Ad Valvas 1983 - 1984 - pagina 167

9

AD VALVAS — 25 NOVEMBER 1983

Poging tot herwaardering op studiedag op VU

Christelijke vakorganisatie: een bewegingloze beweging? een scheiding tot stand en „Ik hoop dat het eigenlijke karakter van de christelijke toch werd het CNV een protestantse vakbeweging, als legitieme tak van de arbeidersbewe­ vakorganisatie. ging, op deze dag meer zichtbaar is geworden." Met deze woorden besloot professor Jürgen Hess op woensdag 16 november de studiedag Christelijke Vakbeweging in Ne­ Relatie tot clerus derland, België en Duitsland tot de Tweede Wereldoorlog; De christelijke vakbeweging in Duitsland kwam aan de orde in ontstaan, doelen en aktiviteiten, georganiseerd door de de lezing van de Duitse historicus vakgroep Nieuwste Geschiedenis van de VU. De bedoe­ Michael Schneider. Hü ging met in op de vraag in hoeverre ling van deze, overigens matig bezochte, dag was een name er onafhankelijkheid was van de „bijdrage te leveren tot (her­)waarderlng en internatio­ bonden ten opzichte van de ker­ nale vergelijking van de christelijke vakbeweging," zoals ken, de politieke partijen, de werkgevers en de staat. in de uitnodiging vermeld stond. Volgens Schneider speelde het Aan het organiseren van deze studiedag lagen twee redenen ten grondslag. In de eerste plaats is er tot op heden betrekkelijk weinig historisch onderzoek n a a r de christelijke vakbeweging in Eu­ ropa gedaan. En n u de vakgroep Nieuwste Geschiedenis sinds en­ kele jaren over een onderzoeks­ medewerker beschikt, in de per­ soon van Paul Werkman, die zich bezighoudt met het CNV, leek het moment daar de christelijke vak­ beweging in Nederland, België en Duitsland wat meer voor het voetlicht te halen. In de tweede plaats menen de his­ torici van de VU dat in de geval­ len waar wel aandacht besteed is aan christelijke vakbonden, veel­ al in vergelijking met socialisti­ sche bonden, er vaak sprake is van een eenzijdige aanpak. Er wordt sterk de nadruk op stakin­ gen, actie en strijd gelegd (zoals bijvoorbeeld in het overbekende boek Voor de bevrijding van de arbeid van Ger Harmsen en Bob Reinalda) en de christelijke vak­ beweging komt er dan niet al te best vanaf. Christelijke bonden deden vaak niet mee aan acties, ze braken stakingen en standen meer aan de kant van de patroons dan aan de kant van de arbeiders. Tegen deze benadering wordt door de VU­historici bezwaar ge­ maakt. Er wordt namelijk niet ge­ keken n a a r het eigen karakter, de innerlijke motivatie en de ideolo­ gie van de christelijke vakbewe­ ging. Hess, voorzitter van de vak­ groep Nieuwste Geschiedenis, merkt tijdens de dag op dat het ontstaan en de ontwikkljng van de christelijke vakbeweging niet alleen in het kader van de tegen­ stelling arbeid­kapitaal bekeken moet worden. Ook zaken als ge­ loof, sociaal­culturele omstandig­ heden en hiërarchische structu­ ren spelen een rol. Deze elementen kwamen ook aan de orde tijdens een viertal lezin­ gen over de christelijke vakbewe­ ging in Nederland, België en Duitsland. Met een internationa­ le vergelijking van de christelijke vakbeweging kon vanwege de be­ perkte tijd overigens slechts een schuchter begin gemaakt wor­ den.

Anti­socialisme In de eerste lezing ging Siep Stuurman in op het ontstaan van de christelijke vakbeweging in Nederland. S t u u r m a n is weten­ schapplijk medewerker politico­ logie aan de UvA en onlangs ge­ promoveerd in Groningen biJ Ger Harmsen op het proefschrift Ver­ suiling. Kapitalisme en Patriar­ chaat. Stuurman probeerde het ont­ staan en de ontwikkeling van de christelijke vakbeweging te ver­ klaren aan de hand van de eman­ cipatiestelling en de anti­socialis­ mestelling. Volgens de eerste stel­ Img verwijst het ontstaan van al­ lerlei protestantse en katholieke organisaties n a a r de emancipatie van bepaalde bevolkingsgroepen in Nederland. Christelijke vak­ bonden moeten dan ook gezien worden als onderdeel van de gods­ dienstig­póhtieke blokvorming die het gevolg was van deze eman­ cipatie.

Leo Endedijk De anti­socialismestelling be­ strijdt dit. Het ontstaan van christelijke organisaties aan het einde van de negentiende en het begin van de twintigste eeuw moet veeleer gezien worden als een reactie, met name vanuit de verschillende godsdienstige eli­ tes, op het ontstaan van de socia­

antisocialisme in Duitsland ook een belangrijke rol in het ont­ staan van de christelijke vakbon­ den. Maar in tegenstelling tot h u n Nederlandse collega's ston­ den de meeste Duitse bisschop­ pen toe dat in h u n bisdom inter­ confessionele vakbonden ge­ vormd werden. De bonden zelf hebben h u n interconfessionele karakter altijd sterk benadrukt, terwijl het overgrote deel van de leden toch katholiek was, om ka­ tholieke aanspraken het hoofd te

ke bonden waren overigens wel tot actie bereid; tot 1913 werd er zelfs meer geld aan acties i^iitge­ geven dan door de socialistische bonden. In 1933 werden de christelijke vakbonden opgeheven en volgde de (gedwongen) toetreding tot het Deutsche Arbeitsfront. Na de Tweede Wereldoorlog is besloten geen aparte christelijke vakvere­ niging op te richten, zodoende de weg vrijmakend voor één, grote Duitse vakcentrale. De onafhan­ kelijkheid van de christelijke vakbonden in de jaren voor het nationaal­socialistische bewind ten opzichte van kerk, party en staat heeft dit volgens Schneider mede mogelijk gemaakt.

Stnictuurhervormingen In de middag van de studiedag kwamen de denkbeelden en acti­ viteiten met betrekking tot soci­ aal­economische structuurher­ vormingen van de Nederlandse en Belgische christelijke vakbe­ weging aan de orde.

zouden paritair samengestelde bedrijfsraden opgezet moeten worden, die collectieve arbeidso­ vereenkomsten konden afsluiten. Uit deze raden zou een Centrale Bedrijfsraad samengesteld moe­ ten worden, welke zich zelfs met ivetgeving zou kunnen bezighou­ den. Pogingen van H. Heyman, in de twintiger jaren voorzitter van het ACV, om de bedrijfsorganisatie in bepaalde vormen in de wet te re­ gelen liepen echter voor de Twee­ de Wereldoorlog op niets uit. Maar n a de oorlog werden de be­ drijfsorganisatieideeën van het ACV voor het grootste deel wel in wetten verwezenlijkt.

Verschillen Het verschil van mening over de aanpak van historisch onderzoek n a a r de christelijke vakbeweging stond als zodanig niet ter discus­ sie op de studiedag. Maar tijdens de discussie na de lezing van Paul Werkman schemerde er toch iets van door. Ger Harmsen vroeg zich name­ lijk af of binnen het CNV geen kritiek was op de steun van de A R P aan de politiek van Colijn en waarom de protestantse arbei­ ders niet in verzet kwamen tegen deze politiek die toch ook voor hen rampzalige gevolgen had. Volgens Werkman was er wel wat kritiek op het regeringsbeleid maar voelde het CNV zich toch verbonden met Colijn en schaar­ de het vakverbond zich als puntje bij paaltje kwam toch achter de grote leider. Het CNV dacht ook niet dat structurele hervormin­ gen de nood in de dertiger jaren konden lenigen. Toen Colijn in 1935 zei: „Ordenen doe je de hele dag, het is geen taartje," was het CNV het in principe daarmee eens. Dat er weinig oppositie binnen het CNV was tegen het regerings­ beleid zou ook te maken kunnen hebben met de samenstelling van het vakverbond; er waren veel overheidsambtenaren en landar­ beiders in het CNV verenigd. Gjalt Zondergeld (VU) voegde hier nog aan toe dat er wel dege­ lijk kritiek op de Colynse politiek was, maar die bundelde zich in de Christelijk­Democratlsche Unie en niet in de ARP. In de theepau­ ze merkte iemand nog op dat Harmsen volledig voorbij ging aan religieus­culturele processen binnen het protestantse volks­ deel. Paul Werkman zou later ver­ zuchten dat hy het antwoord op dit soort vragen nog moeiiyk kan geven, domweg omdat er zo wei­ nig onderzoek naar het CNV ge­ daan is. Waarmee tegeiykertyd gezegd is dat het debat over de christeiyke vakbeweging nog lang niet aan zyn einde is.

Prof. J. Hess hoopte aan het eind van de studiedag dat het eigen karakter van de christelijke vakbeweging een beetje duidelijker was geworden... (Foto AVC/VU) listische arbeidersbeweging. Na een uiteenzetting over het ontstaan van de protestantse en katholieke vakorganisaties kwam S t u u r m a n tot de conclusie dat aan de tweede stelling meer waarde moet worden toegekend. Overal was er in de negentiende eeuw sociale agitatie en vaak werden in reactie daarop christe­ lijke organisaties opgericht. Zo ontstond in 1876 Patrimonium (protestant georiënteerd) vanwe­ ge onvrede met het standpunt in­ zake de schoolstrijd van het (pro­ gressief georiënteerde) Algemeen Nederlandsch Werklieden Ver­ bond (ANWV). Het gevaar van de anti­socialis­ mestelling is echter volgens S t u u r m a n dat tegenstellingen binnen het christelijk kamp te­ veel worden toegedekt. Zo bestond er een duidelijk verschil van me­ ning over het karakter van het in 1909 opgerichte CNV. De Twentse textielbond Unitas en de Christe­ lijke Mijn werkersbond, beide in­ terconfessionele bonden, wären sterk voorstander van het inter­ confessionele karakter van het CNV. In h a a r beginjaren stond het CNV ook open voor zowel pro­ testanten als katholieken, maar met name door toedoen van de bisschoppen ­ katholieke leden van Unitas mochten op een gege­ ven moment zelfs geen sacramen­ ten meer ontvangen ­ kwam er

bieden en de onafhankelijkheid ten opzichte van de kerken in stand te houden. De politieke arbeid van de chris­ telijke vakbonden in het interbel­ lum was sterk beperkt. In alle po­ litieke partijen rechts van de soci­ aal­democratische partij vorm­ den christelijke arbeiders een minderheid en omdat de rechtse partijen beurtelings in regering en oppositie zaten kon de christe­ lijke vakbeweging geen sterke vuist richting de politiek maken. En ook al was h u n wereldvisie niet die van de nationaal­socialis­ ten, de christelijke bonden heb­ ben vanwege een samenwer­ kingsverband van niet­socialisti­ sche bonden geen stelling geno­ men tegen het nationaal­socialis­ me. In de opvatting van de christelij­ ke bonden stond de samenwer­ king van werknemers en onder­ nemers centraal (dit geldt trou­ wens voor alle christelijke vak­ verbonden in Europa). Dit ver­ klaart ook de terughoudendheid inzake stakingen en acties. Maai daarvoor waren volgens Schnei­ der meer redenen: men wilde t.o.v. de clerus niet de indruk wekken makkelijk met stakingen om te gaan, de bonden waren niet sterk genoeg voor het voeren van acties en men liet liever de sta­ kende socialisten de kastantjes uit het vuur halen. De christelij­

Volgens Paul Werkman was het Christelijk Nationaal Vakver­ bond wat dat betreft in het inter­ bellum geen trendsetter. Het ka­ pitahstische systeem vormde in feite het uitgangspunt voor het CNV; alleen aan niet gewenste symptomen van de economische ordening moest iets gedaan wor­ den. Een structurele ordening van de economie door de overheid behoorde niet tot de doelstellin­ gen van het CNV. Noch de leiding noch de leden zelf toonden veel interesse voor de vraagstukken van hervormingen in de economie. Het CNV volgde liever de discussies dan dat het zelf een uitgesproken standpunt innam. Hetgeen Werkman a a n het einde van zijn lezing deed op­ merken dat het CNV weliswaar een „bewegingloze beweging" was, maar wel een „beweging die bewogen werd". Binnen het Algemeen Christelijk Vakverbond (de enige christelijk én katholieke vakbeweging in België) bestonden wel duidelijke ideeën over socaal­economische structuurhervormingen. Volgens de Leuvense historicus Mampuys was hét sociaal­economische ide­ aal van het ACV de zogenaamde bedrijfsorganisatie. De basis van deze bedrijfsorganisatie vormde de samenwerking van werkge­ vers en werknemers in de afzon­ derlijke bedrijven. Per bedrijfstak

Wetenschapsbijlages Het wetenschapskatern van de Volkskrant wordt door studenten van de TH in Enschede als „wat al te gemakkeiyk" ervaren. Het NRC Handelsblad komt er met haar wetenschapsbyiage beter vanaf. Die biedt de studenten „meer diepgang", niet in het minst door het taalgebruik, dat in de Volkskrant nogal populair zou zyn. Ook inhoudeiyk prefereren de techneuten het Handelsblad. Dat zou breed georiënteerd zyn, terwyi de Volkskrant zich voor­ nameiyk met technische ontwik­ kelingen bezig houdt, een voor TH­studenten opmerkeiyk te noemen p u n t van kritiek. Dit bleek uit een mini­enquête onder circa zestig studenten van de TH door Volkskrant­redacteur Broer Schol tens tydens zyn gast­ college in Enschede. Scholtens kwam nog met opmerkeiyke cy­ fers, die aantoonden dat de we­ tenschapsbyiage van de Volks­ krant voor zeventig procent gele­ zen wordt en die van het NRC Handelsblad voor tien procent. Het publiek zag deze cyfers als een bevestiging van de resultaten van de enquête en schoof de Volkskrant onverwacht een TROS­effect in de schoenen: ie­ dereen kykt, maar niemand steekt er iets van op.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen