Ad Valvas 1984 - 1985 - pagina 110

AD VALVAS — 5 OKTOBER 1984

6

Ecotoxicologen: van waarzeggers tot wetenschappers

Wat groeit er graag op gif? en in een vijvertje. Bij dezelfde hoeveelheid stof per liter water Ecotoxicologie, is dat zoiets als toxicologie („gifkuntrad in het laboratorium wel vissterfte op, maar in de vijver niet. de") met veldmuizen in plaats van met witte laboDaar stierven echter wel massaal ratoriummuizen? Of: ecologie op de vuilnisbelt in de kleine waterdiertjes als muggelarven en kevertjes, die vaak plaats van in natuurgebieden? Meer dan dat, bleek n a a r de oppervlakte komen om op het symposium „ecotoxicologie: effecten van adem te halen. milieugevaarlijke stoffen" op 25 en 26 september in Wat was het geval? Door de_manier van toedienen (strooien op Amsterdam gehouden. De bijeenkomst was georgahet wateroppervlak) zat aanvanniseerd door de ecologische Kring (een wetenkelijk vrijwel al het bestrijdingsschappelijke praatgroep van oecologen), samen met middel in de bovenste waterlaag van de vijver: een heel hoge conberoepsorganisaties van toxicologen, biologen en centratie, waar die kleine ademchemici, en een aantal overheidsinstanties. halertjes niet tegen konden. Als het bestrijdingsmiddel zonk, Heeft het milieu niet genoeg aan de bestaande werd een deel ervan gebonden toxicologie? Nee. Kunnen ecotoxicologen dan betedoor zwevende slibdeeltjes, zodat re voorspellingen doen over eventuele milieuschade concentratie in het water van de vijver uiteindelijk lager was de, ontstaan door chemische stoffen? En hebben ze dan in het schone laboratoriumnog wat te bieden bij reeds aangerichte milieuschaglaswerk; en zo bleven de vissen in de vijver leven. de? Het antwoord op de laatste twee vragen is: Ja, J e k u n t concluderen dat als in maar... een laboratoriumproef geen vissterfte optreedt, de vissen in de vijver zéker geen gevaar te duchten hebben van een stof. Dat is Elk jaar maakt de chemische invoorbarig, want de kans is groot dustrie voor ons duizende nieuwe dat een paar weken later tóch alle stoffen. Na veel schade en wat Gée van Duin vissen in de vijver doodgaan, weggemoffelde schande zijn we doordat h u n voedsel op is, omgeintussen zo ver dat een producent komen in de bovenste waterlaag. een nieuwe stof vóór het op de systeem voor een stof, k u n je niet In het „echt", in een ecosysteem, m a r k t brengen moet onderzoe- simpelweg het gevoeligste beestje heeft alles met alles te maken. ken op milieu-effecten (Bestrij- of plantje uit een serie proeven Kleinigheden als zoutgehalte, dingsmiddelenwet, Wet milieuge- met verschillende soorten als hardheid of zuurgraad van het vaarlijke stoffen). Drs. M. Smies, m a a t nemen. Een van de redenen water kunnen uitmaken of een milieutoxicoloog bij Shell vertel- is dat in een laboratoriumproef stof,al dan niet schade aanricht. de dat internationaal opererende onnatuurlijk gunstige en vereen- Van toxicologie naar ecotoxicoloondernemingen gekweld worden voudigde omstandigheden heer- gie betekent dus in ieder geval: door een per land verschillend ei- sen. De hydrobioloog dr. P. Lee- bredere proeven, met meer omsenpakket in verband met mi- wangh van het Instituut voor On- standigheden. Dan krijg je bruiklieuwetten. Misnoegd projecteer- derzoek van Bestrijdingsmidde- bare informatie. Maar dan ben je de hij een dia waarop toch al len gaf daar een treffend voor- er nog niet. gauw een meter dossier te zien beeld van. was - allemaal iets verschillende Hij deed proeven met een bestrij- In dieren kan een chemische stof testrapporten over hetzelfde b e - dingsmiddel in h e t laboratorium zich ophopen als ze de stof via strijdingsmiddel. Om andere redenen was een aantal sprekers op het symposium ook slecht te spreken over de bestaande standaardtoetsen: die zijn onnauwkeurig, of meten dingen die niet écht van belang zijn, of meten dingen niet die echt wèl van belang zijn.

voedsel of omgeving sneller opnemen dan ze hem kunnen afbreken of uitscheiden. Doordat dieren eten en gegeten worden, kan zo'n stof dodelijke hoeveelheden bereiken in dieren die een voedselketen afsluiten, zoals zeehonden en bosuilen. Het gaat vooral om stoffen die niet of héél langzaam worden afgebroken; veel daarvan lossen ook beter op in vet dan in water. Polychloorbifenylen (PCB's) zijn zulke stoffen, bekend van zeehonden en zogende moeders die dol op paling zijn. De ecotoxicoloog die wil voorspellen óf en waar een stof zich opstapelt in een ecosysteem, kijkt n a a r twee dingen: Hoe afbreekbaar en vetoplosbaar is die stof, én welke weg legt die stof af in een ecosysteem, vanuit de lucht, de bodem of het water via allerlei planten en dieren n a a r een uil of een zeehond. Onderzoek in de t r a n t van: hoeveel eet welk dier van wat, hoeveel komt er van dat eerste beestje blijvend terecht in het dier op wiens menu hij prijkt, en zo steeds verder. Dat is bijzonder arbeidsintensief werk. Dr. Nico van Straalen van de vakgroep Oecologie en Oecotoxicologie aan de VU kan daar van meepraten. Na driejaar werk weet hij hoeveel gram lood er uit een kubieke meter dennebosbodem per j a a r via een volkje springstaarten (2-3 m m lange bodeminsektjes) terechtkomt bij de kevers en spinnen die springstaarten eten. Van daar is het nog heel wat mensjaren n a a r de bosuil. Dat soort onderzoek lijkt op het eerste gezicht hoogstens nuttig om ecologen aan een baan te helpen (de helft van de werkloze biologen is oecoloog). Maar de wens om theoretisch het lot van een nieuwe stof in een ecosysteem te voorspellen, vereist een grote detaillering van het model van dat ecosysteem, naast kennis over de stofeigenschappen.

Voortplanting Zelfs al concludeert een ecotoxi-

De blofissilene is een van de seer weinige plantesoorten die bestand sijn tegen door sware metalen vergiftigde grond. Op foto: Hier een blaassilene die groeit op metaalhoudend afval vaneen kopermijn. (Foto Peter Lolkema)

Overleg faculteiten wettelijk regelen Het overleg tussen de disciplines ofwel de faculteiten moet alsnog wettelijk verankerd worden. In de plannings- en bekostigingsstruct u u r zoals door minister Deetm a n is voorgesteld als onderdeel van de nog in te dienen Invoeringswet WWO, bestaan onvoldoende garanties voor een systematische inbreng van de discipliTot die conclusie komt een werkgroep van de Academische Raad in een preadvies over de planning en bekostiging in het WO. Minis-

ter Deetman had de raad in mei van dit jaar over dat onderwerp advies gevraagd. De Academische Raad zal zich binnenkort over het advies uitspreken. De werkgroep komt in het preadvies ook tot de conclusie dat het systeem van de zogeheten bekostigingsverklaringen - het fiat van de minister dat een bepaald plan, zoals de start van een nieuwe studierichting aan een instelling, mag worden uitgevoerd maar moet komen te vervallen. Het systeem werkt „complice-

rend en verstorend". In plaats daarvan zouden alleen nog verklaringen van niet-bekostiging moeten worden afgegeven, dan wel stilzwijgende bekostigingsverklaringen indien de minister niet tijdig reageert op de plannen van een instelling. In de nieuwe plannings- en bekostigingsstructuur wil Deetm a n de instellingen ieder jaar een instellingsplan laten uitbrengen, waarin moet zijn opgenomen wat de plannen van de betreffende instellingen voor de komende jaren

De voorspellingen die een ecotoxicoloog kan of zal kunnen doen zitten dus vol onzekerheden. In de praktijk worden die weggepleisterd onder een dikke veiligheidsmarge. De ecotoxicoloog heeft er dus nog een taak bij: de gebruiker van zijn/haar advies bewust maken van de beperkte omvang en reikwijdte van het toetsenarsenaal waar de voorspelling op gebaseerd is. En dat zal even wennen zijn, want een serie experimenten met a a n h a n gend advies straalt voor de meeste mensen onfeilbare zekerheid uit.

Bij het herstellen van al aangerichte milieuschade kan een ecotoxicoloog soms wat meer houvast bieden. De onderzoekers Kool en Van der Meent van het Rijks Instituut voor Volksgezondheid en Milieuhygiëne toonden a a n dat bodembacteriën en schimmels binnen drie weken 8095% van bodemverontreinigers als tri en tetra konden afbreken. J a m m e r genoeg zijn die microorganismen geen allesreinigers. Uit de lezingen van de Engelse gastspreker prof Bradshaw en Dr Verkley (Oecologie en Oecotoxicologie VU) bleek dat ecologen plantenvariëteiten hebben ontdekt en verder uitgeselecteerd, die als enige soorten kunnen groeien op met lood, koper en zink vervuilde bodems. Die planten zijn door een natuurlijke erfelijke verandering resistent geworden. Naast verbranden, verstoppen of verplaatsen van het probleem, is uitzaaiing van die grassen het enige „groene" alternatief om iets te doen aan vervuiling met zware metalen. Toch een wat schraal alternatief: waar ooit bos stond strekt zich n u een resistent gazon uit.

Onnatuurlijk

Werkgroep Acad. Raad:

Veiligheidsmarge

Groen erover

Bij zo'n standaard-toxicologische toets kijkt de onderzoeker bij welke dosis of concentratie van een stof er n a bijvoorbeeld twee dagen nog géén effect te zien is bij de proefdieren, en bij welke dosis/concentratie de helft doodgaat. Die proefdieren zijn in ieder geval watervlooien en gupjes of forellen; die zwemmen dan in water waar de stof in is opgelost. Soms worden daarnaast nog planten, wormen, vogels en zoogdieren gebruikt. Zulke testen zeggen alleen iets over de invloed van een éénmalige, korte toediening van een stof op aparte organismen; en dan nog voornamelijk waterdieren. Ze zeggen niets over de effecten in of op een ecosysteem. Tussen het glaswerk van de toxicoloog staat helaas geen kristallen bol. Waar de toxicologie niet meer verder kan, gaat de ecotoxicologie op een andere manier door.

Als je een voorspelling wilt doen over de gevoeligheid van een eco-

coloog op grond van degelijk toxicologisch Qnderzoek en inzicht in de voedselstromen in een ecosysteem, dat een stof geen kwaad kan, dan kan het tóch anders uitpakken. Dat betekent niet dat die ecotoxicoloog een sukkel is; zijn onderzoeksmethoden zijn beperkt. Té beperkt. . Sommige effecten van een stof worden niet zichtbaar gemaakt in de standaardtests die n u in zwang zijn of die op stapel staan. Zoals verandering in de erfelijke eigenschappen; die k u n je alleen opsporen als je meer dan een generatie proefdierenZ-planten bekijkt. Of een vertraging in het voortplantingsproces. Even een vereenvoudigd voorbeeld: Het voortbestaan van een groep (populatie) vogels wordt in principe niet bedreigd als ieder jaar weer per ongeluk de helft omkomt door een landbouwbestrijdingsmiddel. Een volgend jaar zijn er door voortplanting toch weer evenveel vogels. Maar, die populatie als geheel is ten dode opgeschreven als door dat bestrijdingsmiddel niet één vogel omkomt, maar de eieren een maand later worden gelegd. De jonge vogels komen dan de winter niet door. Het volgend jaar zijn er dan wel weer evenveel vogels, maar die zijn allemaal een jaartje ouder; een aflopende zaak...

zijn. Financiering moet in de meeste gevallen plaatsvinden binnen het maximum-budget dat ieder jaar als rijksbijdrage voor een instelling wordt vastgesteld in het „overheidsplan" voor het WO. Het preadvies gaat wel akkoord met het schrappen van de zorg voor de studentenvoorzieningen als wettelijke taak van een instelling. Het behoort tot de verantwoordelijkheid van iedere instelling zelf om daar genoeg werk van te maken. Wel moet daarvoor de jaarlijkse rijksbijdrage voor de instellingen „van voldoende omvang" zijn, aldus het preadvies. Bert Bakker/UP

Gée van Duin is student biologie aan de VU. Hij sciireef dit artilcel op verzoeit van de redactie.

DOE-HET-IEII FOTOKOPIE

4ct

met een abonnement van WOO stuks niet op naam. losse kopieën 6 cent Gratis gebruik van afwerkingsapparatuur

AMSTERDAM Van Eeghenlaan l Tel 627066 Viizelstraat 70. Tel 254604 Spuistraat 91-93, Tel 272425 NZ Voorburgwal 140-142 Priizen excl BTW

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen