Ad Valvas 1982 - 1983 - pagina 137

3

AD VALVAS — 5 NOVEMBER 1982

Veertien eeuwen ketterse geschiedenis beschreven

,,Een wereld zonder ketters is er één van verstarring*' „Van jongs af aan gefascineerd door de wedervaardigheden van ketters en het ogenschijnlijk bizar karakter van vele ketterijen, leerde ik bij nadere kennismaking in velen van hen de revolutionaire voorlopers zien van latere sociale bewegingen. Zij hebben vrijwel altijd een protest betekend tegen de aanmatiging van de autoritaire staat, een breekijzer in de muren van de feödaliteit. Zij hebben de gewetensdwang van de georganiseerde christelijke Kerk op vele manieren getrotseerd. Zij zijn altijd op zoek naar de waardigheid waarbij dan blijkt dat het wezen van de godsdienst dat men zoekt niet anders is dan het wezen van de mens zelf dat ontdekt wil worden. De, ketter legt een overtuigingskracht, een opoffering en een heroïsme aan de dag die in veel gevallen de geschiedenis hebben bevleugeld. Een wereld zonder ketters is er een van verstarrring in de conformiteit". Dit schrijft Teun de Vries in de opdracht van zijn nieuwe boek, dat onder de titel Ketters, veertien eeuwen ketterij, volksbeweging en kettergericht vanaf 14 november in de boekhandel te koop ligt. Om verschillende redenen is dit boek bijzonder. In een ketters land bij uitstek als het onze had verwacht mogen worden, dat de geschiedenis der ketterijen allang te boek gesteld zou zijn door de belangrijkste erfgenamen van de strijd tegen het monolitische kathoUcisme, de protestanten. Het was echter de overtuigd marxist Theun de Vries die vanaThet eind van de jaren zestig het werk ter hand nam en in zeshonderdvijftig pagina's de „klcissenstrijd van de middeleeuwen", zoals hij de ketterse bewegingen noemt, uiteenzet. Daarbij laat hij zich maar al te graag leiden door de filosoof Ernst Bloch, die sprak over twee geschiedenissen van het christendom: De ware, die de geschiedenis is van de ketterbewegingen tegenover de grote en schitterende maar volstrekt vervalste van de offlcièle Kerk. Het „leesboek voor leken", weliswaar met 45 pagina's bronverwijzing en verder te lezen literatuur,, wat „Ketters" volgens de auteur had moeten worden, is dan ook geen stoffige opsomming van afgesloten gebeurtenissen uit het verleden. Telkens schildert Theun de Vries de continuïteit in de menselijke geschiedenis door verwijzingen naar het recente verleden of het heden. Zoals de strijd van ketters de strijd voor bevrijding en voortgang was, gaat die strijd vandaag de dag nog steeds voort. Volgens Theun de Vries leven we ondanks alle vooruitgang nog steeds in de pre-historie, want nog steeds ontwikkelt de geschiedenis zich door een meedogenloze strijd tussen machthebbers en uitgebuitenen. Pas met de vestiging van het ware socialisme begint volgens Theun de Vries de echte menselijke geschiedenis. Dat socialisme is echter niet een noodzakelijke fase in de geschiedenis, maar de onbetaalde rekening van het protestantisme. Theun de Vries onlangs op een diskussiebijeenkomst over zijn nieuwe boek: ,Als het christendom zou zijn geweest wat het had beloofd te zijn, was het socialisme overbodig geweest. Maar het Christendom heefl gefaald."

Paulus Terug naar de geschiedenis van de ketterij. Theun de Vries begint zijn boek op de veertiende dag van de joodse maand Nizan in het jaar 30, mogelijk 33. Toen werd een zekere Jezus van Nazareth door de Romeinse overheersers van Palestina gekruisigd. Het eerste deel van de Ketters beschrijft het ontstaan van de vroeg christeUjke gemeentes en de vestiging van de katholieke

Dirk de Hoog kerk. Daarbij stelt De Vries zich de vraag waarom juist het levensverhaal van Jesus de basis van een nieuwe wereldkerk kon worden, terwijl in het begin van onze jaartelling vele profeten en leermeesters in Israel de ronde deden. De Vries verklaart dat uit de toenmalige ordening van het Romeinse rijk. In feite was de ekonomie en de rijkdom gebaseerd op een slaveimiaatschappij. Letterlijk werden mensen gebruikt als produktiekrachten, die na een kort en ellendig arbeidsbestaan versleten en vergeten stierven. „De boodschap dat er een Verlosser was verschenen die juist deze vertrapte meerderheid van haar last en vermoeienis wil bevrijden in ruil voor zijn „zacht juk" was in geen enkele godsdienst zo nadrukkelijk aanwezig. Tegenover de aanstotelijke weelderige levenswandel van weigestelden, aristocraten en priesters krijgt dan de levensverhouding van ascese, een bestaan zonder behoeften, vijandig aan elke streling van Uchaam en geest, de betekenis van een deugd die ook voor de minsten valt te leven", schrijft De Vries op pagina 29. Maar de onderlinge broederschap en hvQp bestaan niet lang in harmonie. Apostel Paulus al waarschuwt in zijn brieven tegen de hairesis. Dat is het Griekse woord voor ketters, wat zoveel betekent als keuze. In de brief aan Korinthe worden ketters omschreven als scheurmakers in de gemeente en in de brief aan Titus eist Paulus dat een kettersmens na de eerste en de tweede vermaning uitgeworpen zal worden. Overigens staat Paulus bij Theun dé Vries überhaupt niet in zo'n goed blaadje. Hij zou de sociale intensie van het vroeg christendom al hebben willen ombuigen in geestelijke bevrijding: „In de doop en mystieke eenheid met de Heer Ugt de werkelijke vrijheid. Slavernij en knechtschap als sociale euvelen worden niet bestreden; geen meester wordt aangespoord zijn slaven vrij te laten. Veeleer keert Paulus door geraffineerde beeldspraak de pijn van de knechtschap om in een voorrecht: „Wie in de Heer geroepen is, een slaaf zijnde, die is een vrijgelatene des Heren". Ondanks dat hebben de Romeinse keizers de vroeg christelijke kerk bloedig vervolgd, maar langzaam vestigt de kathoUeke kerk zich als wereldkerk, die zijn belagers en kritici even bloedig onderdrukt als de grondleggers dat zelf werden.

Katharen „De kettervervolging is historisch gezien een etappe in de klassenstrijd waarmee de hoge kerkelijke hiërarchie, gesteund door de sterke arm van de wereldse overheid, de afdolenden probeert terug te dwingen onder het juk van de rechtgelovigheid, gehoorzaamheid en stUzwijgen. De klassenstrijd van de maatschappelijk gekrenkten richt zich tegen de dogrnatisering en ontaarding van de hiërarchie om, alle verfijnde scholastiek en begripstheologie van kerkvaders angelieke leraren en andere schriftgeleerden ten spijt, van het christendom weer een volksreligie te maken", zegt De Vries. Kerkvader de heilige Augustinus kan misschien de eer toekomen een der eerste ketterjagers te zijn. Hij verbood in 415 onder dreiging met de doodstraf de bijeenkomsten van Donatistenkerk, omdat deze zijn ideaal van het wereldrijk Gods bedreigden. In het jaar 385 ging het vuur echter al echt in de brandstapel. Zeven aanhangers van de sekte van Priscillianus worden door de Spaanse bisschoppen aangeklaagd en vermoord, maar dat leidde toen nog tot verontwaardiging onder adel en geestelijkheid. Eén der eerste werkelijk grote

derd bisschoppen. In sommige perioden leven de Katharen en de offciele Kerk in redelijke vrede naast elkaar, maar langzaam maar zeker gaat de Katholieke kerk middels de opgerichte Inquisitie over tot de aanval. De vervolging van de Albigenzen en Katharen in Frankrijk had behalve een rehgieuze ook een duidelijk politiek motief: Het onderwerpen van Zuid-Frankrijk aan het gezag van Parijs. Paul Alexander III probeert het dan ook op een akkoordje te gooien met de wereldlijke macht om de ketters te onderwerpen, maar in 1179 mislukt dat nog. 's Heren speurhonden (Domini-canes) worden als bedelorde door de Katholieke kerk opgericht om in dezelfde ascese als de Albigenzen te prediken en de ketters de wind uit de zeilen te nemen, maar dat levert geen overwinning op. In 1208 roept paus Innocentius III op tot een kruistocht tegen de Albigenzen onder het motto•.„Soldaten van Christus, sta op! Roei deze goddeloosheid uit met alle middelen die God u verschaft! In opdracht van de Franse koning mag graaf Simon de Montfort de vernietiging van de Albi^ genzen uitvoeren. De graaf sneuvelt, maar de paus weet niet van opgeven en in 1244 valt het laatste bolwerk van de Albigenzen, het kasteel Montségur. De officiële kerk heeft zijn lesje geleerd en tegen het einde van de 13e eeuw is Europa overdekt met een netwerk van inquisitietribunalen, die met pijnbanken en brandstapels moeten waken, opdat de arme schapen niet afdwalen.

Protestantisme De Inquisitie heeft het knap druk gehad met die taak. Vele tiendui-

zijn optreden te lang gefaald en alle inspiratieve kracht verloren. Het protestantisme bracht de nieuwe anima vitae op om de voosheid en verlamming van de eeuw te overwirmen en idealen te stellen waarvoor het de moeite waard was te leven en te sterven", antwoordt hij op zijn eigen vraag. Het protestantisme maakte een einde aan de Inquisitie, maar niet aan ketterijen. „Het protestantisme toonde zich immers vrijwel even onverdraagzaam als het katholicisme, wanneer het ging om het waarheidsbeginsel", schrijft De Vries. Aan het einde van zijn boek zegt hij dan ook, dat er eigenlijk nog een vervolg geschreven zal moeten worden. In dat boek moet de geschiedenis van het protestantisme tegen het daglicht gehouden worden, vanuit de vraag „Hoe de Reformatie haar eigen sekten en vooral kritische rebellen verkreeg. Zo'n boek zou de revolutionaire veranderingen moeten laten zien van de maatschappelijke belangen en inzichten, en daarmee van hun conflicten, die tot een voorlopig nieuw hoogtepunt leidden: de geboorte van het wetenschappelijk socialisme als filosofie van het moderne proletariaat, en tegelijkertijd als vertrekpunt van verdergaande, nog onoverzienbare ontwikkelingen", volgens Theun de Vries. Uit protestanse hoek zal De Vries dat vervolg wel niet verwachten, want in zijn visie heeft de vorming van een Nederlandse democrazia Christiana de politieke erfenis van de Reformatie de das omgedaan. Het CDA heeft „de synthese van het feitelijk onverenigbare willen bewerken, voorlopig met als enig resultaat de zelfopheffing van onze protestantse politieke partijen, dat wil

Theun de Vries signeert zijn nieuwste boek „Ketters". ketterse bewegingen is de Katharen waar het woord Ketter van afgeleid is. In Zuid-Frankrijk werden ze vaak Albigemen genoemd. De Katharen kwamen op in de elfde eeuw, met name in Italië en Zuid-Frankrijk, maar ze waren in heel Europa te vinden. Zij baseren zich op het dogma van het zogenaamde dualisme, wat inhoudt dat God nooit kan gelden als het oerbeginsel van het kwade, de Satan. Daarom moet naast God een tweede, kwade, oerbeginsel bestaan. De Katharen verkondigen dat zij het ware christendom vertegenwoordigen in tegenstelling tot de leer van „de roofgierige wolven, huichelaars en verleiders die zo graag op de marktpleinen worden begroet... en die zo graag meester en rabbi worden genoemd, in de strijd met Christus' gebod, mannen in kostbare gewaden en met dikke ringen, wat Meester Jezus niet heeft voorgeschreven". De eerste Katharen worden in 1022 in Toulouse verbrand. Toch groeit de beweging zodat zij een groot deel van Zuid-Frankrijk en de Languedoc beheersen. Ook in ItaUe hebben ze een sterke kerk opgebouwd, met op een gegeven moment meer dan twaalfhon-

zenden ketters stierven voor hun geloof „De ketters hebben een antwoord op hun vragen geelst, en dit antwoord zelf gegeven als het van „hogerhand" uitbleef Zij hebben zich daarmee gehaat gemaakt bij de stilstaanders als onruststokers en tuimelgeesten, terwijl him halsstarrigheid in het stellen van vragen er de kerken juist voor had kunnen behoeden om te verworden tot een fi-aaie sarcofaag waarin de waarheid als mummie bewaard word", aldus De Vries. Veertien eeuwen ketterij. Theun de Vries stopt zijn geschiedschrijving aan het einde van de zestiende eeuw, als het protestantisme definitief gevestigd wordt in Noord-Europa. Het protestantisme, „De ketterij die aller ketterijen einde schijnt te zijn, scheurt de naadloze rok van de Kerk doormidden. Het middeleeuwse eenheidsideaal is^in de nieuwe tijd ten onder gegaan. In welk opzicht moet men het protestantisme nieuw noemen?" vraagt Theim de Vries zich af. „Het voltooide de ketterijen die de middeleeuwse kerk hadden bestookt, gekritiseerd en voor de afwijsbare noodzaak van hervormingen gesteld. De Kerk had bij

zeggen de vernietiging van de laatste reformatische tradities ten gunste van een partijcomplex zonder ziel of gezicht, dat hoogstwaarschijnlijk nooit in staat zal zijn nationale geschiedenis te maken door zijn grondige, zelfs verlammende innerlijke tegenstrijdigheden. Zo wreekt zich de katholieke kerk vier en een halve eeuw na dato nog voor de levensbeschouwelijke zwaardhouw die haar in en door de Reformatie is toegediend".' In de ogen van Theun de Vries is er opnieuw maar één uitweg. Een ketterse: „Al glijdende, zoekende, terugvallende voortworstelen naar ruimere harmonieuzere vormen", omschreef hij zijn onverbiddelijke vooruitgangsgeloof. Dat vereenzelvigt hem met de ketters, waarover hij schrijft: „Terwijl de Kerk het heilswerk voor eens en altijd voltooid acht, blijven ketters uitzien naar het komende, het wordende. De Kerk staat en valt uiteindelijk met dwang; de ketterij staat in het teken van de vrijheid". Ketters, Veertien eeuwen ketterij, volksbeweging en kettergencht Door Theun de Vries geschreven en uitgegeven by Querido Vanaf 14 november verkrijgbaar in de boelchandel voor ƒ 79,—

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen