Ad Valvas 1983 - 1984 - pagina 421

AD VALVAS — 4 ME11984

i I

t in oorlogstijd GEMEENTE AMSTERDAM Amsterdam, De BURGEMEESTER

VAN

X / , Ül^ / .

Zé

7c.<>C<.'

1942.

AMSTERDAM verklaart, dat

/t:^­,­/­/

van beroep zijn rijwiel beslist noodi^ heeft voor de uitoefening van zijn beroep. Deze verklaring moet te allen tijde bij zijn rijwiel aanwezig zijn. De burgemeester voorr\oemd.

SUdidnikktrij AmH«4aiD 161W.W2­S6.000

Prof­. Coops (tijdens de oorlog Ome Jan genoemd) in de somer van '41. Coops had deee foto nodig voor sijn persoonsbe­ wijs. Daarboven het briefje dat hem recht gaf op het gebruik van een fiets. Daarmee ont­ kwam hij aan de fietsenrassi­ a's. (bron: archief Historische Com­ missie VU)

Studenten getekend hebben. Een lyst van niet­tekenaars hoeft niet ingeleverd te worden. De VU stuurt de loyaliteitsver­ klaringen n a a r de studenten met de mededeling dat de universiteit vanaf 12 april tot nader order ge­ sloten zal zijn en degenen die de verklaring willen ondertekenen, deze dan maar rechtstreeks n a a r het Departement moeten sturen. Waarmee de universiteit duide­ lijk maakt verder niets met de maatregel te maken te willen hebben en deze af te keuren. Uit­ eindelijk tekenen slechts 36 stu­ denten de verklaring, nog geen half procent van alle aangeschre­ ven VU­studenten. Op 4 mei verschijnt er dan een nieuwe verordening: mannelijke studenten die de verklaring niet hebben ondertekend moeten zich op 7 mei bü de Sicherheitsdienst melden voor de arbeidsinzet. Aan deze oproep geven 53 studenten gehoor, de rest van de studenten­ bevolking duikt massaal onder. Omdat de Duitsers ook de admi­ nistratie van de VU in beslag heb­ ben genomen durft geen student meer naar college te gaan. De universiteit sluit h a a r deuren voor het onderijs, onderzoek wordt er nog wel gedaan, zij het dat dat steeds moeilijker wordt. Wel geven een aantal docenten na mei '43 thuis college en worden er tentamens en examens in de studeerkamers afgenomen.

Het verzet Markeerde de razzia van februari '43 het begin van een ontwikke­ ling die zou leiden tot de sluiting van de VU, volgens de heer J a n ­ sen was het ook het begin van het verzet aan de VU. De kern van het verzet wordt gevormd door professor Coops en zijn naaste medewerkers. Coops, in die tijd Ome J a n genoemd, was een man die helemaal leefde voor zijn vak. Hij was ongetrouwd, sliep door de week op zijn kamer in het lab aan De Lairessestraat en stond altijd klaar voor de studenten. Aan het begin van de oorlog voor­

%\,i. f^^ •ïï­

groep voor een belangrijk deel overigens al van het lab weg. In het laatste oorlogsjaar wordt on­ der het mom van een analisten­ cursus wel in het lab practica gegeven aan eerstejaars. Een deel van de 'cursisten' zit ook onderge­ doken in het gebouw.

Labhap Tijdens de hongerwinter wordt er elke dag een 'labhap' geconsu­ meerd. Professor Sizoo had daar­ voor de levensmiddelen in Noord­ Holland bij elkaar gekregen. In een voor de Duitsers niet te berei­ ken kamer lagen de voorraden opgeslagen. In februari 1944 begint professor Oranje, een van de leiders van het Hooglerarenverzet, een gewaagde tocht door Nederland en Duits­ land. Zich uitgevend voor mede­ werker van een staalconcern, be­ zoekt hy alle kampen waar stu­ denten zitten. Hij zegt ze dat ze er beter a a n doen het werk te sabo­ teren door te ontvluchten en wijst hen de weg waarlangs. Zo staat op een gegeven moment een student op de stoep by professor Sizoo, pikzwart omdat hij in een bak on­ der een trein de thuisreis heeft gemaakt. Oranje slaagt er ook nog in Colijn te bezoeken in diens verbanningsoord Ilmenau. Een voortdurende zorg van de mensen aan De Lairessestraat vormde het instrumentarium. Een deel kon in veiligheid worden gebracht maar een ander deel viel

in handen van de Duitsers. Daar­ van is nooit meer iets teruggezien omdat de trein waarin de instru­ menten zich bevonden door een bom vernietigd werd. Aanvankelijk wist professor Si­ zoo ook nog te voorkomen dat de neutronengenerator, een van de kostbaarste instrumenten, door de bezetter in beslag zou worden genomen. In mei 1944 krijgen de Duitsers echter dringend behoef­ te aan apparatuur om het 'gehei­ me wapen' te ontwikkelen en te produceren en wordt het appa­ r a a t in beslag genomen. De tech­ nische medewerkers hebben ove­ rigens van ganser harte meege­ werkt aan de demontage van de generator. Bepaalde delen die ab­ soluut vetvrij moeten blijven worden vlijtig in een dikke laag vet gezet. Het geheel wordt in kis­ ten verpakt met het opschrift Liebesgaben aus Holland, totaal nutteloos voor de Duitsers.

Bevrijding Nadat op 5 mei het Duitse leger in Nederland capituleert worden al spoedig de lessen aan de VU offi­ cieel hervat. Grote materiele schade heeft de VU niet geleden, m a a r op het persoonlijke vlak heeft de universiteit een aantal mensen te betreuren. Uiteindelijk blijken 32 studenten omgekomen te zijn. Curator Ferwerda is in september 1944, samen met de koster van de Keizersgrachtkerk, doodgeschoten nadat er wapens in de kerk ontdekt zijn. En ook

Colijn en de hoogleraren Kuyper en Rutgers zijn tijdens de oorlog omgekomen, de eerste tijdens zijn ballingschap, de laatste n a een mislukte oversteek n a a r Enge­ land. Een lijst van omgekomen VU­mensen is nog steeds te vin­ den naast de ingang van de UR­ zaal. Na de oorlog wordt een zuive­ ringscommissie ingesteld. Diege­ nen die de loyaliteitsverklaring hebben ondertekend, of 'fout' zijn geweest door h u n lidmaatschap van de NSB of vrijwillig n a a r Duitsland zijn gegaan, worden geschorst. „Ommengangers" (diegenen die zich op 6 mei '43 als niet­tekenaars hebben aange­ meld bij de arbeidsinzet) gaan vrijuit. Uiteindelijk worden 22 studenten en een hoogleraar ge­ schorst. Dit kleine aantal in vergeUjking tot de totale VU­bevolking van rond de 1100 personen geeft al a a n dat het fascisme en het natio­ naal­socialisme niet op veel steun konden rekenen tijdens de oorlog. Terwijl vóór de oorlog weinig stemmen zich verhieven tegen het fascisme. Zoals gezegd onder­ scheidde de VU­bevolking zich in dit opzicht niet zozeer van andere gereformeerden. In hoeverre het verzet gevoed werd door nationalistisch denken en niet zozeer door een afkeer van de fascistische ideologie is op ba­ sis van een paar gesprekken en wat literatuur moeilijk te zeggen. Voor velen ging het waarschijn­ lijk samen. De heer Jansen: „Je versette je tegen het beset sijn. Tegen allerlei regelingen, maatre­ gelen en verordeningen. En die gingen uit van het nationaal­soci­ alisme. Dat was duidelijk". Met dank aan prof. dr D Nauta, de heer Johan Jansen en mevrouw Korevaar van de historische commissie van de Vü voor de informatie en het beschikbaar stellen van materiaal. Voor dit artikel is gebruik ge­ maakt van de volgende publicaties 100 jaar studentenleven aan de VU, de Vü m oorlogs­ tijd gereformeerden en het fascisme (VU­ magazine van jan '79), vijfenzeventig jaar VU, 1880­1955

' dt«iül»

ziet Coops al dat sommige men­ sen zullen moeten onderduiken en weet hy een manier te vinden om aan adressen te komen. Wan­ neer een gift van één gulden bin­ nenkomt bij het Studiefonds (een fonds dat is ingesteld om „in de stoffelijke belangen van de stu­ dent te voorzien") wordt ervan uitgegaan dat de gever een onder­ duiker kan hebben. Geeft iemand drie gulden dan is er sprake van de mogelijkheid drie onderdui­ kers te huisvesten. Op deze ma­ nier beschikt de groep van Ome J a n over lijsten met adressen en k u n n e n talrijke mensen gehol­ pen worden. Om de onderduikers van de nood­ zakelijke kleding en voeding te voorzien, worden inzamelingsac­ ties voor bonnen gehouden. Ook is er in het gebouw aan De Laires­ sestraat een persoonsbewijzen­ centrale. Onder leiding van dr. Smit worden persoonsbewijzen vervalst en de grote J die Joodse burgers in h u n bewijs gestempeld krijgen verwijderd. Eind 1943 besluit Coops onder te duiken: het begint te gevaarlijk te worden. Eerder zijn een aantal medewerkers al opgepakt, maar n a vier maanden gelukkig weer vrijgelaten. Coops wordt gepakt als hij de grens probeert over te komen en naar Duitsland ge­ voerd. Hij overleeft zijn gevan­ genschap en wordt direct n a de oorlog rector magnificus. Hoewel de heer Jansen niet direct met het verzet te maken had, moest hü ook onderduiken. Na een tijdje in het Hospitium aan de Keizersgracht gezeten te hebben kwam hij later weer terug n a a r De Lairessestraat. Op verzoek van professor Sizoo hield hij zich bezig met het afluisteren van de BBC en Radio Oranje voor een illegaal blad. I n die tijd was het gebouw overi­ gens gevorderd door de bezetter, wat het verzetswerk er niet ge­ makkelijker op maakte. Na het vertrek van Coops was de verzets­

JanPeppink Op 19 april 1941 werd J a n Pep­ pink door de Sicherheits­ dienst gearresteerd. Peppink studeerde theologie aan de VU e n was zodoende vrijgesteld van de dienstplicht. Deson­ danks had hij zich in de mei­ dagen van 1940 als vrijwilliger voor het Nederlands leger ge­ meld. Na de capitulatie koos hij al spoedig voor het verzet.

^­^^­^H­; X C w . t ^ ­ v * ­ ^ ^^^*^Wi*Jl*v­, iKoS^,^^^,.^

•^tU­^tUa

X^^

0 ^ 4 . ­ ^ « ­ ^ ^ k*­<.',U ^ ^ ^

^

^

Ua^u^.

•r"J^H>

<WlXu­

iU OwJ^tjXtvi i ^ \ /"­^ ^ /tv­.y4icU tiu~ti. £ ~ i ^ X v i ^ . V J . ^ vj:.

Hij werd leider van de spiona­ gegroep Nederland Vrij en gaf illegale lectuur uit. Door ver­ VL.>^(<v^JiJ i"«—t*^ Tl—tM>t<>i i c ^ t^'. IUJUA 'u­k«»V wi^'ii. rp.»»*­^ wLt^ 1 'VI u^ tv raad viel hij in handen van de bezetter en werd hij van de ene gevangenis n a a r de andere ge­ voerd. jC.^.,«^[v_ •vX_jy 1^ W>^ >~.'' vJ«;,« "Wwitta "Wvktia C« i « _ Sv. Va, j»vl S»vl t­Jt't; j­Jf^­ Jtu*y­l^» t­i n^~<^j:üJJ, In juli 1941 bevindt J a n Pep­ pink zich in de gevangenis in Scheveningen. Hij weet dan een briefje n a a r buiten te smokkelen, waarschijnlijk via zijn vriendin Ariene, gericht aan professor Waterink (hoogleraar theologie) waarin hij om raad vraagt. Uit het briefje ­ een velletje papier van zestien bij veertien centi­ meter, aan beide zijden minis­ cuul beschreven ­ wordt niet geheel duidelijk waar Peppink van beschuldigd wordt. Waar­ schijnlijk ging het om plan­ nen voor sabotage en het uit­ geven van een krantje. Peppink stelt zichzelf verant­ woordelijk en aansprakelijk Een fragment van het briefje van Jan Peppink aan prof. Waterink, voor wat er gebeurd is. Maar gesmokkeld uit de gevangenis van Scheveningen. omdat de Sicherheitspolizei (bron: achrief Historische Commissie VU) hem niet slechtgezind is dénkt hij mogelijkheden te zien ver­ getracht hebben zich op dat r a a r is er niet in geslaagd een zachtende omstandigheden minderwaardigheidsgevoel te reactie aan Peppink over te voor zijn verdediging te kun­ wreken, zo wil hy zyn rechters brengen. Twee maanden na nen opvoeren. Zo is Peppink wysmaken. het brieve werd Peppink, na­ van plan de nadruk te leggen Aan Waterink vraagt Pep­ dat hy veroordeeld was tot op een minderwaardigheids­ pink of het psychologisch a c h t jaar gevangenisstraf, complex by zichzelf. Door aanvaardbaar is dergeiyke n a a r Duitsland gevoerd. Hy ziekte zou hy nooit lichame­ p u n t e n voor zichzelf te berde was toen reeds zo zwak dat zijn lyk iets hebben kunnen pres­ te brengen en of er nog meer vriendin verlof kreeg hem te teren en door de afkeuring dingen van belang zyn om in begeleiden. Op een station in voor dienst voelde hy zich een zyn pleidooi te verwerken. Het Bremen is Peppink op 2 sep­ uitgestotene. Door illegaal briefje heeft Waterink inder­ tember 1942 van uitputting werk op zich te nemen zou hy daad bereikt, maar de hoogle­ gestorven.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen