Ad Valvas 1983 - 1984 - pagina 246

^DVALVAS —27 JANUARI 1984

Gesprek met D. Th. Kuiper en S. Stuurman overig,

,,Je pakte je brommer en de pi Wij herinneren ons nog dat we op gezag van vader de immer paarse propagandafolders van de ARP ­ lijst 4 ­ in de buurt uitzetten. We waren gerefor­ meerd en dan deed je dat. Groot was onze vreugde als bleek dat de AR na de telling der stemmen steeg van 13 naar 15 zetels in het nationale parlement ­ dan had je tenminste niet voor niets rondgezeuld met die pamfletten. Voor een van ons was deze binding aan de AR spoedig voorbij. Want vader stemde de jaren daarna op de PvdA. Hij vond de politiek van de ARP weinig christelijk meer. Wij herinneren ons de tijd dat dominee je verbood te zwemmen op zondag, of j ^ zelfs het consumeren van een ijsje niet toestond. Deze tijden lijken voor­ goed voorbij. Godsdienst is voor steeds meer men­ sen niet langer de richtlijn voor al hun maatschap­ pelijk handelen. .Ontzuiling' wordt dit proces ook wel genoemd. Maar ontzuiling veronderstelt ook verzuiling. Een situatie ­ jaren geleden ­ waarin de gereformeerde Trouw las, en de NCRV­bode, op zaterdag korfbal­ de bij een gereformeerde korfbalclub en natuurlijk op de ARP stemde. Zowel de verzuiling als de ontzuiling hebben meni­ ge sociale wetenschapper geïnspireerd tot analyses van de Nederlandse politieke situatie ­ waarvan die van de politicoloog Lijphart wel de bekendste is. De leiders van de vier zuilen ­ protestanten, katholie­ ken, liberalen en socialisten ­ sloegen de handen ineen en zorgden voor een sociaal en politiek stabiel Nederland. De vraag waarom zuilen ontstonden en decennia lang het beeld van het Nederlandse politieke bestel bepaalden, is daarmee echter niet beantwoord. Dat vindt de Amsterdamse politicoloog Siep Stuurman. Hij promoveerde onlangs op een studie waarin hij de verklaring voor de verzuiling onder andere zoekt in het lage tempo waarin de industrialisatie in Nederland op gang kwam, het specifieke demogra­ fische patroon en de gezinspolitiek. Verzuiling is het resultaat van strijd, van conflicten die vooral binnen de zuilen werden uitgevochten. Nieuw in de verklaring van Stuurman is ook de grote aandacht voor de positie van vrouwen. De zedelijkheids wetgeving en de vrouwenkwestie wa­ ren vooral binnen de katholieke en de protestantse zuil bron van veel conflicten. Overigens rekent Stuurman de liberalen en de soci­ alisten niet tot de zuilen. ,Godsdienstig­politieke blokvorming' is bij hem de basis voor dit onder­ scheid. Ad Valvas organiseerde een gesprek tussen Stuur­ man en de hoogleraar in de sociologie van de VU, D. Th. Kuiper. Kuiper promoveerde in 1972 op „De Voormannen. Een studie over conflicten en groeps­ vorming in de gereformeerde wereld tussen 1820 en 1920". Kuiper is lang actief geweest in de ARP, was daarvan vice­voorzitter en zit nu voor het CDA in de Eerste Kamer. Onse gesprekspartners hébben dikke boeken op hun naam staan. Daar moet monnikenwerk en doorsettingsvermogen aan vooraf sijn gegaan. Wat beweegt hen om so grondig de geschiedenis van de versuiling en het protestantisme te doorvorsen? Stuurman: „Veel mensen denken dat als je je met zo'n onderwerp bezighoudt, het waarschijnlijk is dat je zelf ook uit protestantse of katholieke hoek afkomstig bent. Maar dat is bij mij niet het geval. Ik kom zelfs uit een milieu dat al drie generaties niet­kerkelljk is. Het is bij mij eerder omgekeerd geweest: de fascinatie die je als niet­kerkelijke kunt hebben als je je afvraagt hoe het kan dat men­ " sen in zulke dingen geloven. Een andere invalshoek was het mar­ xistisch ideologiedebat waar de vraag werd gesteld: hoe werkt

Roeleke Vunderink Wim Crezee ideologie n u eigenlijk? Hoe komt ' h e t dat mensen zich onderwerpen a a n structuren die dezelfde men­ sen misschien onderdrukken of het leven moeilijk maken? En godsdienst is in de westerse we­ reld de meest taaie ideologische structuur die wij kennen. „Een derde invalshoek is het Ne­ derlandse politieke systeem. Als je dat wil bestuderen, stuit je on­ middellijk op het overheersende idee van de verzuiling als verkla­ ring voor de stabiliteit van de Ne­ derlandse politiek. En via de ver­ zuiling kom je weer bij de geschie­ denis van katholicisme en protes­

tantisme. Drie invalshoeken dus, die samen hebben geleid tot het boek dat er nu ligt." Je had het net over het marxistisch ideologiedebat. Is het niet so dat in het traditionele marxisme religie al snel werd afgedaan als ,vals be­ wustzijn', en dat er niTeigenlijk sprake is van een nieuwe aan­ dacht voor godsdienst? Stuurman: „Dat wordt vaak wel gezegd, maar de geschiedenis van het klassieke marxisme geeft daaraan geen steun. Marx zelf heeft nogal wat aandacht gehad voor het probleem van de gods­ dienst en ook de Italiaanse theo­ reticus Gram^ci heeft uitvoerig over de rol van de kerk geschre­ ven. Maar het is wel zo dat je in bepaald soort marxisme, dat van de Derde Internationale, de op­ vatting tegenkomt dat godsdienst er niet toe doet, want het gaat alleen om de klassen." Met welke motieven schreef Kui­ per ,De Voormannen'? „Ik ben begonnen bij de histo­ risch­sociologische achtergron­ den van het protestantisme en vandaar uit ook wel bij de verzui­ ling terecht gekomen. Wat mijn afkomst betreft: die is uiteraard uit gereformeerde, anti­revolu­ tionaire hoek. Maar dat heb ik nooit als een erg drukkend milieu ervaren, anders dan anderen mis­ schien. En dat kwam doordat mijn vader op cathechesatie had gezeten bij een dominee B rus­ saard, en dat was een medestan­ der van Geelkerken die in 1926 uit de kerk was gegaan. (Dr. Geelker­ ken was een gereformeerde predi­ k a n t die, omdat hij van mening was dat het spreken van de slang in Genesis niet letterlijk opgevat hoefde^te worden, uit de Gerefor­ meerde Kerk was gezet, red.). Mijn vader heeft die, wat meer ondogmatische, opvattingen over Genesis aan mij doorgegeven. Mijn grootvader, die in het dis­ trict Groes woonde, stemde altijd op De Savornin Lohman. En ver­ der heb ik me altijd heel erg ver­ baasd over het feit dat in een ge­ loofsgroepering die zei dat liefde een belangrijke zaak was zoveel conflicten waren. Ik ben, toen ik politicologie ging studeren, eens nagegaan wat voor theorieën je daar op toe kon passen. De toen­ malige literatuur over al die con­ flicten uit eigen kring was altijd erg partijdig. Daarin worden de mensen in 'good guys' en "bad guys' verdeeld. En in veel litera­ t u u r die ik las, waren de her­ vormden de bad guys en de gere­ formeerden de good guys. Maar ook veel wetenschappelijke lite­ r a t u u r was in die zin partijdig. Het boek van Harmsen en Rei­ nalda over de bevrijding van de arbeid vind ik daar met betrek­ king tot de socialistische vakbe­ weging een goed voorbeeld van.

„Een volgende aanleiding om mij met deze materie bezig te houden, is dat ik ben gaan participeren in de organisaties van die zuil. In de jaren zestig bij de ar­jongeren en de christen­radicalen; in de jaren zeventig in de ARP en daarna in het CDA."

Kleine luyden Zie je het proefschrift van Stuur­ man als een voorbeeld van ,partij­ dige geschiedschrijving'? Kuiper: „Nee, dat zie ik niet als partijdige geschiecjschrijving. Daar wordt materiaal geconfron­ teerd met vooronderstellingen. De schrijver heeft zich op een 'verstehende', invoelende, manier beziggehouden met de groeperin­ gen die hij beschrijft. Ik herken daar veel in. En de feiten worden a a n het eind van het boek weer geconfronteerd met de theorie. En ik vond het een erg aardig boek." Stuurman: „Ik wil daar even op reageren, want ik vind die opmer­ king over partijdige literatuur wel interessant. Als ik 'De Voor­ mannen' vergelijk met het boek van Hendriks, 'De emancipatie

¥

­::V

­,. $?

' . ^ . ^ .­**? ..jV;.":

A

tv­ \

0'

t.­e­i' r­'­*:

':'§ fi •<,

•»"1?­ ;

f'M.

Prof. dr. Dick Th. Kuiper (Foto B ram de Hollander)

van de gereformeerden', dan zou je Hendriks een voorbeeld van partijdige geschiedschrijving kunnen noemen. Bij hem over­ woekert het begrip 'emancipatie' alles en krijgen de interne tegen­ stellingen heel weinig gewicht. Daar is alleen maar sprake van 'de' gereformeerden. Bij dit boek wordt voorbij gegaan aan interne problemen. En daar zou je juist wél naar moeten kijken. Niet al­ leen omdat dat zo interessant zou zijn, of omdat het zoeken n a a r conflicten bij de politicologie hoort, maar ook omdat ik denk dat verzuiling veel meer dan meestal gesteld wordt, het gevolg is van interne conflicten in het protestantse en katholieke kamp. Van de visie van Lijphart ­ suilen die elkaar in de haren vliegen ­ is heel weinig sprake. Het conflict tussen het godsdienstige blok en de 'socialen' is daar ook een illus­ tratie van. Van binnen het gods­ dienstige blok stonden ze echt niet allemaal hetzelfde tegenover de socialen." 'Emancipatie' was tot voor kort het begrip waarmee men poogde ­ een deel van ­ de versuiling te verklor­ ren. Stuurman meent daarentegen dat in elk van de groepen die hij onderscheidt weliswaar een ele­ ment van 'emancipatie' valt te ontdekken, maar dat dit meestal alleen betrekking had op de elite. Bij de katholieken overigens meer dan bij de protestanten, ofschoon bij de laatsten ook niet echt van 'kleine luyden' kon worden gespro­ ken. Wat is nude rol van 'emanci­ patie' in het werk van Stuurman en Kuiper, en in hoeverre kan met dit begrip iets van de versuiling worden verklaard? Kuiper: „Uit mijn boek blijkt dat de voormannen zelf voor een be­ langrijk gedeelte niet uit, laten we zeggen, de vierde, maar ook niet uit de derde sociale laag af­ komstig waren. Die waren uit de eerste of tweede laag van de sa­ menleving afkomstig. In de twin­ tiger jaren, toen de zoons van die voormannen die posities overna­ men, kwam er een conflict met de échte kleine luyden. Kleine luy­ den die klein waren ten opzichte van de hoge Haagse liberale en vrijzinnige heren, maar die in h u n eigen omgeving soms wel tot de gezeten boeren en burgerij be­ hoorden. Die elite is n a 1926 ge­ deeltelijk uit het gezichtsveld ver­ dwenen; heeft verloren."

Stuurman: „Je bedoelt dat deel van de elite dat door z'n eigen culturele en intellectuele ontwik­ keling eigenlijk net iets te vrijzin­ nig was geworden voor het ideolo­ gisch klimaat in die gereformeer­ de zuil. Maar met zo'n benade­ ring als in 'De Voormannen' heb ik toch wel enkele problemen. Met name in de periode die ligt tussen het eerste optreden van Groen van Prinsterer en de vor­ ming van de Anti Revolutionaire Partij. Dan lijkt het of iedere be­ langrijke politicus of theoloog bü jou zo ongeveer een eigen stro­ ming wordt, waardoor er heel veel stromingen zijn. Ik vraag me toch af of je niet beter kunt zeggen: er is een serie van conflicten ge­ weest die uiteindelijk tot twee partijen aanleiding geeft. Er wa­ ren conflicten over het al dan niet betrekken van het volk bij de poli­ tiek of over de rol van de kerk daarbij bijvoorbeeld. En het is een politiek genie als Abraham Kuy­ per geweest die al die conflicten bij elkaar brengt en een strategi­ sche oplossing geeft.

'Het volk ten baat' „Maar terugkomend op die emancipatie, ook zonder het be­ grip als zodanig te gebruiken kun je stellen dat de ARP een heel specifiek iets is geweest in de ge­ schiedenis. Ik karakteriseer dat als een aktief bondgenootschap: de wil tot politieke machtsvor­ ming kwam van beide kanten. Het is niet zo dat er een elite is van aristocratie en burgerij die h u n achterban controleert, die alleen maar met h u n vingers hoeft te knippen om de kleine luyden te laten opdraven. Maar het is ook niet zo dat die hoge heren alleen maar het volk die­ nen, een mythe die in de anti re­ volutionaire geschiedschrijving nogal eens voorkomt. Dat blijkt bijvoorbeeld ook uit de titel van een boek van De Wilde en Smeenk, 'Het volk ten baat', alsof ze alleen maar uitvoerder zouden zijn." Kuiper: „Maar ze bedoelden: het héle Nederlandse volk ten baat Wat de emancipatie betreft: elk van de vier grote groepen in Ne­ derland, protestanten, katholie­ ken, socialisten en liberalen, had een eigen streven naar dominan­ tie. Protestanten zeiden een her­ kerstend Nederland te willen. De

\Si,

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen