Ad Valvas 1983 - 1984 - pagina 247

AD VALVAS —27 JANUARI 1984

'erflg, ontzuiling, gereformeerden en katholieken.

4or zag niet meer wat je deed'' ,­ V.ff'"''. ­:­

V ' : SI < +

: , * ; " ' ' • ­

* " * '

"."*

fc* \ fc*

3r. 5ïep Stuurman (Foto Bram de Hollander)

teel gen /ik­ !in­ olo­ ^r­ ide­ tieb len. ligt van ^or­

tro­ 'eel cch . er oe­

,vee wa­ llet iOli­

erk een 'uy­ ,8n

die De­ cun leel ^e l

p 'or­ :en. e is die die ;ers ane aar oge die­ re­ ing

!sof

lad an­ ler­ ne

liberalen waanden zich het den­ kend deel der natie en zag de rest als de nachtschool, achterlijk dus, of als oproerkraaiers. Katho­ lieken hadden, in de ogen van de protestanten, h u n eigen vorm van dominantie, al was het alleen maar door het opvoeren van het geboortencijfer. En socialisten wilden naar een klasseloze, en dus socialistische maatschappij. Ze streefden allemaal n a a r domi­ nantie. En ten dele kun je de ver­ zuiling verklaren uit het optellen van alle mislukte dominanties, en eigenlijk niet zozeer uit het emancipatiestreven. En uiter­ aard ook, zoals Siep S t u u r m a n in zijn boek beschrijft, uit conflicten binnen die vier groepen." Naast allerlei demografische fac­ toren en het laat op gang komen van de industrialisatie, is de ge­ voerde gesinspolitiek een belang­ rijke verklaringsgrond voor de versuïling, althans in het proef­ schrift van Siep Stuurman. In het boek van Dick Kuiper (De Voor­ mannen) ontbreekt dit helemaal. Waarom? Kuiper: „Allereerst omdat mijn probleemstelling een beetje an­ ders lag, meer op het niveau van organisaties en instituties. Waar­ schijnlijk ook omdat het toen (1972, red.) vanzelfsprekende za­ ken waren, in ieder geval voor mij." Stuurman: „Maar niet alleen in jouw proefschrift, in de hele lite­ ratuur over de verzuiling komt dit onderwerp niet voor. Dat heeft me ook verbaasd bij iemand die uit een heel andere hoek komt, Jac. van Weringh, die een boek over Abraham Kuyper heeft geschreven. Daar had wel een hoofdstuk over het gezin in gemo­ gen, want dat vond Kuyper vrese­ lijk belangrijk. In veel literatuur wordt ook voorbijgegaan aan de vrouwenbeweging in äie tijd. Want het gaat om de vraag wat de helft van de bevolking met maatschappij en politiek te ma­ ken heeft, maar ook om een kwes­ tie die in de christelijke ideologie altijd heel erg centraal heeft ge­ staan. Want tot wie sprak die slang nu eigenlijk? Er bestaat in het christendom een eeuwenlan­ ge anti­vrouw traditie. Eva is daarin het prototype van het slechte waartoe elke vrouw in principe geneigd is. Er was slechts een minderheid voor wie

het Maria­beeld was weggelegd. Dat vrouwbeeld Is een van de grondstenen van de christelijke ideologie en het is zo belangrijk omdat het direct ingrijpt in wat het leven voor mensen betekent. Niet alleen voor vrouwen, maar ook voor mannen."

Vrouwenkiesrecht Kuiper: „De afgelopen twintig jaar hebben we de man­vrouw­ verhouding als een te veranderen verhouding leren zien. Maar als je het in z'n tijd plaatst: in de agrarisch­ambachtelijke gezin­ nen van rond de eeuwwisseling traden vrouwen op als krachtige en invloedrijke personen; ze werkten vaak mee in het be­ drijf . . . " Stuurman: „Natuurlijk hadden die vrouwen invloed, want ze hadden een belangrijke plaats in het gezin. We moeten ons dat ech­ ter ook weer niet té mooi voorstel­ len. Als je kijkt naar de juridische k a n t van de zaak d.n was er in het gezin sprake van heerschap­ pij van de man. Afgezien daar­ van: een aantal vrouwen, eerst uit de burgerij, later ook uit de arbeidersklasse, wilde ook mee­ praten over zaken buiten die ge­ zinssfeer. „Over patriarchale elementen in onze cultuur heb ik kunnen schrijven, omdat er n u een jaar of tien een traditie bestaat van vrouwengeschiedenis en vrou­ wenstudies. Daardoor is materi­ aal boven tafel gekomen waaruit blijkt dat de 'vrouwenkwestie' ook binnen de zuilen een contro­ versieel p u n t was." Over de vraag welke groepjes en groeperingen in de katholieke en protestantse zuil wanneer en waarom 'om' gingen in de strijd rondom bijvoorbeeld vrouwen­ kiesrecht, moet volgens Stuur­ m a n nog veel onderzoek gedaan worden. „Abraham Kuyper bijvoorbeeld is eigenlijk vanwege opportunis­ tische overwegingen op een gege­ ven moment vóór vrouwenkies­ recht. Toen bleek dat het man­ nenkiesrecht niet meer tegen te houden was, vond hij dat dit recht ook voor vrouwen moest gelden. Want Kuyper ging uit van de, overigens foutieve, voor­ onderstelling dat vrouwen meer geneigd zijn conservatief en con­ fessioneel te stemmen.

„We weten echter nog weinig van wat anti­revolutionaire vrouwen daar zélf over dachten. Bekend is wel dat de ARP na 1919 bepaalde groepen AR­vrouwen ertoe moest aanzetten om toch vooral te stem­ men; die vrouwen hielden nog vast aan het standpunt dat h u n taak lag in het gezin en niet in de politiek. Zo'n principiële houding kwam de ARP n a de invoering van het vrouwenkiesrecht na­ tuurlijk niet goed van pas!" De geringe rol die voor vrouwen was toebedacht in het politieke leven, blijkt ook uit wat A. Kuy­ per in 1914 schreef in zijn verhan­ deling 'De Eerepositie der Vrouw': „Er is een tweeërlei leven. Een le­ ven in het gezin, in de familie, met de kinderen, dat een meer particulier, en bijna geheel daar­ buiten een ander leven in Raden en Staten, op de vloot en in het leger, dat een meer publiek ka­ rakter draagt. Deze tweeërlei soorten van leven vragen om zeer onderscheiden gaven en talenten, en nu is het de les der historie, en 't empirisch gegeven van het he­ den, dat die tweeërlei soort van gaven en talenten, in den regel althans, saam blijken te vallen met het soortschil tusschen m a n en vrouw (...) En het is op grond van dezen stand van zaken, die niet wij uitgedacht, maar God zelf ons heeft opgelegd, dat de vrouw in het publieke leven niet met den man gelijk staat." De woorden van Kuyper zijn in de ARP­gelederen nog lang als geldig aanvaard. Want pas sinds de jaren zestig bestaat er in deze partij een passief kiesrecht voor vrouwen. „Binnen de katholieke zuil, maar ook binnen de CHU is er altijd een bredere vrouwenbe­ weging geweest dan binnen de ARP. Tot op de dag van vandaag merk je dat", zegt Kuiper.

Desintegratie We stappen over n a a r een periode die niet meer in de proefschriften van Kuiper en S t u u r m a n behan­ deld wordt; de periode van n a de jaren vijftig, de periode van de ontzuiling. Bevatten de suilen dermate inner­ lijke tegenstrijdigheden dat de saak wel uit elkaar móést vallen, of hébben de leiders van de suilen strategische ,fouten' gemankt? Stuurman, die momenteel bezig is met een vervolgstudie over ont­ zuiling, blijkt een beetje huiverig voor het begrip fouten. Het sug­ gereert dat er een rationele stra­ tegie achter de werkelijkheid zit. „Ik zou juist zeggen dat de ont­ zuiling mede veroorzaakt is door^ het optreden van ontzettend goed bedoelende katholieke en protes­ tantse hervormers uit de jaren vijftig, die dachten door vernieu­ wingen en moderniseringen het gebouw 'bij de tijd' te kunnen brengen. Maar ongewild legden zij de basis voor de latere desinte­ gratie: ze hadden de kern van de ideologie uitgehold. Een aanvan­ kelijke duidelijk, leerstellige ideo­ logie die de mensen vertelde hoe het in de wereld georganiseerd moet worden, werd vervangen door een vaag oecumenisch humor­ nisme. Een voorbeeld. Monseigneur B ec­ kers houdt in 1963 op t.v. zijn be­ roemde toespraak over anti­con­ ceptie. Wat zegt hij? Hij zegt niet dat de katholieke kerk tot dan toe vond dat anti­conceptie verkeerd was en n u vindt dat het juist goed is. Nee, hij zegt iets in de t r a n t van: 'Het is een heel moeilijke ma­ terie, geboortenbeperking is on­ juist, maar geboorteregeling kan onder bepaalde omstandigheden juist zijn. De gehuwden moeten dat in eigen geweten voor God uitmaken.' Beckers zette met dat beroep op het eigen geweten ei­ genlijk de kerk als gezagsappa­ raat overboord. „Het hele geloof werd door die hervormers wat vervaagd en dat ondermijnde natuurlijk de kracht ervan als oriëntatiepunt voor mensen. Ik denk dat conser­

vatieve katholieke geestelijken vanuit h u n standpunt gelijk hadden. Juist in een tijd van een zich snel moderniserende maat­ schappij was het nodig dat er in de katholieke gemeenschap met gezag gesproken werd. ,,Begrijp me goed: ik vind Beckers een eerlijke en humanitaire man. Maar het effect van zijn opvat­ tingen was dat de grenzen van de katholieke ideologie niet meer duidelijk waren; het was geen leer meer die aangeeft hoe ver je kan gaan. En dat is denk ik dodelijk voor het katholicisme." Kuiper meent dat in de ontzui­ ling het tot dan toe aanwezige evenwicht tussen de diverse soci­ ale bewegingen verbroken werd. Faktoren die daarop van invloed waren: de versnelde industrialise­ ring na 1945, de toegenomen mo­ biliteit, de moderne communica­ tiemiddelen, en dergelijke. „Als je vraagt of er 'fouten' ge­ m a a k t zijn, dan denk ik bijvoor­ beeld aan het Mandement van 1954 (hierin spraken de bisschop­ pen uit dat katholieken geen lid van het NVV konden zijn, red.). Dat was een geweldige teleurstel­ ling voor vooral jongere en 'mee­ denkende' katholieken. „Alhoewel gereformeerden dat als een typisch roomse uitspraak zagen ­ de kerk moest zich tot h a a r eigen sfeer beperken, von­ den de gereformeerden ­ zijn sommigen in het (Ruppert bij­ voorbeeld) toch wel achter dat schild van het Mandement gaan zitten: men zag het toch als een strijdmiddel tegen de doorbraaki­ deologie (waarin het voor een christen denkbaar was op bij­ voorbeeld de PvdA te stemmen, red.)." Kuiper vindt, in reaktie op S t u u r m a n s verhaal over Bec­ kers, de vernieuwingsgezinde mensen binnen de gereformeerde kerk niet bepaald 'vage humanis­ ten'. „Het waren mensen die te­ recht ramen open deden." Vol­ gens Kuiper had deze vernieu­ wing niet de desintegrerende ef­ fecten zoals Stuurman die voor de katholieken schetst: „Bij de katholieken hield de kerk als het ware de duigen van de ton bijeen. Kijk, bij elke katholieke studen­ tenvereniging zat een moderator; hier in Amsterdam was in de vijf­ tiger jaren bü elk feest van de Thomas­vereniging een s.j. aan­ wezig. Dat was een gezellige man, hoor ­ inderdaad. Van Kilsdonk. „De gereformeerden daarentegen hadden de leer van de soevereini­ teit in eigen kring: elke sfeer van het leven is zelfstandig. Natuur­ lijk waren er personele unies, m a a r je moest de rollen toch een beetje gescheiden houden. Mede daardoor is de ontzuiling bij de gereformeerden veel geleidelijker verlopen dan bij de katholieken," zegt Kuiper.

Sancties S t u u r m a n valt hem bij: „De ideo­ logische binding die de katholie­ ken met h u n geloof hebben is an­ ders dan bij de gereformeerden. De katholieke kerk is vooral een machtsinstituut. En op het mo­ ment dat zo'n instituut zijn sanc­ ties verliest, valt het heel snel uit­ een. Ik bedoel maar: je pakte je brommer en de pastoor sag niet meer wat­je deed. Bij de gerefor­ meerden speelde het eigen gewe­ ten een veel zwaardere rol en is de macht veel meer in het gezin zelf gecentreerd; daar is het gezin een soort kerk in het klein." S t u u r m a n roert nog een ander verschilpunt aan. „Bij de katho­ lieken zie je een enorme tegenstel­ ling tussen geestelijken en leken. De leken moesten vechten om ook iets te mogen zeggen. Tot halver­ wege de jaren vijftig is in katho­ lieke kring over het onderwerp huwelijk en gezin geen boek ver­ schenen dat niet door een priester was geschreven. Je kon als katho­ liek intellektueel over die zaken niet zomaar publiceren!" Derge­ lijke mechanismen bestaan vol­

gens S t u u r m a n bij de gerefor­ meerden veel minder. In de jaren vijftig vindt er volgens Stuurman een opkomst plaats van de moderne sociale weten­ schappen als organiserende kracht in de maatschappij. „In die jaren wordt binnen de zuilen geroepen om deskundigen. Dan begint de intocht van de psycho­ logen, pedagogen, therapeutenen later de andragogen. Dat leidt er­ toe dat de competentie van de kerkelijke instantie wordt onder­ mijnd. „Kijk, traditioneel was er voor de verzorging van het gezin een competentieverdeling tussen de priester of dominee en de arts. Dat model wordt in de vijftiger jaren ondergraven. Want tussen die twee figuren komt de psycho­ loog en de pedagoog. De arts wordt dan teruggedrongen n a a r het terrein van het p u u r medi­ sche en de priester naar het ter­ rein van vragen rondom eeuwig­ heid en andere boven­wereldse zaken. De deskundigen geven vanaf dan de mensen aan hoe ze zich moeten bewegen in de mo­ derne maatschappij. Ze begeven zich dan op een terrein waarop traditioneel de moraaltheologie het voor het zeggen heeft. Die deskundigen stellen niet h u n ide­ aal tegenover een ander ideaal. Ze zeggen dat ze onderzoeken hoe het echt is, hoe het werkt. „Ik wil hier niet de moderne we­ tenschap verdedigen tegenover de theologie, alsof de een de waar­ heid zou verkondigen en de ande­ re de l e u g e n . . . " Kuiper: „Het zijn twee soorten medicijnmannen."

Onderdrukkend Een slotvraag. Zien Kuiper en Stuurman de ontsuiling als een goede saak? In de verzuilde insti­ tuties was toch weinig ruimte voor persoonlijke keuses? S t u u r m a n verklaart seeuralise­ ring, ontzuiling en deconfessio­ nalisering goede ontwikkelingen te vinden. „De katholieke zuil is toch een lange tijd een totalitaire instelling geweest. Van de anti­ revolutionairen kan je dat moei­ lijk beweren. Die hadden juist een dubbel gezicht. Vooral in de 19e eeuw was het een beweging die het kiesrecht en de democratise­ ring wilde uitbreiden tot zo hal­ verwege de arbeidersklasse. En tegelijkertijd was het een bewe­ ging met sterk onderdrukkende elementen." S t u u r m a n benadrukt echter dat het in z'n proefschrift niet zozeer te doen is getuigenis af te leggen van zijn anti­ of symphatieën voor deze of gene groep of partij. „Dan had het boek een stuk dun­ ner kunnen zijn. Ik heb gepro­ beerd ontwikkelingen te verkla­ ren door in de huid van gerefor­ meerden en katholieken te krui­ pen, want anders zou ik als niet­ religieus persoon nooit kunnen begrijpen hoe een en ander werkt. „Je ziet wel 'ns ex­katholieken de geschiedenis van het katholicis­ me beschrijven. Dat wordt dan een heel zwarte geschiedenis die er op neer komt aan te tonen hoe slecht het allemaal was en waar­ bij dingen op één hoop worden gegooid." Kuiper: „In de verzuiling waren sociale bewegingen gestold. Na 1960 is daar verandering in geko­ men en dat is goed, want er is weer beweging in de zaak geko­ men. Natuurlijk, mensen hadden houvast, gezelligheid en een bloeiend geloofsleven. Maar er zat een aantal zeer onderdrukkende elementen in die je n u nog k u n t horen van allerlei mensen die dat hebben meegemaakt." Kuiper verwacht dat in de ko­ mende decennia de drie grote fa­ milies een rol in het maatschap­ pelijk toneel zullen blijven spelen: socialisten, liberalen en christe­ nen. Wat de laatste familie be­ treft verwacht hij geen grote pro­ blemen bij de toenemende samen­ werking tussen protestanten en katholieken. „Er zullen wèl grote­ re individuele vrijheden bestaan om te kiezen in welke organisatie men per levenssfeer participeert. De tijd is voorbij dat men door één druk op de knop lid wordt van alle organisaties van een bepaalde zuil." Siep Stuurman. Verzuiling, icapitalisme en patriarchaat, is uitgegeven bij de SUN in Nijmegen en itost ƒ38,50.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen