Ad Valvas 1984 - 1985 - pagina 227

11

AD VALVAS — 7 DECEMBER 1984

Bas de Gaay Fortman op congres „Vrijheid en bevrijding menswetenschappen"

,,EIke wet roept eigen illegaliteit op" Vorige week vierde de Centrale Interfaculteit haar vierde lustrum. Ter gelegenheid hiervan had men een congres georganiseerd onder de titel: vrijheid en bevrijding in de menswetenschappen. Na afloop van de laatste zitting merkte de hoogleraar S. Griffioen somber op, dat dit wel eens het laatste lustrumcongres geweest zou kunnen zijn, gezien de plannen die de minister heeft met de centrale interfaculteiten. Van die donkere wolken viel eerder op de avond weinig te bespeuren. Wij volgden een debat tussen Bart Tromp en Bas de Gaay Fortman dat zich in een ontspannen en wat lacherige sfeer afspeelde. Het debat tussen Tromp en De Gaay Fortman speelde zich af tijdens het „politieke deel" van het congres, met als onderwerp „het dilemma van de vrijheid". Reden om met enige nieuwsgierigheid n a a r dit debat uit te zien, was het feit dat men op het eerste oog twee personen uitgenodigd had waarvan je kon vermoeden dat ze over een aantal zaken behoorlijk met elkaar van mening zouden verschillen. Bart Tromp is socioloog en werkzaam aan de universiteit van Leiden, bovendien is hij bestuurslid van de PvdA. Hij heeft een zekere reputatie opgebouwd als een wat cynische commentator van allerlei ontwikkelingen in dg samenleving; iemand die nooit te beroerd is om daar waar verheven idealen verkondigd worden, achterliggende meer laag bij de grondse motieven te vermoeden. Zo richtte hij de laatste jaren onder andere zijn pijlen op de bemoeienis van de kerken met het terrein van vrede en veiligheid. Tromp beoordeelt dit optreden van de kerken niet in de laatste plaats als een poging, in een tijd van een zich doorzettende secularisatie, iets van het verloren terrein terug te winnen, om nieuwe zieltjes te veroveren. Daar tegenover staat Bas de Gaay Fortman, hoogleraar aan het Institute for Social Studies in Den Haag, en Eerste Kamerlid voor de PPR. Van hem bestaat meer het beeld van de bevlogen, idealistische christen-radicaal. Tot een fikse confrontatie tussen beide hoofdrolspelers, waarbij ieder verschillende stellingen verdedigde, kwam het echter niet. In plaats daarvan ontstond een bij vlagen interessante gedachtenwisseling. Dat het debat vooral bespiegelend van aard was werd vermoedelijk vooral teweeggebracht door het begrip dat tydens de discussie centraal stond, vrijheid in de politiek. Wat men onder vrijheid moest verstaan was niet ondubbelzinnig vast te leggen. In de discussie werd veelal een onderscheid gemaakt tussen een negatief en een positief vrijheidsbe-

KoosNeuvel grip, en de verhouding tussen die twee. Onder het negatieve vrijheidsbegrip leek men vooral te verstaan de vrijheid van vergadering, vereniging, godsdienst etc. Het positieve vrijheidsbegrip leek vooral de sociale rechtvaardigheid te behelzen.

Het idee dat als je maar genoeg wetjes en regeltjes maakt, je de maatschappij in vrijheid in k u n t richten, vindt De Gaay Fortman in alle politieke groeperingen terug. Voor de socialisten illustreert hij dat aan de hand van een voorbeeld tijdens het kabinet Den Uyl. Dat kabinet had het plan tot inrichting van landschapsparken waarin boeren als opzichters moesten rondparaderen. Daar kwam toen een geweldig verzet tegen: „De boer is volstrekt afhankelijk van de Rabo-bank, maar hij wil niet graag afhanke-

desnoods tegen h u n zin, zo wil het CDA n u alle mensen eigen veranwoordelijkheid bijbrengen desnoods tegen h u n zin." Bij de W D zit de regelneurose vooral op het gebied van de veiligheid: „Men overschat de maakbare veiligheid. De kans op een oorlog wordt steeds kleiner gemaakt, maar de gevolgen ervan worden steeds afschuwelijker. In de conceptie van de VVD overheerst de technologie de mens." Als vierde stroming presenteerde De Gaay Fortman de „groen-radicalen", die volgens hem voor een groot deel een correctie op bovengenoemde neigingen vormen. Men wil de leefomgeving een eigen plaats geven en de maatschappij wat kleinschaliger inrichten. De Gaay Fortman waarschuwde ervoor dat ook zo'n ander type maatschappij niet zonder meer maakbaar is.

Rechtsstaat Bart Tromp relativeerde de ge-

W'

Ik-tijdperk Volgens De Gaay Fortman is het lang niet altijd zo dat deze beide vrijheidsbegrippen broederlijk naast elkaar kunnen optrekken: „Een verabsolutering van het negatieve vrijheidsbegrip kan er toe leiden dat de vrijheid van de snoek de dood van de vorentjes betekent. In zijn uiterste betekent het niets anders dan een 'survival of the fittest'. Daarentegen leidt een verabsolutering van het positieve vrijheidsbegrip tot situaties die Orwell in '1984' beschreven heeft: de staat zal dan wel eventjes uitmaken voor de bevolking wat men moet doen om zich te ontplooien." Volgens De Gaay Fortman zijn mensen in afnemende mate bereid om allerlei maatregelen van bovenaf te accepteren, iets wat hij aanduidde als een geringere „manipuleerbaarheid": „Je ziet allerlei vormen van illegaliteit opkomen, dat mensen bevoegdheden anders gaan gebruiken, dat er vormen van eigenrichting ontstaan, dat er een zwart, grijs en wit circuit ontstaan. De 'topdown society' functioneert niet zo gemakkelijk meer als n a de oorlog. Dat die je ook bij die zogenaamde 'voordeurdeler-regeling' waarbij mensen gewoon h u n voordeur gaan verplaatsen." De politiek zou meer rekening moe, ten gaan houden met die beperkte manipuleerbaarheid, voor een deel door legalisering van bestaande praktijken, en ook door er van tevoren over na te denken welk misbruik een regeling kan oproepen. De kritiek van De Gaay Fortman op het huidige ka-

VU-advocaat in kort geding:

^Geologen hoeven doelstelling VU slechts te respecteren" De twaalf geologen van de Universiteit van Amsterdam die wegens de opheffing van de studierichting daar overplaatsing n a a r de v u wacht, hoeven de christelijke doelstelling van de VU uiteindelijk slechts te respecteren. Dat voerde de advocaat voor de VU mr. F. Waardenburg vorige week donderdag aan in het kort geding dat de twaalf tegen de staat en de VU hebben aangespannen voor de president van de Amsterdamse rechtbank mr. B. J. Asscher. De twaalf UvA-medewerkers zijn het oneens met het ministeriële besluit de geologiestudie op te

binet is ook niet zozeer dat men te weinig wil veranderen, men wil juist teveel veranderen: „Het kabinet neemt de marges te groot, we hebben bestendigheid nodig. In de troonrede wordt erover gesproken dat de ware vrijheid n a a r wetten luistert, maar het is niet zo dat de ware vrijheid luistert n a a r beslissingen die genomen worden door de helft plus één, en ieder j a a r anders."

helemaal niet voor, en het begrip vrijheid maar één keer. En dan nog in een zinsnede waarbij gezegd wordt dat de vrijheid niet ten koste van de gelijkheid mag gaan." Tromp plaatste ook een paar kanttekeningen bij de toegenomen vrijheid, de democratisering van de afgelopen twintig jaar. Zijn waarneming is dat gedemocratiseerde organen, instituties zich bevoegdheden aanmeten die ze niet waar kunnen maken: „In de eerste plaats pretendeert men namens een achterban te spreken terwijl er geen sprake is van een werkelijke interne democratisering. In de tweede plaats spreken buurtverenigingen, universiteitsraden vaak oordelen uit over algemene poUtieke zaken waarover ze geen beslissingsbevoegdheid hebben. Dat is een om zich heen grijpende ontwikkeling, die niet wordt opgemerkt." Relativeert De Gaay Fortman het vanzelfsprekende gezag aan de wet enigszins, Tromp hecht juist wel een groot belang aan de wet als „moeder van de vrijheid" die door iedereen nagevolgd dient te worden. Hij hekelde de dubbele standaard die bij sommige mensen, in het bijzonder bij krakers bestaat: „De kraakbeweging doet een beroep op de rechter om h a a r gelijk te halen. Krijgt men dat niet dan wordt er geroepen: 'uw

heffen en wijzen de VU-doelstelling principieel af. zy willen daarom in dienst blijven bij h u n eigen universiteit. (Zie Ad Valvas 30 nov. jl.). Mr. Waardenburg zei dat de vier geologen die door h u n leidinggevende functies als enigen de doelstelling zouden moeten onderschrijven voor dispensatie in aanmerking kunnen komen. Van een verplichting de doelstelling te ondertekenen is dus geen sprake. De landsadvocaat mr. B. Wubs betoogde dat minister Deetman zijn besluit de geologie aan de UvA op te heffen terecht nam. Hij deed dat op grond van de voorstel-

Bas de Gaay Fortman „besweert" sijn gehoor. Links op de foto Bart Tromp (Foto AVC/VU). lijk zijn van de staat. De socialisten overschatten de mogelijkheden om maatschappij-hervorming door wetten af te dwingen. Het recht is echter niet een produkt maar een proces, iets wat zich ontwikkelt. Elke regeling roept zijn eigen illegaliteit op, en de onbedoelde werkingen overstijgen vaak de bedoelde werkingen." Bij het CDA leeft nog altijd de harmonische idylle van het gezin: „Men forceert een zorgplicht. Ook het gezin is echter een broedplaats van polarisatie. Men stelt het vaak voor alsof we in een vreselijk ik-tijdperk leven, maar als dat zo is, dan heeft dat ook het gezin geraakt. Zoals vroeger wel gezegd werd dat de socialisten alle mensen gelukkig willen maken.

dachte dat de socialisten alle vrijheid van de staat verwachten: „Er zijn vele soorten socialisme, het étatisme dekt niet het socialisme als totaliteit. Pas in de jaren zestig wordt de staat gezien als de schepper van de maatschappelijke verhoudingen. Er vindt dan een geweldige overheveling van taken plaats n a a r de staat: het welzijn, geluk e.d. Dat gebeurde niet alleen door rooms-rode kabinetten, daarvan zijn er helaas niet zoveel geweest, maar ook door kabinetten van andere kleur. In de afgelopen jaren is hierover een groot debat geweest onder socialisten, men wil de sociale partners een grotere rol toekennen ten koste van de overheid. In het beginselprogramma van 1977 komt de vakbeweging nog

rechtsstaat is de onze niet', en worden er bankruiten ingekinkeld." In het politieke leven is in een aantal gevallen een directe botsing tussen verschillende vrijheidsopvattingen waarneembaar. Eén van de bekendste voorbeelden is de anti-discriminatiewet. Hier botst de vrijheid van de zuilen met de grondwettelijke vrijheden waarin gezegd wordt dat personen niet gediscrimineerd mogen worden op basis van ras, sekse, afkomst en seksuele geaardheid. Het is jammer dat dit belangrijke voorbeeld te laat aan de orde werd gesteld om nog uitvoerig bediscussieerd te worden. „Misschien iets voor een volgende studiebijeenkomst", suggereerde Bas de Gaay Fortman.

len van de universiteiten zelf. De eisers waren volgens hem ruim over tijd met h u n bezwaren, omdat h u n universiteit met de overplaatsing instemde en de universiteitsraad eerder besloot geen beroep bij de Kroon aan te tekenen. En gelet op de reacties van UvA en VU heeft de minister mogen concluderen dat de kwestie geregeld was, aldus mr. Wubs. Hij pleitte voor het niet-ontvankelijk verklaren van de eisen van de twaalf omdat de zaak geen spoe-

deisend karakter droeg. Zoals we vorige week nog net konden melden zei de advocaat van de twaalf geologen mr. N. S. J. Koeman dat minister Deetman h u n belangen miskend had. De geologen zijn voor een onterechte keus gesteld: zich gelegen laten liggen aan de VU-doelstelling, waar ze niets van willen weten, of ontslag. De uitspraak in het kort geding is op 20 december.

Films in Uilenstede

(J.v.d.V.)

Sinterklaas bracht deze week een bezoek aan onze universiteit. Tijdens zijn bezoek aan de VU verloor Zwarte Piet een prachtige (BLAUW)PIMPELPAARSEPIETENPET. Aan depetzaten twee veren, een roze en een blauwe. Omdat Piet deze pet graag weder mede terug zoude willen nemen naar Spanje liggen er nog een paar appeltjes van oranje te wachten voor de vinder. Op kamer 4A-42 (tel. 5484669).

Het Filmhuis Uilenstede vertoont op woensdag 12 december de meest recente films van de duitse regisseuse Ula Stöckl, „Der Schlaf der Vemunft" uit 1984. Als „klassieker op maandag" zal op maandag 10 december de film „Il Bidone" van Federico Fellini (1955) gedraaid worden. Beide voorstellingen beginnen om 21.00 u u r in het Filmhuis, dat te vinden is in het combinatiegebouw op Uilenstede 108, tel. 5484533. In „Der Schlaf der Vemunft" staat vrouwenarts Dea Jannsen (gespeeld door Ida di Benedetto) centraal. Zij voert een actie tegen de fabriek die de pil maakt zonder zich om de nadelige bijwerkingen van dat product te bekommeren. Een boekje met meer informatie over de reeks „Klassiekers op maandag" van het seizoen 19841985 is gratis verkrijgbaar bij het Filmhuis Uilenstede.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen