Ad Valvas 1984 - 1985 - pagina 187

11

AD VALVAS — 16 NOVEMBER 1984

Antropologe maakte na afstuderen aan VU publieksfilm over bezetenheid bij vrouwen in Sri Lanka

„Losser worden van sociale structuui: geeft vrouw nieuwe mogelijkheden" „Ik zie zelf heel goed de relatie met de psychiatrie en het psycho-drama in Nederland. Het was heel leuk toen we de eerste beelden lieten zien aan vriendinnen, toen we teruggekomen waren. Die riepen echt: „Oh, wat ben ik jaloers". Dat je zo lekker tekeer kunt gaan op een geaccepteerde manier..." AnneMarie Boer heeft het over het ons op het eerste gezicht zo wezensvreemde fenomeen van een demonenuitdrijving bij vrouwen, waarbij zich voor westerse mensen naderhand toch weer herkenningspunten voordoen. Anne-Marie Boer is antropologe. In 1980 is zij aan de VU afgestudeerd. Zij is er in geslaagd om met beperkte financiële middelen een drie kwartier durende, voor een algemeen publiek aantrekkelijke, video te maken die de titel heeft: Goden, Vrouwen, Demonen in Sri Lanka. De film laat het fenomeen bezetenheid van vrouwen zien en plaatst dat tegen de achtergrond van de maatschappelijke status van vrouwen in Sri Lanka. In de film worden twee rituele uitdrijvingen vertoond. De eerste is de traditionele: bij een bezeten vrouw worden de demonen verjaagd door mannelijke uitdiijvers. In het tweede ritueel wordt de uitdrijving verricht door een vrouw. Deze vrouw heeft een bijzondere relatie met de goden en treedt regelmatig met hen in contact, iets waar vrouwen voorheen niet toe in staat werden geacht. Anne-Marie Boer brengt deze verandering in h a a r film in verband met de zich doorzettende modernisering, waardoor de buitenwereld ook in zo'n hechte plattelandsgemeente binnendringt. Hoe komt iemand ertoe om een film te maken over so'n onderwerp? Anne-Marie Boer: „Tijdens mijn studie was ik al eens in Sri Lanka geweest, samen met Sjoerd Colijn, een studievriend, om veldwerk te verrichten n a a r boeddhisme op dorpsniveau. We raakten daardoor zeer geïnteresseerd in bezetenheid en rituelen, en hebben uiteindelijk beiden een scriptie er over geschreven. Die uitdrijvingsrituelen zijn heel gebeurtenisvolle rituelen; heel emotioneel, soms spectaculair, heel kleurrijk en er gebeurt ontzettend veel. Het is zo mooi dat ik de behoefte kreeg om het visueel te maken, om het op film vast te leggen. Bovendien ontdekten we tijdens een aanvullend onderzoek in 1980 dat het ritueel minder vaak voorkwam

KoosNeuvel dan in 1977. We hadden het idee dat het misschien zou verdwijnen en dan wordt het nog belangrijker om zoiets vast te leggen. In 1980 viel op dat er andere vormen van bezetenheid aan het opkomen waren. Zowel dat oude als het nieuwe zijn in de film verwerkt." Het idee om een film te maken is leuk en aardig, maar de verwezenlijking van zo'n idee is p u n t twee. Dat heeft Anne-Marie Boer wel geweten. De begroting voor zo'n film is normaal gesproken zo rond de twee ton, en probeer dat m a a r eens aan subsidies bij elk a a r te schrapen. Dat lukte maar gedeeltelijk. Uiteindelijk had men zoveel geld bij elkaar gekregen dat precies de professionele videoa p p a r a t u u r voor een maand geh u u r d kon worden. Anne-Marie, Pim Boer die cineast is, en een cameraman. Joop Stam, hebben toen toch besloten de overtocht te maken.

Schnabbel Jullie sitten nu nog met een tekort? „Nou en of. We hebben geen van allen ooit salaris gehad. We hebben vakantie opgenomen om er heen te gaan. Pim Boerheeft bovendien de montage gedaan en is daarmee maanden aan het werk geweest. Het klinkt n u allemaal

erg schnabbel-achtig, maar ik denk dat we het heel professioneel aangepakt hebben. Je hebt de film gezien en ik denk dat het een heel volwassen produkt is, ondanks dat we het grote geld niet mee hadden." Op het moment dat ze in Sri Lank a aankwamen was het echter nog altijd verre van zeker dat de film ook werkelijk tot stand zou komen. Zo'n uitdrijvingsritueel k u n je niet op afroep organiseren. Er was een dikke kans dat ze onverrichterzake huiswaarts zouden moeten keren. Anne-Marie: „We hadden drie weken om in het dorp te filmen, wat waanzinnig krap is, ik was er heel nerveus over. We hadden ook alternatieve plannen om filmpjes~ te maken over het dorpsleven, om niet met lege handen thuis te komen. De derde dag dat we er waren was er een uitdrijvingsritueel."

werken. In zo'n ritueel gaat een vrouw behoorlijk tekeer, zeker voor een vrouw daar. De emoties laaien hoog op. Er zijn vrouwen die h u n m a n gaan uitschelden, stenen gooien, snerende opmerkingen maken, of mannen überh a u p t om hen heen weg willen hebben."

Geen schuld

„ Als je n a afloop aan zo'n vrouw vraagt wat er gebeurd is, dan herinnert ze zich niets. Ze heeft geen schuld, het wordt gezien als iets wat buiten jezelf staat. Een demon laat zijn oog op jou vallen, daar heb jij geen schuld aan."

Paleis Toch kan ik het me nog moeilijk voorstellen. We sien in de film beelden van televisies die in de woningen staan. Daar sullen ongetwijfeld, soals bijna overal veel Amerikaanse series op te sien sijn. Ik kan me moeilijk indenken dat van Pamela en Sue Ellen so'n voorbeeldige en inspirerende werking uitgaat voor die vrouwen van Sri Lanka. „Ik denk eerlijk gezegd niet, dat zo'n vrouw die in contact treedt met de goden zich zal identificeren met Sue Ellen, in ieder geval niet zo direct. Je brengt wel een andere wereld binnen en dat is toch heel schokkend. Het relativeert heel sterk de eigen cultuur, de vanzelfsprekendheid van de eigen positie als jij daar in je hutje zit te kijken hoe anderen in een paleis leven."

Jullie vielen met de neus in de boter. „Werkelijk waar", roept AnneMarie uit en de opluchting lijkt zich alsnog van h a a r meester te maken. „We zijn toen als idioten die mensen op gaan zoeken en we hebben de huiselijke omstandigheden gefilmd. Dat vonden ze allemaal prima. Alleen, het was wel een uitdrijving nieuwe stijl, waarbij een vrouw het geheel leidde. Dat is eigenlijk heel bijzonder. We konden deze vrouw bovendien filmen in haar dagelijkse praktijk als ze contact heeft met de goden. Ze stelt dan de diagnose van de mensen die bij haar komen en ze geeft oplossingen of recepten. Het is wel een heel spannende tijd geweest om een ritueel oude stijl te vinden waarbij een vrouw patiënt is, en een m a n als uitdrij ver optreedt. De op één n a laatste dag dat we daar waren is dat toch nog voor elkaar gekomen." Hoe komt het dat vooral vrouwen beseten raken? „In de film proberen we een verband te leggen tussen de maatschappelijke positie van vrouwen en het feit dat veel vrouwen bezeten raken. Van vrouwen wordt verwacht dat ze vriendelijk, rustig en ondergeschikt zijn; ze moeten zich dienstbaar opstellen. Daarnaast is het werk van vrouwen heel zwaar. Ze hebben een dubbele taak, ze moeten zowel het huishouden doen als op het land

De vrouw die in contact staat met de goden, terwijl se haar uitoefent. „Een uitdrijvingsritueel is een uitlaatklep voor allerlei gedrag en frustraties die vrouwen normaal niet zouden kunnen uiten. I n het ritueel oude stijl kunnen vrouwen een ogenblik stoom afblazen en laten zien wat ze werkelijk willen. Maar de volgende dag is alles weer voorbij. Het is een knaUer in een daarna weer gewone situatie, waarin vrouwen weer gewoon die vaste plaats hebben." Als psychische therapie sou het dus een slechte therapie sijn? „Dat is maar de vraag. Een vrouw, zoals in het geval in de film, kan duidelijk maken dat ze meer contact buitenshuis wil, dat ze meer n a a r haar familie toe wil gaan. Als de man dat oppikt kan ze binnen de bestaande structuur best het een en ander verwezenlijken. Als zij de hele man-vrouw relatie wil veranderen zal dat niet kunnen. Elke verandering blijft gebonden aan een vast waardenpatroon, dat is overal zo. Binnen bepaalde marges kan ze wel h a a r zin krijgen." In je film laat je sien hoe de modernisering niet ongemerkt aan de dorpen van Sri Lanka voorbij gaat. Ik verwachtte een sombere bespiegeling over het verdwijnen van traditionele culturen. In plaats daarvan laat je sien hoe vrouwen naast hun traditionele passieve rol, nu self in contact kunnen treden met de goden. Wijt je die verandering aan de modernisering? „Ja, ik koppel die zaken inderdaad. Je ziet hoe de buitenwereld daar binnendringt. De traditionele verhoudingen veranderen. J e kunt zeggen dat de sociale structuur vager en losser wordt.

An

met de goden. Dat is ongekend. Daarmee trekken vrouwen zichzelf een beetje op, in ieder geval in de cosmologische hiërarchie, en daarmee ook in aanzien van de maatschappij.

Dat schept een klimaat om aan nieuwe ideeën vorm te geven. Kennelijk zijn er vrouwen die een mogelijkheid zien, en dat is een nieuwe mogelijkheid, om met goden in contact te komen. Zoals ze vroeger een 'verbond' aangingen met demonen, laag volk net als aan ze n u een verbond aan

praktijk

Een belangrijke motivatie om de film te maken was de vrees dat het ritueel sou verdwijnen, denk je dat nu nog? „Ik ben daar n u minder stellig over. Bezetenheid is een groot kader waarin van alles uitgebeeld en uitgedragen kan worden. Binnen dat hele kader kunnen veranderingen optreden, zoals n u dat er een vrouw is die contact legt met de goden. Het blijft echter allemaal binnen de terminologie van de bezetenheid. Het zou hoogst interessant zijn om te onderzoeken of het ritueel ook echt verdwijnt. Maar de veranderingen in de samenleving hebben ook negatieve gevolgen voor de positie van vrouwen. Van dat oogpunt geredeneerd heb je juist kans dat het toeneemt." Anne-Marie Boer is zeker van plan om ook de televisie-omroepen te interesseren voor h a a r film. Van meet af aan is het h a a r bedoeling geweest om een film te maken die aantrekkelijk is voor een algemeen publiek, die meer is dan een kille wetenschappelijke registratie. Bovendien zal de film n a a r festivals gestuurd worden. De film is ook verkrijgbaar in de mediatheek van de VU. Naast de drie kwartier durende film, zal daar ook een band van twee u u r worden opgenomen, de chronologische registratie van het ritueel.Deze is speciaal bedoeld voor mensen die h u n eigen analyse willen toepassen. Anne-Marie zou het ook zeer op prijs stellen wanneer docenten gebruik maken van de film voor h u n colleges, maar „dat is natuurlijk aan de docenten zelf om te bepalen of ze daar zin in hebben. Ik stel me ook voor, dat een student n a a r een docent toegaat en zegt gegrepen te zijn door het fenomeen bezetenheid en aan de docent een literatuurlijst vraagt, en dat die man dan tien boeken opnoemt en onder meer zegt: „Als je wilt weten hoe het in Sri Lanka zit, daarover is een aardige film in de mediatheek, die moet je eens bekijken." Dat zou me he^l aartlig

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen