zijn mislukt en konden niet anders dan mislukken. Dit is de belangrijkste conclusie uit „Er zit een dalang achter de wayang", het proefschrift waarmee mevrouw Victoria M. Clara van Groenendaal 16 september promoveerde tot doctor in de Sociale Wetenschappen. Het proefschrift is het resultaat van onderzoek dat zij van 1976 tot 1980 in Indonesië verrichtte. Het onderzoeksgebied waren de zogenaamde Vorstenlanden, waarin de steden Yogyakarta en Hidde van der Veen Surakarta liggen. In dit gebied is de Javaanse cultuur nog levend, tigen heeft geprobeerd gebruik te dit in tegensteUing tot andere maken van de dalangs. Mevrouw gebieden van Java. Mevrouw van van Groenendael: „De regering Groenendaal studeerde in 1971 Suharto was zeer enthousiast aan de V.U. af in de culturele over deze traditionele vorm, omdat zij dacht die te kuimen geantropologie. Centraal in de studie staat de bruiken voor haar modernisefiguur van de „dalang". de verto- ringsprogramma's. Ze zat zelf ner en regisseur van het wayang- met het probleem van het gebrek spel. Er zijn verschillende vor- aan mankracht en kon dus onmen van het wayangspel mogelijk tot de kleinste dorpen (wayang betekent „pop"). Deze doordringen. Ik vroeg mij af of de studie beperkt zich tot de inschakeling van de dalangs suc„wayang kulit purwa", dat ge- ces kon hebben. De dalang heeft speeld wordt met platte leren zijn bijzondere positie in de sapoppen die op een scherm gepro- menleving te danken aan het feit jecteerd worden. De dalang be- dat hij van oudsher de verdediger dient hierbij de poppen, zingt en van die samenleving is geweest. vertelt het verhaal. De stof is te Als men hem als een soort beschouwen als een Javaanse be- „Agent van Modernisering" wil werking van Indiase Epen. De aanstellen, kan hij dat dan, wil dalang heeft in de voorstelling hij dat en accepteert de samenleeen grote vrijheid om zijn tekst te ving dat? Dat was de belangrijkvariëren. Het is de gewoonte dat ste vraag van mijn onderzoek". hij tussen de bedrijven scènes inlast, waarin hij commentaar geeft op actuele onderwerpen. Moeilijkheden De figuur van de dalang speelt een belangrijke rol in de traditio- - Hoe kwam het onderzoek tot nele Javaanse dorpssamenle- stand? ving. Het beroep gaat over van „Aanvankelijk lag het in de bevader op zoon en de dalang verdoeling om in een dorp te gaan vult vanouds talloze functies bij zitten, maar vanwege de verkiehet voltrekken van rituele en reli- zingen van 1977 werden de ondergieuze gebeurtenissen. Het is dan zoeksmogelijkheden voor buitenook niet verwonderlijk dat de landers nogal beperkt. Dit had Indonesische regering in haar tot gevolg dat ik de opzet van streven de „Nieuwe Orde" te ves- mijn onderzoek moest verande-

ren. Ik had de positie van de dalang in de dorpssamenleving wUlen bestuderen, maar dat is op die wijze niet gelukt. Daarom heb ik uiteindelijk de positie van de dalang meer van buiten bekeken, met name vanuit de bijscholingscursussen die voor hen werden georganiseerd. Vanaf de jaren twintig bestaat de mogelijkheid voor het beroep van dalang, naast het traditionele onderwijs in familieverband, opleidingen te volgen aan gespecialiseerde scholen. Deze scholen, die aanvankelijk gesticht werden om de traditie zoveel mogeUjk te bewaren, veranderden na de onafhankelijkheid van Indonesië van karakter. De toenmalige elite begon zich meer op de westerse kuituur te oriënteren en beschouwde de dalangkunst allereerst als een vorm van kunstzinnige expressie van het volk. Niet langer stond in deze visie het leren beheersen van de verborgen machten centraal, maar de integratie van de volkskunst in de ideen over kunst en cultuur die in de internationale samenleving heersen. Deze opleidingen bestaan nog steeds en bovendien organiseert de regering vanaf 1969 bijscholingscursussen, waarvan mevrouw Van Groenendael één bijwoonde: „In het begin had ik moeilijkheden om geaccepteerd te worden, maar later, toen men mij beter leerde kennen, mocht ik de zittingen wel bijwonen. Ik heb daar toen gezien hoe bepaalde begrippen bij de dalangs gemtroduceerd werden. Opmerkelijk was, dat de gesprekken achteraf tussen de dalangs er vooral over gingen of er inbreuk gemaakt werd op hun traditioneel dalangschap en op welke momenten van de voorstelling men deze boodschappen moest inpassen. Ik ontdekte in de voorstellingen die ik gezien heb, dat men de boodschappen vaak in het begin van de voorstelling plaatste, of dat men ze terloops noemde, zonder steUing te nemen. Als je nagaat wat er eigenlijk gezegd werd in zo'n voorstelling, dan valt de hoeveelheid propaganda erg mee." De belangrijkste onderwerpen die de regering via de dalangs aan de orde wil stellen zijn: democratie, economische opbouw, vooruitgang en family-planning. De dalang, die tamelijk vrij is in het variëren van zijn voorstellingen, zal altijd in meer of mindere mate toegeven aan de wensen van zijn opdrachtgevers. In de praktijk is dat evenwel niet de overheid, maar een gezin, dorpsgemeenschap of plaatselijke vereniging. De mate waarin hij regeringspropaganda kan opnemen is dan ook afliankelijk van wat de opdrachtgever toestaat. Bovendien moet de dalang zójn métier verdedigen en hij neemt dan ook zelf de uiteindelijke beslissing over het al dan niet opnemen van bijzondere passages.

Kiiüeli

I

Nu dr. mevr. Victoria M. Clara van Groenendael.

De dalang die aan de druk van de regering toegeeft kan op kritiek van de traditionele dalang rekenen. „De dalang.zit in een dilemma: enerzijds is hy hoeder van de oude traditie, anderzijds brenger van nieuwe nonnen en waarden. Ik heb proberen uit te leggen hoe hij daarvoor een oplossing probeert te vinden: bijvoorbeeld door het probleem en passant te noemen, of er een grap over te maken. Omdat de regering dat ook weet, probeert zij een nieuwe generatie van dalangs op te leiden. Deze nieuwe dalangs stuiten op grote kritiek van andere dalangs, die vinden dat zij zich buiten de traditie plaatsen. Het gevolg is dat je zo twee soorten

Het wajangspel achter de schermen.... dalangs krijgt: de dalangs die in opdracht propagande maken voor de regering en de dalangs die zich daarvan zoveel mogelijk onthouden. Toch is deze tweedeling weer niet absoluut, de inhoud blyft in grote mate van de opdrachtgever afhangen." Niet alleen de opdrachtg'evers, ook het publiek blijkt vaak niet gediend van de in de voorstellingen ingeweven propaganda. Als de dalang aan een passage begint die blijkbaar door regeringsinstanties is ingegeven, komen er protesten van de toeschouwers. Meer dan eens maakte mevrouw Van Groenendael mee, dat publiek de voorstelling verliet. Het bleek dat de aandachthet grootstwas als de dalang dicht bij huis bleef. Dit moet zowel letterlijk als figuurlijk opgevat worden, want de dalang uit het dorp krijgt het meeste gehoor. Eén van de ingrijpendste ondernemingen van de Indonesische regering is het transmigratieprojekt. Grote groepen bewoners van het dichtbevolkte Java worden overgebracht naar andere delen van de archipel, met name naar de eilanden Borneo en Sumatra. Dit Projekt stuit uiteraard op veel verzet en het is te verwachten dat de Indonesische overheid probeert ook de dalangs te betrekken bij de pogingen om dit verzet te breken. Mevrouw Van Groenendael'constateerde echter het tegendeel: „In een gebied dat ik speciaal uitkoos vanwege het transmigratieprojekt dat daar gaande is, was er maar één voorstelling die inging op de transmigratie: de eerste na het begin van het Projekt. Na het van start gaan van de transmigratie kwam dat probleem niet aan de orde. Men heeft toen blijkbaar ingezien, dat het een onderwerp was, dat voor een dalang, juist als centrale figuur in het dorp, moeilijk te behandelen zou zijn."

Anäere kmalen -Zoekt de regering naar andere wegen om de informatie over te brengen? „Men probeert het op alle mogelyke manieren! Bijvoorbeeld via de „Ketoprak", het Middenjavaanse volkstoneel. Maar ook via

meer westerse media als film en televisie. Het grote Indonesische publiek voelt zich tegenwoordig minder aangesproken door de wayang-kunst, men raakt steeds meer westers georiënteerd en de overheid heeft dan ook grote verwachtingen van een medium als de film". -Is de regering op zoek. naar personen die zo'n positie in het dorp hebhen, dat zij die boodschap wel kunnen overbrengen? „Omdat de centrale figuren in het dorp in de eerste plaats loyaal moeten zijn aan hun samenleving, ligt het voor de hand dat men personen van buitenaf zal proberen te vinden. Hoewel ik dat niet zeker weet, vermoed ik wel dat het streven van de regering is om jonge dorpshoofden, die hun opleiding op de administratieschool hebben gekregen en daar kennis gemaakt hebben met die vemieuwingsideeen, daarvoor in te schakelen. Tenslotte zijn zij, in tegenstelling tot de dalangs, afhankelijk van de overheid. -Wat zal er met de resultaten van dit onderzoek moeten gebeuren? „Hoewel ik denk dat de regering deze conclusie ook al getrokken had, hoop ik dat, nu de resultaten zwart op wit staan, de overheid haar pogingen om gebruik te maken van de dalangs zal staken. Dat ze de wayangkunst niet meer zal gebruiken in haar pogingen de bevolking voor haar ideeën te winnen. En ik hoop dat sommige dalangs zelf hiervoor gewaarschuwd zijn: dat ze weten dat het niet kan en dat het publiek het niet wil. Maar omdat ze mijn proefschnft toch niet kunnen lezen, is het de vraag of die boodschap overkomt. Aan het feit dat de belangstelling voor de bijscholingsciu-sussen de laatste tijd afneemt, leid ik overigens wel af, dat dit besef bij veel dalangs al doorgedrongen is."

Middagpauzedienst In de middagpauzedienst op de VU van donderdag 30 september zal ds. Otto Stange voorgaan. De dienst begint om 13.00 uur en wordt gehouden in de kerkzaal op de 16e verdieping van het hoofdgebouw.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen