Ad Valvas 1983 - 1984 - pagina 361

7

AD VALVAS — 30 MAART 1984

„Tekenen is voor mij een uitlaatklep'' In zijn studententijd aan de VU (psychologie, 1963­ 1970) illustreert hij de dispuutskrant en de studen­ tenalmanak. In die tijd doet hij dat al voor zijn broodwinning: om zijn studie te bekostigen. In deze begintijd tekent hij cartoons; grapjes die qua in­ houd weinig om het lijf hebben. Later, vanaf het einde van de zestiger jaren, produceert Van Dam ook meer politieke tekeningen. Over thema's die op dat moment „hot issuses" zijn: de oorlog in Viet­ nam en de milieuvervuiling. „Ik liep toen regelma­ tig met een mapje met tekeningen onder mijn arm door de Nieuwezijds. Trouw en het Handelsblad zaten nog in het centrum van Amsterdam. Dat was echt leuren hoor! Want ik had toen nog geen naam. Foto­ en eindredacteuren pikten er dan een prent uit die ze aardig vonden en zo ontwikkelde je een norm voor jezelf. Ik heb me er in het begin wel 'ns over verbaasd wat ze er uit pikten; nu weet ik vrij duidelijk wat redacties aanspreekt." Arend van Dam, geboren in 1945 en vanaf 1970 halftijds wetenschappelijk medewerker bij psycho­ logie, tekent regelmatig voor bladen als VU­maga­ zine, de Tijd, Hervormd Nederland en Voorlopig. „Christelijke tekeningen? Nee hoor! Ze zouden evengoed afgedrukt kunnen worden in het huisor­ gaan van het Humanistisch Verbond. Daar heb ik trouwens ook voor getekend." Politieke tekenaars houden er, te oordelen naar h u n werk, geen al te vrolijk wereldbeeld op na. Poli­ tici worden door hen vaak neer­ gezet als principeloze en karak­ terloze zakkenrollers wier valse motieven van h u n gezichten valt af te lezen. En eigenlijk is de men­ selijke soort als geheel behept met een niet aflatende neiging tot be­ drog en gekuip. Stefan Verweij (de Volkskrant) te­ kent bij voorkeur over de knech­ ting en muilkorving van de mens in een anonieme maatschappij; Peter van Straaten (Parool en Vrij Nederland) vindt politici ken­ nelijk een stelletje laaghartige en doortrapte valserikken en Op­ land (de Volkskrant) ziet het Haagse circuit vooral als een zich oneindig herhalende tragedie, waarin de acteurs even onhandig als doorzichtig met elkaar om­ gaan. Ook in de tekeningen van Arend van Dam, sinds eenjaar of vijftien freelance werkzaam als professio­ neel cartoonist, is aardig wat boosheid en venijn verpakt. Zou zo'n tekenaar daar zelf nou ook onder gebukt gaan? Welke per­ soonlijke ervaringen hebben de inhoud van zijn tekeningen diep­ gaand beïnvloed? Hoe moeten wü zijn werk begrijpen? Tijdens het twee u u r durende, overigens zeer gezellige, gesprek met Van Dam ben ik daarover niet veel wijzer geworden. Niks geen breed uitgesponnen visie op mens en maatschappij, geen wijd­ lopige en sombere beschouwin­ gen over de toestand in de wereld. Tekenen is gewoon zijn vak dat hy met veel plezier beoefent. Met genoegen laat hij me zijn plak­ boeken zien, alsof hij zeggen wil: wil je iets van mijn manier van tekenen weten, bekijk ze dan. En terecht. Een (teken)kunstenaar, bedacht ik achteraf, kan vaak maar moeilijk uitleggen waarom hij de zaken zus of zo uitbeeldt. De kunstenaar maakt „slechts" zijn kunst. Vraag hem niet n a a r de betekenis van zijn werk, schreef Plato al: „Het is nauwe­ lijks overdreven te zeggen dat een willekeurige omstander beter het kunstwerk kan uitleggen dan de feitelijke schepper." (Apologie, 22 b).

Plumpudding Elke tekenaar heeft zo zijn sym­ bolen. Bij Arend van Dam valt het frequente gebruik van een bol op. Het symboliseert de aarde waar de mensheid maar r a a r mee omspringt. Een geliefde schets van hem is een bol die volge­ stouwd wordt met consumptie­

Wim Crezee goederen en vervolgens als een plumpudding in elkaar zakt. Een andere keer wordt olie uit de bol gemolken ten bate van een schier onafzienbare rij automobielen. Op een andere tekening wordt de bol, ditmaal in de vorm van een ballon, geflankeerd door twee ge­ neraals die levensgevaarlijk met h u n messen jongleren. Bij Van Dam is de aardkloot, kortom, vaak een sissend, leeglo­ pend, halfopgevreten en kaalge­ schoren ding. De bedoeling is dui­ delijk: het gaat hem in zijn teke­ ningen vaak om de tomeloze ex­ ploitatie van natuurlijke rijk­ dommen, de consumptiedrift en de mogelijke onheilspellende af­ loop van de bewapeningswedloop. Volgens onze nationale cartoons­ criticus Koos van Weringh be­ hoort Arend van Dam (samen met bijvoorbeeld Volkskrantteke­ n a a r Stefan Verweü) tot een­ nieuwe generatie tekenaars. Niet de politici met h u n boosaardige koppen staan voorop, maar het systeem dat mensen (dus ook poli­ tici) ziek, misdadig, apathisch en manipuleerbaar maakt. In de te­ keningen van Van Dam moeten we dan ook tevergeefs zoeken n a a r de „five o'clock shadow" en de valse trekken rond de mond van Lubbers of het pokdalige en volgevreten hoofd van Gijs van Aardenne zoals Peter van Straa­ ten en Siegfried Wolkhek die in Vrij Nederland zo fraai kunnen neerzetten.

Arend van Dam (Foto Marco B akker) ziehte van de feitelijke daden zyn ook de meest politieke tekeningen doortrokken: aan een politicus of staatsdienaar zit een tekstballon­ netje met een bepaald „state­ ment" vast, maar uit de rest van de tekening wordt duidelijk dat het om een holle frase gaat.

schrijfster weten. Soms schrijft Van Dam een briefle terug om zijn bedoelingen uit te leggen. „Je krijgt wel wat signalen, maar je moet toch zelf criteria voor je te­ keningen vaststellen. Wanneer je een tekening te scherp of te agres­ sief maakt, dan schiet je je doel voorbij want dan sluit de lezer er zich voor af. Ik zie dat niet als Nar zelfcensuur, m a a r als een kwestie De politieke tekening is een vrij­ van vakmanschap. Tenslotte wil plaats in de krant. Een tekenaar je communiceren. Een beetje is daar de n a r die meer dingen overdrijven mag natuurlijk wel mag zeggen en die ongenuanceer­ en dat heb je als tekenaar ook der zijn oordeel mag geven dan de voor op journalisten." hovelingen, de journalisten. Hoewel politieke tekenaars toch Slechts één keer, herinnert Arend een tamelijk zware visie op de we­ van Dam zich, ging hü te ver. Het reld uitstralen, zijn het door­ " betrof een prent waarop aan­ gaans vrolijke mensen, weet Van schouwelijke werd gemaakt dat Dam. Hü ontmoet ze soms op ten­ Nederland Van Agt uitkotst. De toonstellingen en symposia. Ve­ redactie van de Tijd vond het een len van hen leven in twee werel­ onsmakelijk gezicht en plaatste den. Van Dam heeft ook een uni­ versitaire betrekking en een teke­ h a a r niet. n a a r als Frits Müller (NRC­Han­ delsblad) schijnt ook een zeer Van lezers krijgt hij slechts zel­ begaafd musicus te zijn. Van den reacties. Als die toch komen, Dam: „Voor de maker zijn de te­ is dat vaak n a a r aanleiding van keningen een soort uitlaatklep. spotprenten over de Verenigde Bij het kijken naar de t.v. of bij Staten. Of hij wel de Tweede We­ het lezen van kranten word je reldoorlog heeft meegemaakt, boos over het een of ander, je wilde een ingezonden brieven­

j e Zivilen qllefii,,. ^e koekrieno w^t /]9Wr ­^^n moeten )iq|en....

Natuurlijk, in de wekelijkse teke­ ningen van Van Dam in de Tijd figureerde zo af en toe iemand als Van Agt, maar echte karikaturen waren het niet. Slechts twee rondjes op de wangen, een wat getuit mondje en een begeleiden­ de tekst moeten duidelijk maken dat het de voormalige minister­ president betreft. De clou van vele tekeningen van Van Dam zit 'm in de visualise­ ring van dubbele moraal, meten met twee maten en tegenstrijdig­ heden van het moderne leven. Een industrieel, steevast gezeten achter een royaal bureau en voor een groeicurve, merkt zelfvol­ daan op: „Eén dag per week rook ik een pakje minder en beschrijf m'n kladpapier tegenwoordig äan beide k a n t e n . . . " Een collega, in dezelfde ruimte, staart door het venster naar de sky­line van het bedrijf: schoorstenen die dikke vette rookpluimen uithoesten. Met dit principe van de sóhijn­ heiligheid van woorden ten op­

Een typische Van

Dam­prent...

m a a k t er een spotprent over, ze wordt vele malen gereproduceerd en je krijgt de voldoening van 'dat heb ik ze toch maar 'ns even laten zien.' J e k u n t je kwaadheid vorm­ geven." Van Dam, die al zo'n drieduizend cartoons op zijn n a a m heeft staan, benadrukt dat we niet een al te romantische visie op het te­ kenaarschap moeten hebben. „Net zoals een journalist zijn stukken op tijd af moet hebben, heeft ook een tekenaar zijn dead­ lines. Dan moet dit de deur uit, dan dat. Dat is gewoon het vak." Bij de oudere garde van politieke tekenaars, zoals Yrrah en Frits Behrendt, ligt dat anders, ver­ moedt Van Dam: „Die voelen zich meer kunstbroeders, terwijl Ste­ fan (Verweij, red.) en ik onszelf als handwerkslieden zien. Onze teke­ ningen zijn geen kunstwerken, m a a r dingen die op een bepaald moment gereproduceerd moeten worden." Tot en met 8 april is er in Haarlem (Vishal aan de Grote Markt) de tentoonstelling InI(tspot, een overzicht van politieke pren­ ten 1880­1980. Openingstijden: di. t/m za. van 10 tot 17 uur en zo. van 13 tot 17 uur. Toegang gratis.

Negen üvA geologen wijzen de VU af Zeven personeelsleden van de subfaculteit geologie van de Uni­ versiteit van Amsterdam wijzen een overgang n a a r de VU op grond van principiële bezwaren af. Zy wensen • geen dienstver­ band en geen detachering bij de VU. Twee personeelsleden heb­ ben te kennen gegeven in aan­ merking te willen komen voor interne herplaatsing binnen de UvA. Verder zijn twee mensen be­ reid de detacheringsformule te accepteren en hebben vijf leden gesteld de grondslagkwestie als afwegingsfactor te zien bij het al dan niet accepteren van een aan­ geboden functie op de VU. Dit staat in een concept brief van het College van Bestuur van de UvA aan het ministerie van Onderwijs en Wetenschappen. De conclusie van de brief luidt min of meer dat het UvA college erop vertrouwd dat voor de vijf nog twijfelende personeelsleden een adekwate oplossing zal wor­ den gevonden waarbij zonodig een beroep kan worden gedaan op de toezeggingen van minister Deetman. De overige problemen, zo zegt het college in de brief, zul­ len voor en tussen de beide uni­ versiteiten oplosbaar zijn. Met dat laatste p u n t heeft het CvB van de VU ingestemd, aldus colle­ gelid de Jager afgelopen dinsdag in de universiteitsraad. (P. V.)

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen