Ad Valvas 1984 - 1985 - pagina 437

AD VALVAS — 19 APRIL 1985

13

René Görtzen schreef „Weg met de opvoeding"

Opvoeding verkrachting van kinderziel Zo op het eerste gezicht zou onze tijd de beste tijd voor kinderen kunnen zijn die er ooit geweest is. Honger en ziektes zyn in het westen althans goeddeels uitgebannen, kinderarbeid is afgeschaft, methodes van gezinsplanning helpen het ongewenst-zijn uit de wereld, ouders hebben meer vrije tijd en bovendien staan hen vuistdikke boeken met opvoedingstips ter beschikking. René Görtsen (die als bibliotheekmedewerker verbonden is aan de VU) denkt er duidelijk anders over. In het boek Weg met de opvoeding stelt hy dat lijfstraffen, blinde gehoorzaamheid en rigide plichtsbesef weliswaar uit het opvoedkundig woordenboek geschrapt zijn, maar dat er van een werkelijke gelijkwaardigheid en erkenning van de rechten van het kind nog altijd geen sprake is. Integendeel, onder het mom van opvoeding negeren ouders het

zelfbeschikkingsrecht van h u n kinderen en penetreren zij de kinderziel. De wetenschap der pedagogiek is geen h a a r beter, zy heeft er voor zorg gedragen dat draconische opvoedingsmiddelen vervangen werden door meer verfijnde en schier onzichtbare „geestelijke wreedheden", variërend van het kweken van schuldgevoelens en gewetenswroeging tot en met liefdesonthouding. De gevolgen zijn ernaar: het kind wordt opgezadeld met een negatief zelfbeeld en dat gaat hand in hand met de onderdrukking van eigen behoeften en gevoelens. De tegenwerping dat opvoeding een noodzaak is wil het kind zich staande kunnen houden in deze samenleving, noemt Görtzen een „hersenschim, een door pedagogen bedachte list om op gelegitimeerde wijze de kinderziel te infiltreren door ordinaire kunst-

Het bewustzijn te lijf De psychologie heeft zich nog niet veel langer dan een eeuw als academische discipline gevestigd. Maar het is niet zo dat pas vanaf dat moment serieuze aandacht werd geschonken aan de problemen van bewustzijn en gedrag. In het tijdperk van de „Verlichting" wordt gebroken met bovennatuurlijke verklaringsmodellen en het godsdienstig wereldbeeld. Wetenschap wordt bedreven om utilitaire redenen, het na te streven doel was het geluk van de mens op aarde. De mens staat niet buiten de natuurprocessen, de keten van oorzaken en gevolgen, maar maakt er uitdrukkelijk deel van uit. Het wezen van „de" mens dient diepgaand bestudeerd te worden. Hoe grillig en gecompliceerd het menselijk gedrag op het eerste gezicht ook mag lijken, achter de schijn moet toch een essentie verborgen liggen, iets wat te formuleren valt in „eeuwige" wetten. Descartes maakte een onderscheid tussen twee substanties: het lichaam en de geest, en construeerde daarmee ook het probleem van de verhouding tussen beide substanties. Het onderwerp van de psychologie werd vooral de denkende mens, het bewustzijn, cognitieve processen. Het gedrag werd meer gezien als een zaak

van de fysiologie, of werd gezien als ondergeschikt aan het bewustzijn. Het probleem was echter dat niet precies duidelijk was wat dat begrip „bewustzijn" n u inhield. Er kunnen ook geen experimenten mee gedaan worden en het laat zich niet kwantificeren. De behavioristen verwijderden dan ook het bewustzynsbegrip radicaal uit het wetenschappelijk vocabulair. Alleen uiterlijk waarneembaar gedrag kon gelden als het object van een „wetenschappelijke" psychologie. Tegenover het mechanistische wereldbeeld van de verlichting staat een andere traditie: de romantiek. De romantici moesten niet veel hebben van het beeld van de mens als machine. In plaats van het verstand en bewustzijn waren zü veel meer gefascineerd door de onbewuste krachten van de ziel, de innerlijke lagen van de persoonlijkheid. In deze traditie kon uiteindelijk het werk van Freud ontstaan. Deze verschillende lijnen betreffende de ontwikkeling van de psychologie worden beschreven door Sacha Bem in zijn boek: Het bewustzijn te lijf. De schrijver doet weinig moeite te verhullen dat hij weinig ziet in een op natuurwe-

grepen een natuurnoodzakelijke status toe te kennen." Wie de polemiek tussen kinderboekenschrijver Guus Kuijer (diens „Geminachte kind" verschijnt in mei in herdruk bij de Arbeiderspers) en ontwikkelingspsycholoog Dolf Kohnstamm van een aantal jaren terug heeft gevolgd, zal in de lange Inleiding van Görtzen weinig opzienbarends aantreffen. Daarvoor bevat zij te weinig dwarse gedachten of originele gezichtspunten. Görtzen kiest partij voor Kuijer en noemt Kohnstamm een „collaborateur van de kindvijandige machthebbers" aangevuld met het vermoeden dat deze „ontwikkelingsingenieur" zijn eigen kindertijd niet onder ogen wil zien. Ook de in het boek opgenomen teksten van Korczak en Von B r a u n m ü h l zijn in h u n kritiek op heersende pedagogische denkbeelden niet overtuigend. Veel

stellingen, weinig argumenten. Een uitzondering hierop vormt het gedachtengoed van de Zwitserse psychoanalytica Alice Miller dat een hoofdstuk krijgt toebedeeld. Miller is niet primair een anti-pedagoog, zoals Görtzen ten onrechte suggereert, maar ze analyseert eerder de haken en ogen die aan de opvoeding vastzitten en poogt daar verklaringen voor aan te dragen. Ze wijst vooral op het feit dat ouders onbewust de tragedie van h u n eigen vroegkinderlijke ervaringen doorgeven aan h u n kinderen, ondanks pogingen het tegendeel te doen. Ouders geven door middel van opvoeding h u n eigen neuroses door en tasten daarmee aan wat in henzelf is aangetast: een creatief leven, het recht op een eigen toekomst en humaniteit. Therapeutisch brengt een dergelijke diagnose met zich mee dat de cliënt de mogelijkheid wordt ge-

tenschappelijke leest geschoeide psychologie: „Het associatonisme (een stroming in de psychologie k.n.) reduceert ons leven tot kleurenvlekken, getik, fluittonen, bobbels en gewrichten. Maar wat we zien zijn bedroefde en opgewekte mensen. We lezen poëzie en luisteren naarmeeslepende verhalen, vervelen ons dodelijk of storten ons in avonturen." Bem heeft meer bewondering voor b.v. Dilthey, aan wiens filosofie „de hele, volle en onverminkte ervaring" ten grondslag lag, en niet de uitgemergelde ervaring van de empiristen. In een „internalistische" geschiedschrijving wordt wetenschap gezien als een bouwwerk, waarbij auteurs op elkaar reageren en er een langzame groei van de kennis tot stand komt. Bem wilde daarentegen de ontwikkeling van de psychologie meer in relatie brengen met maatschappelijke en culturele zaken, en het waarheidsgehalte niet afmeten a a n hedendaagse normen. In deze doelstelling is Bem niet helemaal geslaagd. Als hij een periode behandelt, wordt eerst keurig de maatschappelijke achtergrond geschetst, en wordt in een volgend hoofdstuk op de ontwikkelingen in de psychologie ingegaan. Op welke maatschappelijke problematiek een stroming in de psychologie aansloot en welke oplossing het er voor bood, blijft in een aantal gevallen nogal in de lucht hangen.

Tegen het heersende beeld in bleken het vooral veel huisvrouwen met kinderen te zijn, die in deze beweging actief werden. Het waren redelijk opgeleide vrouwen, die echter wel een traditionele katholieke opvoeding hadden mee-

gekregen. H u n schoolherinneringen zijn verbonden met het verplichte dagelijkse kerkbezoek. Veel vrouwen ervoeren het als frustrerend dat er in die tijd weinig of geen sexuele voorlichting werd gegeven. Er werd gewoon niet gesproken over zulke zaken. Enkele vrouwen vertelden dat zij voor h u n huwelijk niet eens wisten dat er condooms bestonden. Voor deze vrouwen was de Dolle Mina-beweging een 'openbaring'. Dat blijkt ondermeer uit het feit dat zij tijdens en n a deze periode h u n leven ingrijpend veranderd hebben. Zij zijn gaan studeren of hebben een baan buitenshuis gezocht. De Socialistische Uitgeverij Amsterdam (SUA) heeft onlangs een boek uitgebracht over onder andere deze groep vrouwen. De samenhang tussen de ontzuiling en de opkomst van nieuwe bewegingen in de jaren '60, met name de tweede feministische golf staat in deze lokale studie centraal. Het

boek is het resultaat van een onderzoek van doktoraalstudenten e n een docent van de subfaculteit politicologie van de Universiteit van Amsterdam. Uitgangspunt is de visie van J. Donzelot, die ziJn denkbeelden weer ontleende aan M. Foucault. z y n idee is dat sinds de 19e eeuw een nieuwe vorm van sociale regulering opkwam. Rond het gezin ontwikkelde zich een netwerk van sociale voorzieningen. Er vindt een herstrukturering plaats van de openbare en privé-sfeer: kwesties die traditioneel tot de privé-sfeer behoorden, werden inzet van nationale konflikten en openbare diskussies. Professionele deskundigen nemen het werk over van de geestelijke verzorgers. Enkele van deze kwesties, zoals de opvang van jongeren, de seksuele hervorming, de Dolle Mina-beweging, worden in het boek beschreven tegen de achtergrond van de stemmingen die het ontzuilingsproces beïnvloedden.

boden het verdriet over een traumatische opvoeding te herbeleven. Pas door zo'n rouwproces, waarin de verdrongen oude behoeften en verlangens weer vrijkomen, kan afstand genomen worden van de illusie der eigen 'gelukkige kindeijaren'. Het op gang brengen van dit proces is alleen mogelijk als het kleine, angstige en woedende kind in de cliënt weer ontwaakt, als zijn vroege gevoelens opleven, gevoelens van onmacht, woede en overgeleverd-zijn aan een liefdesobject dat in feite nimmer beschikbaar was. Maar wie kennis wil nemen van de denkbeelden van Miller kan beter een van haar eigen, veelal in het Nederlands vertaalde, boeken raadplegen. (W.C.) R. Gortsen, Weg met opvoeding, met een keuze uit het werk van Januss Korceak, E. van Braunmühl en Alice Miller. Urtg. Boom, prijs f 29.50.

>. JA

-*'*-"^-<

n .

,

's -K,

Op dese foto uit 1913 (Schulse) worden lichamelijke symptomen - polsslag en ademhaling - gemeten die met volgens theoretische opvatting moeilijk te onderzoeken gevoelens gepaard gaan. Bij het lichtbeeldje „Jezus in de storm op het meer" geeft de kymograaf een opvallende uitslag te sien bij een 14-jarige proefpersoon. Door deze opzet en door de lange periode die behandeld wordt, blijkt soms wat al te duidelijk dat het boek oorspronkelijk ontstaan is uit een college-dictaat. Het boek is een uitstekende inleiding tot de geschiedenis van de psychologie; goed geschreven, fraai geïllustreerd. Een verrassend

De zonnige rivièra van het katholicisme De zonnige rivièra van het katholicisme: ontzuiling en feminisme in de stad Den Bosch Met de ontzuiling, die vooral gestalte kreeg in de jaren 1950-'75, veranderde de traditionele gezinsideologie. Langzaaip maar zeker ontstond het ideaal van een open gezin in een open samenleving, waarbij zowel man als vrouw de mogelijkheid kregen om in de maatschappij te participeren. Dit betekende ook de opkomst van de sociale bewegingen. Zo kwam een deel van de jonge katholieke vrouwen, die een katholiek vrouwbeeld afwezen, dat door h u n 'slovende' moeders werd uitgedragen, in de Dolle Minabeweging terecht.

Boeken en tijdschriften

Er is gekozen voor de beschrijving van een katholieke stad, omdat de katholieke zuil homogener was dan de protestants-christelijke. In de vijftiger jaren deden zich bij katholieken heftige interne conflicten voor. De progressieve katholieken wilden de kerkelijke leer tijdig aan de maatschappelijke ontwikkelingen aanpassen, omdat ze voorzagen dat een groot deel van de gelovigen anders zou afhaken. Deze vooruitstrevende groep, aangeduid als 'de zondige rivièra van het katholicisme' werd tegengewerkt door de meer orthodoxe stroming, met als uiteindelijk resultaat dat de kerk meer en meer de greep verloor op de morele overtuigingen van de katholieke bevolking. In de laatste hoofdstuk plaatst Siep Stuurman het geheel in een wetenschappelijk perspektief. Hij noemt het een vernieuwend type onderzoek gericht op het nivo van het sociale, het nivo tussen het dagelijkse ieven en de politiek.

nieuwe visie op de vestiging van een wetenschap wordt echter niet gehoden.(K.N.) Sacha Bem - Het bewustzijn te lijf: een geschiedenis van de psychologie in samenhang met culturele en maatschappelijke ontwikkelingen van 1600 tot het begin van de 30e eeuw. Boom: Meppel, Amsterdam; ƒ37,50.

een gebied dat vooralsnog alleen door de opkomende 'mondelinge geschiedenis' bestreken wordt. Ook in deze studie wordt gebruik gemaakt van een combinatie van schriftelijke en mondelinge bronnen. Daarbij vraag ik me af of mondelinge geschiedenis persé inhoudt dat spreektaal en daardoor onafgemaakte zinnen uit interviews letterlijk moeten worden opgenomen. Bij het lezen werkte dit zeer storend en bovendien zeker niet verduidelijkend. Met uitzondering van dit soort citaten is het een zeer goed leesbaar en boeiend boek geworden. Ieder hoofdstuk is een eenheid op zich en kan als zodanig gelezen worden. In een enkel geval zouden voorbeelden van vergelijkbare gebeurtenissen in niet-katholieke kringen verhelderend kunnen werken. Zo kwamen de verborgen NVSH-depots ook voor in nietkatholieke streken, terwijl in het hoofdstuk over de sexuele hervorming n u de indruk gewekt wordt dat de NVSH openlijk funktioneerde en het slechts voor katholieken verboden was er gebruik van te maken. (L.S.) T. Akkerman en S. Stuurman (red.); De zondige rivièra van het katholicisme; SUA Amsterdam, ƒ 27,50.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen