Ad Valvas 1983 - 1984 - pagina 415

AD VALVAS — 4 ME11984

3

Lezingencyclus bij scheikunde over chemische wapens

De atoombom van de armen De Eerste Wereldoorlog wordt wel de oorlog van de che­ mici genoemd. Meer dan een miljoen mensen kwamen door het gebruik van gifgas om. Sindsdien is er niet meer op een dergelijke schaal gebruik gemaakt van chemi­ sche wapens. Ook niet in de Tweede Wereldoorlog, „de oorlog van de fysici", waarin de Amerikanen de atoom­ bom, als massavernietigingswapen introduceerden. In Duitsland waren in 1938 wel in het laboratorium van IG Farben de zogenaamde zenuwgassen ont­ dekt, stoffen die nog veel giftiger zijn dan het in '14­'18 gebruikte mosterdgas, een druppeltje ter grootte van een speldeknop op de huid is al dodelijk. In Duitsland was in 1945 12.000 ton van het zenuwgas Tabun opgeslagen, dat bij de geallieerden totaal onbe­ kend was. Men durfde het echter niet te gebruiken uit angst dat de tegenpartij ook massaal met gif­ gas zou terugslaan. Omdat in de Tweede Wereldoor­ log geen chemische wapens zijn gebruikt en door de ontwikkeling van kernwapens is de aandacht voor deze afschrikwekkende wa­ pens afgenomen. De laatste jaren staan ze echter in toenemende mate weer in de belangstelling. De Amerikanen willen h u n arse­ naal moderniseren; op de ontwa­ peningsconferentie van de VN in Geneve over chemische wapens worden nieuwe voorstellen ge­ daan en er zijn berichten over het gebruik van deze wapens, moge­ lijk in Laos en Afghanistan en zoals de laatste weken blijkt door Irak in de oorlog tegen Iran. Op de subfaculteit Scheikunde zijn de komende weken een aantal le­ zingen over chemische wapens. Twee studenten besteden er in hun colloquium aandacht aan en hieromheen organiseren zij een aantal lezingen voor een breder publiek. In de ontwikkeling van chemi­ sche wapens is de vordering van de wetenschap zichtbaar. Militai­ ren zijn er steeds op uit de nieuw­ ste ontdekkingen toe te passen om h u n wapenarsenaal uit te breiden. Op 22 april 1915 gebruik­ ten de Duitsers bij leperen voor het eerst chloorgas, dat men ge­ woon uit een cilinder liet lopen en dat door de wind verspreid werd. De Fransen werden volkomen verrast door dit nieuwe wapen en hadden geen enkele bescherming, bij deze ene aanval waren er 15.000 slachtoffers. Binnen enke­ le dagen was het eerste primitieve gasmasker ontwikkeld. Later werd ook fosgeen gebruikt, waarvoor de Engelsen een gra­ naat ontwikkelden zodat dit gas niet meer met de wind verspreid hoefde te worden. Chloor en fos­ geen zijn twee eenvoudige verbin­ dingen die ook voor andere doe­ len, in de industrie, worden toege­ past bij de produktie van vele chemicalieën.

Zenuwgas De volgende stap was het gebruik van mosterdgas, ook een eenvou­ dig te bereiden verbinding. Door het toevoegen van braakopwek­ kende stoffen werden soldaten gedwongen h u n gasmasker even af te doen, waardoor men toch de gifgassen inademde. Na de verschrikkingen van deze chemische oorlogvoering werd in 1925 het protocol van Geneve op­ gesteld, waarin het gebruik van chemische wapens in oorlogen wordt verboden. Vrijwel alle lan­ den ondertekenden het, de initia­ tiefnemer, de Verenigde Staten ratificeerde het echter pas in 1975. Vele ondertekenaars, waaronder Nederland zien dit verdrag slechts als een „no first use state­ ment" waarbij men zich het recht voorbehoudt een aanval met che­ mische wapens met dezelfde mid­ delen te vergelden. Hierna zijn

.y^;; '/yy;,;,,.": ' ­­.' ­," ^ \

^ ­^ ­^'*" V

\

^

' ­'^Si^

>>;f'^S$i

Maarten de Hoog *­~.,

alleen in regionale conflicten chemische wapens gebruikt en werd dus het verdrag geschon­ den. De Italianen gebruikten ze in de jaren dertig in het toenmali­ ge Abessinië, de Japanners in China en de Amerikanen in Viet­ nam. Gebruik door de Sowjet Unie in Laos en Afghanistan is vaak gesuggereerd, maar nooit bewezen. In de Tweede Wereldoorlog wer­ den door Duitsland en de Vere­ nigde Staten grote hoeveelheden mosterdgas aangemaakt, die nog steeds niet volledig zijn vernie­ tigd. Ook werd in Duitsland het in 1938 ontdekte zenuwgas Ta­ b u n geproduceerd. Bij onderzoek n a a r het gebruik van organofos­ forverbindingen als insecticide stuitte men bij IG Farben op een verbinding die zo actief was, dat men de militairen attent maakte op de mogelijkheid dit wapen te gebruiken.

Chemische wapens zouden het gat tussen conventionele en kernbewapening kunnen opvul­ len. Door de hervatting van de produktie in de VS komen ook Derde Wereld landen in de verlei­ ding om chemische wapens te ko­ pen of (na) te maken. Het is dan mogelijk om goedkoop over mas­ savernietigingswapens te be­ schikken. Daarom worden che­ mische wapens ook wel de atoom­ bom van de armen genoemd.

Op dit moment zijn de zenuwgas­ sen, gebaseerd op deze ontdek­ king uit de dertiger jaren de be­ langrijkste chemische wapens. Voor de vervaardiging van deze stoffen zijn goed uitgeruste in be­ veiligde fabrieken nodig. Het is dan ook onwaarschijnlijk dat een land als Irak zelf zenuwgas zou k u n n e n maken, dit in tegenstel­ ling tot mosterdgas dat relatief eenvoudig te maken is. Ook traangas is te beschouwen als een chemisch wapen. Het ge­ bruik hiervan tegen demonstran­ ten valt echter niet onder het pro­ tocol van Geneve, daar dit alleen handelt over oorlogstijd. Ontbla­ deringsmiddelen zijn ook te rang­ schikken onder de chemische wa­ pens, zij het niet direkt tegen mensen gericht. De Amerikanen die deze op grote schaal in Viet­ n a m toepasten beschouwen ze daarom ook niet als wapen in de zin van het Geneefse verdrag. Op dit moment beschikken de Vere­ nigde Staten, de Sowjet­Unie en Frankrijk over chemische wa­ pens en vooral zenuwgassen. Een deel van de Amerikaanse voor­ raad ligt opgeslagen in West­ Duitsland. Het recente gebruik van strijdgassen door Irak laat zien dat het niet al te moeilijk is deze wapens in handen te krijgen.

Huidig onderzoek Het huidige onderzoek naar che­ mische wapens is onder te verde­ len in offensief en defensief on­ derzoek. Het meeste, vooral het offensieve werk is strikt geheim. De Verenigde Staten richten zich op de ontwikkeling van nieuwe, zogenaamde binaire, wapens. Na­ dat in 1972 onder het bewind van Nixon de produktie volledig was stopgezet, wil de regering Reagan weer beginnen met de aanmaak van chemische wapens. In de bi­ naire wapens worden tijdens de vlucht raket of granaat in enkele seconden twee, niet giftige, com­ ponenten gemengd zodat n a een reactie het zenuwgas ontstaat. Door dit binaire concept („de twee componentenbom") wordt de produktie, transport en opslag van chemische wapens een stuk veiliger, er wordt niet meer met zeer giftige chemicalieën ge­ werkt. Ook vindt er research plaats n a a r nieuwe verbindingen die als wa­

wapens zo is toegenomen? „Je hebt natuurlijk de incidenten, vooral in de Derde Wereld, maar voor ons is veel belangrijker de opleving in de Verenigde Staten. Nadat ze in 1972 gestopt zijn met de produktie, beginnen ze n u weer met een nieuw type, de bi­ naire wapens. Deze zijn veiliger en daarom denkt men dat de be­ volking daar ze makkelijker ac­ cepteert, in de jaren '70 waren er namelijk allerlei incidenten met lekke vaten en besmette terrei­ nen. Maar vooral de bevolking van Europa zal getroffen worden als er chemische wapens gebruikt gaan worden. Militairen kunnen zich redelijk beschermen, maar voor de burgerbevolking is dit on­ mogelijk, tenzij je net als in Zwe­ den en Zwitserland een program­ m a ontwikkelt om de gehele be­ volking te kunnen beschermen." Marlies vermoedt dat ook het ver­ zet tegen de kernwapens een rol speelt bij de hernieuwde belang­ stelling voor chemische wapens: „Daar is veel verzet tegen, door de mogelijkheid van chemische wa­ pens open te houden, wordt de atoomdrempel verhoogd".

Foto uit „The Journal of Industrial and Engineering Chemistry", volume XI, 1919. pen gebruikt kunnen worden. Hiervoor komen het meest in aanmerking de bacteriële toxi­ nen, die minstens 1000 maal zo giftig zijn als het zenuwgas. Met recombinant­DNA­technieken is het wellicht mogelijk deze in gro­ te hoeveelheden te produceren. Het defensieve onderzoek komt veel sympathieker over en is min­ der geheim. De Chemiestudenten Jos van der Schot en Cor de Ruiter houden allebei een colloquium over een aspect hiervan dat op h u n vakgebied ligt. Cor (hoofd­ vak Farmacochemie) heeft een li­ teratuurstudie verricht n a a r het gebruik van „oximen" als be­ schermingsmiddel tegen zenuw­ gas. Nederland blijkt in dit onder­ zoek een vooraanstaande rol te spelen, vooral het Prins­Maurits laboratorium in Rijswijk van de Rijksverdedigingsorganistie TNO doet hier veel onderzoek naar. Bepaalde chemische ver­ bindingen, oximen, kunnen, wanneer ze samen met atropine onmiddellijk n a een zenuwgas­ vergiftiging worden ingespoten (de soldaat kan dit zelf doen), de overlevingskansen enorm doen toenemen. Een probleem is wel het vroegtijdig constateren van een aanval van zenuwgas, want het is reuk­, kleur­, en smaakloos. Hiervoor schijnt echter ook al weer a p p a r a t u u r te bestaan. Bij dit onderzoek blijkt hoe moei­ lijk het is de scheiding offensief/­ defensief te maken. Volgens Cor kan dit defensieve onderzoek ook gebruikt worden om wapens juist te verbeteren. Oximen werken namelijk niet tegen ieder zenuw­ gas even effectief. Het is voor een aanvaller zaak te kiezen voor een gas, waar zo min mogelijk be­ scherming tegen mogelijk is en het onderzoek kan tot gevolg heb­

ben dat er een nieuwe ronde in de bewapeningswedloop begint om stoffen te vinden, waar (nog) geen bescherming tegen mogelijk is. Jos van der Schot (hoofdvak Ana­ lytische Chemie) zal zijn collo­ quium houden over verificatie­ onderzoek en vroegtijdige signa­ lering. Het afsluiten van een ont­ wapeningsverdrag heeft alleen zin als er controle is op de nale­ ving ervan. Er zijn nu analyti­ sche technieken ontwikkeld om zenuwgassen of ontledingspro­ dukten in minieme hoeveelheden op te sporen. Hierdoor is verifica­ tie van een verdrag en dus de be­ trouwbaarheid beter mogelijk ge­ worden. Door bijvoorbeeld afvalwater van een chemische fabriek te onder­ zoeken kan men vaststellen of er zenuwgassen gemaakt worden. Een probleem bij de controle van verdragen was namelijk dat waarnemers van de ene groot­ macht de fabrieken van de ande­ re inmoesten. Uit angst voor be­ drijfsspionage werd dit altijd te­ gengehouden. Nu men kan vol­ staan met onderzoek naar afval­ water en bijvoorbeeld rivieren in industriegebieden, lijkt een ver­ drag met controlemogelijkheden waarschijnlijker.

Politieke aspecten In de serie lezingen zal ook aan­ dacht besteed worden aan andere aspecten van de problematiek. Marlies ter Borg, medewerkster bij de vakgroep Algemene Vorming, is ook betrokken bij de organisa­ tie van de cyclus. Zij is vooral ge­ ïnteresseerd in de politieke aspec­ ten van chemische bewapening. Hoe komt het volgens h a a r dat de belangstelling voor chemische

Vooral als er binaire wapens be­ schikbaar komen wordt het voor deze landen aantrekkelijk, omdat dan ook de veiligheidsmaatrege­ len veel soepeler kunnen worden. De lage prijs is waarschijnlijk ook de reden waarom de militairen in beide machtsblokken de beschik­ king willen hebben over chemi­ sche wapens. Voor een fractie van de prijs van kernwapens heeft men er een mogelijkheid voor massa vernietiging bij. Marlies ter Borg benadrukt ook nog de rol die Nederland kan spe­ len bij de uitbanning van dit af­ schuwelijke wapentuig: „Neder­ land kan initiatieven nemen bij de onderhandelingen in Geneve. Ik denk dat het om twee redenen belangrijk is dat er een verdrag komt. In de eerste plaats om de ontwikkeling van binaire wapens tegen te houden en in de tweede plaats omdat er ontwikkelingen in de chemie en biologie zijn die mogelijk een keer gebruikt gaan worden voor de ontwikkeling van wapens. J e moet nu in een zo vroeg mogelijk stadium besluiten dat je die mogelijkheden uit­ sluit." Ondertussen heeft Nederland een stap gezet tegen de proliferatie van chemische wapens, er zal een vergunningenstelsel komen voor de export van strategische chemi­ calieën, die bij de produktie ge­ bruikt kunnen worden. Het pro­ bleem is echter dat grondstoffen ook op vele andere plaatsen, voor vreedzameres doelen gebruikt worden. De cyclus begint op H mei met een inleiding en een film. De vol­ gende lezingen zijn op 17 mei (Marlies ter Borg) 21 mei (Barna­ by) en verder op 25 mei en 30 mei en 7 juni. Ze vinden plaats in het scheikundegebouw in zaal M­129 en beginnen om 15.30. Voor in­ formatie: Jos van der Schot, tel. 717047.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen