Ad Valvas 1983 - 1984 - pagina 323

AD VALVAS — 9 MAART 1984

Argentijnse prof. Miguez Bonino - eredoctor VU - was twee weken in ons land

Europese theologie heeft minder moeite met bevrijdingstheologie De theologie van de bevrijding lijkt zo langzamerhand niet meer met grote argusogen bekeken te worden in Nederland. Die indruk drong zich althans op tijdens een forumdiscussie op 24 februari in de UR-zaal over de relatie tussen de westerse theologie en de Latijnsamerikaanse bevrijdingstheologie. De discussie volgde op een druk bezochte lezing van de Argentijnse bevrijdingstheoloog Miguez Bonino, die daarmee zijn bezoek van twee weken aan ons land afsloot. De Nederlandse theologen waren unaniem vol lof en waardering voor het werk van Bonino. Meer moeite hadden ze met de vraag hoe een theologie van de bevrijding in het Westen eruit zou moeten zien.

Een belangrijk deel van zijn lezing besteedde Bonino aan de ontwikkelingen in Latijns Amerik a vanaf het begin van de zeventiger jaren. Eigenlijk is dat volgens de theoloog de geschiedenis van de armen en daamee de geschiedenis van Jezus Christus in deze wereld. Voor de zuidelijke landen van Latijns Amerika waren de zeventigerjaren de jaren van de regimes van nationale veiligheid. Het was de tijd van de binnenlandse bezetting, de binnenlandse ballingschap. De landen verdwenen achter een „gordijn van geweld en terreur". De organisaties van het volk, vakbonden, politieke partyen en religieuze gemeenschappen

Contextuele theologie

De theologie van de bevrijding is ontstaan vanuit de pogingen om in de situatie van de landen van Latijns Amerika verbetering te brengen. Aan dit proces van bevrijding van onderdrukking en repressie gingen steeds meer christenen deelnemen, vanuit de overtuiging dat ellende, armoede en onderdrukking niet in overeenstemming is met de wil van God. Als vervolg op deze strijd kwam later een gesystematiseerde theologie op, als een reflectie op de ervaringen van christenen. Centraal staat het verband dat gelegd wordt tussen bevrijding van volken in de Derde Wereld en het theologisch denken. Sociale, politieke en economische bevrijding, cultureel-ideologische bevrijding en theologische bevrijding in strikte zin (bevrijding van de mens van de zonde) moeten hand in hand gaan en in elkaar grijpen. Zonder de strijd tegen armoede en ellende zou de bevrijding van de zonde een loze kreet zijn. De Latijnsamerikaanse bevrijdingstheologie, in wezen geen nieuwe theologie maar eerder een nieuwe manier van theologie bedrijven, bekritiseert in feite de Europese politieke theologie. In dit verband valt nogal eens de term contextuele theologie. Volgens de bevrijdingstheologen beoefen je theologie altyd op een bepaalde plaats en in een bepaalde historische maatschappelijke situatie, de context, zy beseffen dat terdege en noemen h u n theologie daarom „contextueel". De Europese theologen zyn zich er echter onvoldoende van bewust

Feministische theologie Miguez Bonino merkte tijdens de forumdiscussie op dat hij hoopte dat niet alle vragen uit de zaal a a n hem gericht zouden worden. Inderdaad kwam er van een discussie tussen de zaal en de forumleden niet al te veel terecht. Een uitzondering daarop vormde het onderwerp feministische theologie en bevrijdingstheologie. Professor Halkes, hoogleraar feministische theologie in Nijme-

«

Leo Endedijk Prof. dr. José Miguez Bonino, eredoctor van de VU en docent aan het instituut Isedet te Buenos Aires, was in Nederland op uitnodiging van de Theologische Faculteit van de VU. Bonino is de bekendste bevrijdingstheoloog van protestantse huize. Eens per jaar besteedt de Theologische Faculteit speciaal twee weken aan de bevrijdingstheologie en ditmaal werd Bonino daarvoor uitgenodigd. Sinds vorig jaar kent de Theologische Faculteit ook een doctoraalbijvak bevrijdingstheologie waarbij studenten de mogelijkheid hebben een paar maanden in Argentinië bij Bonino of in Nicaragua te studeren. Buitenland- en begrotingscommissie van de Universiteitsraad hebben inmiddels besloten voor dit cursusjaar deze studenten daarbij financieel te ondersteunen. Miguez Bonino gaf tijdens zijn bezoek aan Nederland een viertal colleges voor de bij vakstudenten. Daarnaast bracht hij een bezoek aan een aantal gereformeerde kerken in Friesland en gaf hij verschillende lezingen.

ders, nauwer betrokken geraakt bij de armen. Zij hebben een strijd ontwikkeld, een getuigenis, een theologie van de bevrijding in ballingschap. Naast de maatschappelijke ontwikkelingen in Latijns Amerika ging Bonino ook in op de theologische ontwikkelingen. Hij besprak het werk van Latijnsamerikaanse bevrijdingstheologen op verschillende terreinen. Tenslotte ging hij nog in op de relatie tussen bevrijdingstheologie en de theologie in het Westen. Bonino pleitte voor een vruchtbare dialoog waarbij we wel in het achterhoofd moeten houden dat geen van beide groepen het recht heeft op een claim van normatieve en universele theologie.

gaan samenwerken met allerlei groepen die strijden voor een betere wereld in de hoop dat we zo op een nieuwe manier over God k u n n e n praten. De forumleden zaten eigenlijk een beetje in h u n maag met de 'westerse bevrijdingstheologie'. De vraag werd dan ook een beetje teruggespeeld n a a r Bonino. Maar volgens de Argentijnse bevrijdingstheoloog moeten de Europe.anen zelf bepalen op welke wijze ze onderdrukking ervaren. Omdat onderdrukking op verschillende manieren functioneert zullen er ook verschillende punten van vertrek zijn tussen christenen in Europa en Latijns Amerika. Maar uiteindelijk zullen we ontdekken dat het gaat om één onderdrukking.

De deelnemers aan het forum over de relatie tussen theologie in het Westen en de bevrijdingstheologie van Latijns Amerika. Van links naar rechts: prof. dr. J. Veenhof, prof. dr. C. J. M. Halkes, prof dr. D. C. Mulder (voorsttter), prof. dr. José Miguez Bonino, dr. H. Berkhof en dr. L. Schuurman, (foto AVC/VU). dat h u n theologie ook door maatschappeiyke omstandigheden wordt bepaald. De Europese theologie is daarom te vrijbiy vend, te abstract en kiest niet echt voor de armen en onderdrukten. De Europese theologen moeten van h u n voetstuk afkomen. „De westerse theologen moeten de aanspraak laten vallen dat er naast Theologie met een hoofdletter, die bezig is met Waarheid, ook met een hoofdletter, een aantal afgeleide soorten theologie bestaat, waarvoor je n a a r Latyns Amerika, Azië of Afrika moet gaan en die bezig zijn met de maatschappeiyke context. Als de westerse theologen die aanspraak laten vallen, dan valt er te praten," zei Bonino onlangs in een interview met het dagblad Trouw.

„Gordijn van terreur"

en h u n directe leiders waren het voornaamste doelwit van de terreur. I n de landen van Centraal-Amerika escaleerde de strijd om te overleven. Nicaragua was in staat het juk van Somoza af te werpen, maar kreeg als antwoord op de poging een nieuw leven op te bouwen de combinatie van een economische blokkade, propaganda en militaire aanvallen over zich heen. In El Salvador en Guaetemala vechten de armen voor h u n bestaan.

„Systeem van de dood"

Aan het begin van de tachtiger jaren kon het absolute falen van de regimes van nationale veiligheid volgens Bonino niet meer verborgen biyven. Economisch hebben h u n plannen schipbreuk geleden en h u n pogingen om het volk te vernietigen of tot zwygen te brengen hebben geen succes. Teneinde h u n falen te verbergen zyn ze bezig zich terug te trekken, soms tydeiyk, soms permanent. I n Argentinië is een democratisch gekozen burgerregering a a n de macht gekomen.

In zijn lezing benadrukte Miguez Bonino 'nogmaals het gemeenschappeiyke vertrekpunt van de bevrydingstheologen in LatynsAmerika, de totale toewyding aan h e t lot van de armen. Voor christenen is dat geen keuze, maar een radicale consequentie van het Evangelie. De afgelopen decennia hebben Voor de bevrijdingstheologen volgens Bonino van de kerk in heeft dat in de eerste plaats bete- Latyns Amerika een martelaarskend van de armen te willen le- kerk gemaakt. Vele leken en geesren, n a a r hen te luisteren en in teiyken zyn omgekomen. Maar het licht van de stem van de ar- het heeft ook voor een crisis in de men de eigen analyses en inter- kerk gezorgd. Zowel in de kathopretaties te corrigeren. Noodza- lieke als in de protestantse kerk keiyk daarby is dat de theologen hebben sommige kerkeUjke leiparticiperen in het leven van de ders, geesteiyken en leken het armen, ze mogen niet aan de k a n t „systeem van de dood" (zoals Bonino het systeem van onderdrukbiyven toekyken. De belangrijkste theologische king typeerde) ondersteund, gerechtvaardigd en gelegitimeerd. ontwikkeling van de laatste tien j a a r is volgens Bonino de behoor-: Anderen hebben het „systeem van de dood" bestreden en geprolyke groei van de basisgemeentes, waarvan er n u meer dan 200.000 beerd de ly denden te helpen. Weer anderen hebben geprobeerd zyn. Daar zyn christenen bezig neutraal te biy ven. Veel sectes en met het woord van God en met h u n omgeving. Stryd voor bevrij- groepen, vrywel allemaal afkomding én gebed en bybelstudie stig uit de Verenigde Staten, zyn gaan hand in hand. Zonder de Latyns Amerika binnengevallen realiteit van deze christeiyke ba- als religieuze aanhangers van het „systeem van de dood". Aan de sisgemeente-beweging zou de bevrydingstheologie weinig beteke- andere kant zyn leken en geèstenen. — — i i ^ e n , zelfs kerken met h u n -lei-

Betekenis voor het Westen

Tydens de forumdiscussie, georganiseerd door de studentenvereniging Rachab, kwam ter sprake wat de westerse theologen geleerd hebben van de bevrijdingstheologie en hoe dat h u n theologie beïnvloed heeft. Dit onderwerp was ook al n a de lezing van Bonino door sommige vragenstellers aangestipt. De forumleden waren unaniem van mening dat de bevrijdingstheologie de westerse theologie heel wat geleerd heeft. Maar over de vraag hoe wy in het Westen met een bevrijdingstheologie moeten omgaan waren de theologen niet zo eensgezind. Professor Berkhof, emeritushoogleraar systhematische theologie uit Leiden, stelde dat het verschil tussen de westerse theologie en de theologie van Latyns Amerika te maken heeft met een verschil van context. In het Westen staat niet de onderdrukking centraal m a a r de secularisatie. We moeten de boodschap van God in de context van de mensen én de mensen in de context van God brengen. Professor Veenhof, hoogleraar systematische theologie aan de VU, vroeg zich af of er wel een westerse theologie van de bevrijding moet komen. Om welke bevrijding gaat het dan. Er is momenteel geen beter systeem dan ons huidige democratische te vinden, ondanks alle zwakheden, vond Veenhof. Volgens de Arnhemse industriepredikant Schuurman, een aantal jaren werkzaam geweest by Bonino, wordt het begrip context nogal eens in een soort toeristische zin gebruikt. Het gaat Bonin o niet om een contextuele observatie maar om een beschuldiging van ^et wereldsysteem dat de schending van mensenrechten toelaat. Het gaat niet alleen om de context van Latyns Amerika. S t u u r m a n vroeg zich wel af of je in de westerse situatie met weinig armen die zich tot de kerk aangetrokken voel«*; niet nauw-meet

gen, vroeg zich af wat Bonino toch bedoeld had in het interview met Trouw. Daarin zei de bevrijdingstheoloog: „Er is wel sprake van onderdrukking van vrouwen, maar de feministische theologie is sterk beïnvloed door de ideologie van de middenklasse." Verder merkte Halkes op dat de bevrijdingstheologen een betere positie hebben; n a a r hen wordt serieus geluisterd. Het werk van feministische theologen wordt niet serieus genomen, er wordt om gelachen, het wordt gezien als een risico. En wanneer Rome Halkes wel serieus zou nemen, d a n kreeg ze onmiddeliyk een zwygverbod opgelegd. Bonino antwoordde op de kritiek van Halkes en iemand uit de zaal met 25ich te verontschuldigen dat h y in zyn lezing niet expliciet vrouwen genoemd had. Veel vrouwen in Latyns Amerika stryden tegen de onderdrukking, zyn het slachtoffer van het 'systeem van de dood'. En in de basisgemeentes werken ook veel vrouwen mee aan de bevrijdingstheologie. Maar aan de andere kant zyn er ook vrouwen die de onderdrukking ondersteunen. Een onderscheid maken tussen mannen en vrouwen in de zin van vyanden en partners is dan ook te sim-, pel, aldus Bonino. Ten aanzien van zyn opmerkingen in Trouw zei de Argentyn dat niet relevant is of feministische theologen al dan niet uit de midden-klasse komen. De vraag is juist of de feministische beweging in sommige delen van de Verenigde Staten niet de theologische opvattingen van de middenklasse geassimileerd heeft. Is er niet onbewust een bepaalde ideologie overgenomen, vroeg Bonino zich af. Lieke Werkman, voorzitter van Rachab, bedankte in h a a r slotwoord Bonino en de forumleden. Als dank voor de aangeboden bloemen en boekenbonnen mocht ze enkele klinkende zoenen in ontvangst nemen. De waardering van het publiek voor Bonino was. er niet minder om.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen