Ad Valvas 1983 - 1984 - pagina 151

AD VALVAS — 18 NOVEMBER 1983

5

Tegenstrijdigheden op studiedag vrouwelijke antropologen

'Hij mag het niet maar doet het weF Religie wordt in het Westen in veel opzichten gezien als een middel om vrouwen onder de duim te houden. Dat is ook niet zo verwonderlijk, want in verschillende religies is het vrouwen nog altijd niet toegestaan dezelfde positie als mannen in te nemen. En waar het wel kan of mag, kan de boodschap die door het betreffende kerkgenootschap wordt verspreid, vrouwen als tweederangsburgers beschouwen. Als we onze blik van het Westen echter verleggen naar andere culturen, dan blijkt soms dat vrouwen religie óók als machtsbron gebruiken, namelijk om uit hun ondergeschikte situatie te komen. Dat werd vorige week duideUjk op een studiedag op de VU van vrouwelijke antropologen in Nederland. Vrouwelijke en mannelijke studenten en medewerkers zijn sinds 1979 verenigd in het LOVA, het Landelijk Overleg Vrouwenstudies in de Antropologie. Alle universiteiten en hogescholen waar een studierichting antropologie bestaat zijn hierin vertegenwoordigd. Dat zijn de VU, de Universiteit van Amsterdam, Groningen, Nijmegen, Utrecht, Leiden, Tilburg, Wageningen en het Institute of Social Studies in Den Haag. Ondanks de dreigende treinstaking en een onzeker openbaar vervoer in Amsterdam, een redelijk bezette UR-zaal. Drie keer per jaar wordt een dergelijke studiedag georganiseerd door steeds een andere universiteit. Dit keer was de beurt aan de VU, die ook het thema 'religie en macht' voorstelde. Waarom n u juist dit thema, vroegen we aan Ina Keuper, medewerkster vrouwenstudies bij de subfaculteit niet-westerse sociologie/culturele antropologie Ina Keuper: „Onse subfaculteit kent een ondersoeksprogramma .Religie, macht en ontwikkeling'. Op dese LOVA-dag willen wij dit thema vanuit een vrouwelijk perspectief benaderen. Een andere reden is dat ik in mijn onderwijs een college geef over 'Vrouwenverset in religieus kader'. En daar past dit thema weer heel goed in." Aan de hand van drie case-studies werd door drie onderzoeksters de vraag beantwoord: „Marken vrouwen religie tot machtsbron?" Deze vraag hadden zij verder uitgewerkt in een aantal deelvragen, zoals de strategie-vraag, of het een direct of indirect protest betrof, en of vrouwen binnen of buiten de bestaande religieuze machtsstrukturen opereren. De eerste lezing, van Annemarie Boer, ging over bezetenheid van vrouwen op Sri Lanka. Veel vrouwen raken bezeten door demonen; veelal een manier om angsten en

4?|ï

Roeleke Vundemk onvrede te tonen. De laatste tijd zijn er steeds meer vrouwen die beweren door een godheid te worden bezeten. Dat laatste wordt echter gezien als een gave, in tegenstelling tot de demonenbezetenheid. Godenbezetenheid verleent de vrouw een hogere status en kan in die zin wellicht een machtsmiddel worden genoemd.

Chador Dat bleek ook uit de lezing van Ineke van Halsema, die voor h a a r studie enige tijd in Brazilië verbleef. Zij onderzocht daar de Umbanda, de nationale bezetenheidsreligie. Daarin zijn drie groepen te onderscheiden: leidsters, mediums en 'gewone' vrouwen. Opvallend is dat deze religieuze aktiviteiten plaats vinden onder de 'dekmantel' van een gezondheidscentrum. Veel vrouwen met vage gezondheidsklachten bezoeken dit centrum. Het aantrekkelijke van dit centrum is dat er veel persoonlijke aandacht wordt gegeven, dat de hulp gratis is, en dat er geen lange wachttijden zijn. Bovendien is dit één van de weinige vrouwenbijeenkomsten die niet door de mannelijke echtgenoten wordt verboden. Vrouwen die daar aanleg voor hebben kunnen medium worden, en eventueel leidster. Leidsters nemen een vrij machtige positie in omdat zij een eigen beroep en een eigen inkomen hebben. Het komt zelfs voor dat h u n echtgenoten in het huishouden helpen. Voor de andere vrouwen verandert er feitelijk niet veel, maar als leidster kun je je enigszins aan je ondergeschikte situatie onttrekken. Grote veranderingen lijken zich te voltrekken in Tunesië. Joke van Rheenen sprak in dit verband over een islamitisch feminisme.

'vf/

'MP

Vrouwen in de Umbanda, de nationale besetenheidsreligie „dekmantel" van de gesondheidssorg. (Foto Ewald Wels) D a t leek op het eerste gezicht een contradictio in terminis. Want is de Islam niet bij uitstek een religie die voor vrouwen weinig positief uitwerkt? Het bekende voorbeeld is in dit geval altijd Iran, waar tegenwoordig vrouwen die de sluier niet wensen te dragen, van overheidswege opgepakt worden. In Tunesië is de situatie volgens Joke van Rheenen anders. De vrouwen hoeven hier niet de chador, de sluier, te dragen, maar mogen volstaan met de hejab, een soort nonnenkap, en een enkellange jurk. Een aantal Tunesische vrouwen heeft een Fundamentalistisch-Islamitische beweging gevormd. Zij proberen een andere uitleg aan de Koran te geven dan de tot n u toe gebruikelijke. Ze vinden dat mannen en vrouwen in principe gelijkwaardig zijn, maar niet gelijksoortig. Er is geen sprake van - heerschappij van de één over de ander, want m a n en vrouw zijn allebei ondergeschikt aan Allah. Daaruit volgt onder andere dat de vrouwen fysiek geweld van mannen ten opzichte van vrouwen afkeuren.

Annemarie Boer over besetenheid van vrouwen op Sri Lanka. Godenbesetenheid is een gave, in tegenstelling tot demonenbesetenheid. Zij verleent de vrouw een hogere status en kan in die sin wellicht een machtsmiddel worden genoemd, (foto AVC/VU)

in Brasilië. Religieuse aktiviteiten

Toch blijft in h u n ideaalbeeld de traditionele tweedeling tussen publieke sfeer en privé-sfeer in stand, ondanks het belang dat zy hechten aan goed onderwijs. W a n t mannen en vrouwen zijn in principe even intelligent en behoren ook allebei stemrecht te hebben. Ze sluiten zich zeer dicht bij de Koran aan als het gaat om de regulatie van sexualiteit. De 'sterke sexuele drijfveer' van mannen moet in bedwang gehouden worden binnen het huweUjk. Buiten-echtelijke verhoudingen zijn dus uit den boze. Om toch a a n de mannen tegemoet te komen, mogen mannen vier huwelijken sluiten, en vrouwen slechts één...

Bniidsschat Joke van Rheenen zag in deze beweging van vrouwen iets feministisch omdat zij de Koran anders, en meer in h u n voordeel interpreteerden dan mannen dat deden. Toch kon niet ontkend worden dat er voor deze vrouwen nauwelijks enige verbeteringen optraden. Want voor die verbeteringen moeten ze eerst behoorlijk wat van de ideeën van mannen over vrouwen veranderen. En daarvoor moeten ze met h u n opvattingen n a a r buiten treden. Soms verandert er wel eens wat ten goede, zoals regelingen omtrent de bruidsschat. Nu is vastgelegd dat die het eigendom van de vrouw is en blijft en dat de m a n daar niet a a n mag komen. Maar „hij mag het niet maar doet het wel", zei Joke van Rheenen, die aldus een wat dualistische situatie aangaf. Ook kwamen er vragen uit de zaal over de term 'feminisme'. Was deze hier wel op de goede plaats? Ja, vond Joke van Rheenen, want wij mogen vanuit ons etnocentristisch denkkader niet onze eigen normen aan andere, niet-westerse culturen opleggen. De veranderingen die zij voorstaan zün in die situatie wel degelijk revolutionair, al vinden wij van niet. Dit probleem keert bij veel antropologisch onderzoek terug. Westerse onderzoeksters met westerse ideeën analyseren de situatie in een ander land en trekken daarover conclusies, z y proberen zich zoveel mogelijk de ideeën die in dat andere land leven eigen te maken. Dat dit moeilijkheden kan geven is niet onwaarschijnlijk. Het is zeer verleidelijk samenlevingen waarin vrouwen ook een achtergestelde positie hebben, al

binnen de

Het Landelijk Overleg Vrouwenstudies in de Antropologie is tot op zekere hoogte een vrij uniek verschijnsel. Er zijn wel enkele landelijke organisaties op het gebied van vrouwenstudies, zoals het 51,0 V (Stichting Landelijk Overleg Vrouwenstudies), maar organisatie op inhoudelijk gebied is vrij zeldzaam. Het LOVA is gestart in 1979, toen op de VU door het Interfakultair Vrouwen Overleg een kongres over het gezin werd georganiseerd. De toen aanwezige antropwloges vonden het tijd worden informatie over de stand van het onderzoek uit te wisselen. En met resultaat. De bèta-vrouwen kennen wel een medewerkstersoverleg, dat eens per zes maanden een weekend bij elkaar komt. Het LOVA brengt ook een tijdschrift uit: de LOVA-nieuwsbrief. De redactie hiervan wisselt per nummer, dus drie keer per jaar. Elk nummer verschijnt voorafgaand aan een thema-dag met artikelen die op dat thema betrekking hebben. Opvallend aan deze LOVAdag was, dat er ook mannen werden toegelaten. Dat is een ontwikkeling die binnen de antropologie al langer aan de gang is; ook mannen doen vaak prima onderzoek n a a r de positie van vrouwen. Overigens wordt ook elders op de VU aan het thema 'religie en macht' gewerkt. Denise Dijk, medewerkster vrouwenstudies bij theologie doet, in samenwerking met het Besinningscentrum, onderzoek n a a r 'Vrouwen, religie en macht'. Vanuit theologische hoek zijn er ongetwijfeld andere, en ook nieuwe gezichtspunten a a n dit onderzoeksterrein te onderkennen.

is die anders georganiseerd, op te vatten als een nieuw bewijs van de allesoverheersende positie van mannen. Maar dit mag niet zomaar, want bij het trekken van deze parallellen krijg je al heel snel het verwijt de situatie in andere landen te bekijken met westerse ogen, etnocentrisme dus. En dat verwijt is, hoewel vaak terecht, ook jammer, omdat veel waardevol onderzoek zo niet toegepast kan worden.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen