Ad Valvas 1984 - 1985 - pagina 525

21 JUNI 1985 N i e u w e h o o g l e r a a r k u n s t g e s c h i e d e n i s lij a V e l d m a n hield oratie

De moraal van Maarten van Heemskerck Wetenschappers zijn eigenlijk d w a z e n . Het ontbreekt h e n a a n zelfkennis en bescheidenheid e n ze vergeten het voornaam­ ste, namelijk God. Deze moraal spreekt uit e e n schüderijtje dat Maarten v a n Heemskerck in d e jaren vijftig v a n d e zestiende e e u w maakte, en d a t door prof. dr. Ilja M. Veldman als onder­ werp werd gekozen voor d e r e d e w a a r m e e zij toetrad tot het leger d e r dwaz en. Het is welge­ teld d e twaalfde publikatie die zij a a n deze schilder wijdde. Eén d a a r v a n , h a a r proefschrift, werd in 1977 bekroond met d e Carel v a n Manderprijs. De kunstgeschiedenis maakt voor d e nieuwe hoogleraar deel uit v a n d e ideeëngeschiedenis. De kunsthistoricus onderscheidt zich doordat hij eerst moet kij­ ken n a a r het werk dat hij be­ handelt, al is het m a a r om te zien v a n wiens h a n d het is en uit welke periode het stamt. Vervol­ g e n s wordt echter onderzocht welke functie en betekenis het werk in zijn tijd h a d . D a a r g a a t Ilja Veldman op zoek n a a r „lite­ raire paraUeUen" en maakt ze d a n k b a a r gebruik v a n d e ken­ nis uit a n d e r e disciplines.

Puzzelt] es Maarten v a n Heemskerck leent zich volgens h a a r uitstekend voor deze b e n a d e r i n g omdat hij intellectuele ambities h a d : ,,Hij m a a k t e veel allegorieën, w a a r d e filosoof en schrijver Dirck Volkertsz. Coornhert het materi­ a a l voor leverde, d a t zijn eigen­ lijk net puzzeltjes. Daar komt bij dat hij bijzonder veel prenten heeft gemaakt, ongeveer zeven­ honderd. Die h e b b e n altijd e e n duidelijke functie, er staat d a n ook meestal tekst bij." In h a a r r e d e behandelt ze e e n schilderij v a n hem dat in 1983 uit het niets opdook op e e n Lon­ d e n s e veiling. Het stelt twee n a a k t e m a n n e n voor die met e e n passer en e e n tekenhaak e e n wereldbol s t a a n op te me­ ten. In d e veilingcatalogus kreeg het schüderij als titel „De Geometrie". Ten onrechte, zoals duidelijk wordt uit d e oratie. Niet

„Werk van eeuwen is nu zo bekeken," schreef een Rotterdams dichter van beknopte verzen. De woorden gelden niet voor Ilja Veldman, die al zeventien jaar studie maakt van het werk van de zestiende­eeuwse schilder Maarten van Heemskerck. Gisteren sprak zij de oratie uit waarmee ze het hoogleraarschap in de kunstgeschiedenis a a n de VU aanvaardde. Aan een onzer redacteuren vertelde ze hoe mooi ze het werk van Heemskerck vindt. Johan de Koning voor niets d r a g e n beide figuren e e n zotskap met ezelsoren en e e n tekenhaak is natuurlijk niet het geëigende middel om e e n bol m e e op te meten. Een literaire parallel v a n het schüderij, die d e schilder w a a r ­ schijnlijk gekend heeft, is e e n hoofstuk uit d e Nederlandse vertaling v a n Das Narrenschiff v a n Sebastian Brant, die in 1548 verscheen als Der sotten schip. De titel v a n het hoofdstuk ver­ toont overeenkomst met het z w a a r g e h a v e n d e opschrift v a n het schilderij en luidt: „Veel sot­ ten wülen die werelt m e t e n / Die h a r e n god e n d e h e m verghe­ ten." De m a n n e n op het schilderij zijn dwazen. Terwijl ze d e geheimen v a n d e schepping proberen te ontraadselen, ontbreekt het ze a a n zelfkennis en kennis v a n God. Dit thema blijkt in e e n l a n g e tra­ ditie te staan, die onder a n d e r e teruggaat op Prediker: „Want G o d heeft d e mens eenvoudig bedoeld, m a a r d e mens laat zich in met ingewikkelde vra­ gen." De bezigheid v a n d e d w a ­ zen is zondig, want het recht op het hanteren v a n d e p a s s e r dient voorbehouden te blijven a a n God, die men wel ziet afge­ beeld als architect v a n het uni­ versum. Er is n o g e e n t w e e d e traditie w a a r het schilderij n a a r ver­ wijst. Van oudsher zijn p a s s e r e n tekenhaak namelijk d e attri­ buten v a n d e Matigheid. Pieter

Breugel beeldde boven e e n per­ sonificatie v a n deze deugd d e astronomie uit. Twee geleerden meten met e e n passer e e n enor­ m e wereldbol en het heelal op. Ditmaal d r a g e n zij g e e n zots­ kappen, m a a r uit het feit d a t d e wereld w a a r o p zijn s t a a n scheef staat blijkt d a t ook zij ge­ heel verkeerd bezig zijn.

Copernicus De belangrijkste geleerde die in Heemskercks tijd e e n passer gebruikte w a s Nicolaus Coper­ nicus. In 1543 lanceerde hij d e theorie dat d e a a r d e om d e zon draait en niet andersom. Als h e ­ mellichaam onderscheidde d e a a r d e zich niet langer v a n a n ­ d e r e planeten. Wellicht is het schilderij v a n Heemskerck e e n waarschuwing tegen deze voor velen ongetwijfeld beangsti­ g e n d e theorie. De visie v a n Heemskerk is, vol­ g e n s Veldman, ,,historie" ge­ worden. O ok a a n bijzondere universiteiten als d e VU wordt tegenwoordig sterrenkunde b e ­ dreven. ,,VoUedig tegen Gods g e b o d in flus, als je Heemskerck gelooft." Toch is er volgens h a a r veel leerzaams te vinden in zijn' i d e e ë n en die v a n zijn tijdgeno­ ten. ,,De zestiende eeuw spreekt m e ontzettend a a n , zelfs dat mo­ ralisme. Anders h a d ik er n a ­ tuurlijk niet zolang m e e bezig kunnen zijn. Het is e e n tijd w a a r i n ontzettend veel gebeurt: d e ontdekking v a n Amerika met h a a r gevolgen, d e Hervorming, d e ontdekking v a n d e antieke wereld in het Noorden; politiek gebeurt er heel veel e n econo­ misch gezien kun je zeggen dat

Prof. dr. Ilja M. Veldman: , Heemskerck wü d e mensen iets vertel­ Foto AVC/VU len." het kapitalisme toen begon." Een onopvallend schilderijtje als d a t v a n de twee d w a z e w e ­ reldmeters blijkt aanleiding te kunnen zijn tot vergroting v a n het inzicht in die zestiende eeuw. De moderne kunsthistori­ cus heeft zich d a a r m e e ver ver­ wijderd v a n het beeld dat hem n o g wel achtervolgt, namelijk dat v a n d e estheet, die het ,,werk v a n eeuwen" vooral be­ wondert. ,,Het is in wezen nogal lelijk," zegt Ilja Veldman, terwijl ze e e n prent v a n Heemskerck laat zien, ,,maar d a t geeft m e d e rust om niet afgeleid te worden door e e n brok in d e keel. Ik wil toch ei­ genlijk ook nog wel v a n kunst genieten e n bij genieten h e b je niet altijd kennis nodig. Ik b e n e e n ontzettende liefhebber v a n muziek e n ik weet er met opzet niets v a n . Als ik alles zou weten v a n harmonie en contrapunt, d a n zou ik d a a r op g a a n letten, terwijl ik er nu onbevooroor­ deeld n a a r k a n luisteren." ,,Heemskerck vind ik fascine­ r e n d omdat hij d e mensen echt

iets wü vertellen. Hij h a d ook wel esthetische idealen ­ al d a t n a a k t en al die spieren ­ dat h a d hij uit Italië meegenomen. Hij heeft n a a r Michelangelo ge­ keken en denkt dat dat het sum­ mum is."

Part­time Met d e komst v a n prof. Veldman heeft d e VU drie hoogleraren kunstgeschiedenis in huis. O p ­ merkelijk is dat ?.e aUe drie e e n deeltijdaansteUing hebben. ,,Daarmee wordt a a n g e t o o n d d a t het kan, part­time werken in hogere functies," zegt ze. Voor h a a r is het e e n uitkomst omdat ze n a a s t d e schone kunsten d e zorg heeft over d e opvoeding v a n twee kinderen. ,,Een volle­ dige betrekking kon ik niet a a n ­ v a a r d e n e n ik h a d aanvankelijk d a n ook niet gesolliciteerd. M a a r het bleek mogelijk d a t e e n gedeelte v a n d e vacature, e n dus ook v a n (ie taken, n a a r mijn coUega Carel Blotkamp ging."

Surinaamse studenten weer zonder geld Het ministerie v a n onderwijs is opnieuw b e g o n n e n met het touwtrekken rond d e studiefi­ nanciering v a n Surinaamse stu­ denten, die begin 1984 in moei­ lijkheden k w a m e n door d e plot­ selinge deviezenstop, afgekon­ digd door d e regering­Bouterse in Suriname. O nderwijs vindt d a t het ministerie v a n ontwüdce­ lingssamenwerking d e o p v a n g v a n deze studenten moet verze­ keren.

Het schüderijtje v a n Maarten v a n Heemskerck.

Ook vorig jaar, toen enige hon­ d e r d e n studenten in het w.o. v a n d e e n e op d e a n d e r e d a g zonder geld k w a m e n te zitten, wüde onderwijs e e n financiële regeling niet betalen. Formeel k w a m e n zij niet in aanmerking voor e e n studietoelage, h e n er toch e e n te geven zou preceden­ ten scheppen, zo Het Deetman e e n j a a r geleden weten. O m d e moeüijkheden op te v a n g e n bleek 2 müjoen gulden nodig te zijn, e e n b e d r a g dat n a veel ge­ h a r r e w a r uiteindelijk door mi­

nister Schoo v a n O ntwikke­ lingssamenwerking op tafel werd gelegd. Met dit geld bleek in d e loop v a n 1984 d e toen ge­ troffen regeling tot 1 september 1985 te kunnen worden voortge­ zet. Vanaf die datum is het geld ech­ ter op en dreigen d e Surinaam­ s e studenten opnieuw zonder geld voor hun levensonderhoud te komen. O nderwijs wü de re­ geling wel verlengen en deze ook uitvoeren, m a a r zonder te betalen. In e e n brief a a n d e Tweede Kamer laat minister Deetman weten v a n mening te zijn dat „ d e hulp voorspruit uit omstandigheden v a n buiten­ l a n d s e politiek". Minister Schoo moet dus opnieuw geld op tafel leggen. Of Schoo d a a r ook toe bereid is is nog niet bekend. Het ministe­ rie v a n ontwüdcelingssamen­ w^erking w a s voor commentaar n o g niet bereikbaar.

(UP, Bert Bakker) ^SSk

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen