Ad Valvas 1984 - 1985 - pagina 63

AD VALVAS — 14 SEPTEMBER 1984

3

Onderwijskundige Wigmans sceptisch over zelfontplooiingsdenken

Keuzevrijheid produceert onvrijheid Cil Wigmans kent het onderwijs een sleutelmacht toe in onze maatschappij. Op de eerste bladzijde van zijn proefschrift legt hij daar al getuigenis van af. Hij beaamt daar de talmoedische stelling dat de wereld slechts in stand wordt gehouden door de adem van schoolkinderen. De titel van Wigmans' proefschrift is: onderwijs en bevrijding: ontwikkelingstheorie vanuit een messiaans vooroordeel. (Als boek uitgegeven door Kok in Kampen, de prijs zal rond de vijfendertig gulden bedragen). De onderwijskundige Wigmans is merkwaardig genoeg niet gepromoveerd in de sociale wetenschappen maar in de godgeleerdheid. Hij is de eerste promovendus van de theoloog Ter Schegget uit Leiden. Een gesprek over de mogelijkheden van een anti-naturalistisch en een bevrijdend onderwijs. „Ik weet best dat je in Amsterdam-noord, als je daar als leerkracht op een mavo functioneert, dat dan je eerste zorg is, hoe de bende bij elkaar te houden. Ik weet ook dat die ideale verhalen van mij ongelooflijk moeilijk praktizeerbaar zijn. Maar als leerkrachten niet over dat dooie p u n t heen komen en niet in staat zijn de leerlingen enig perspectief te bieden, dan is onderwijs op voorhand gedoemd te mislukken. Zo zakken de leerlingen na h u n schooltijd terug in de grauwe toestand van een uitzichtloos bestaan. Hoe moeizaam het ook is, de leerkrachten moeten de leerlingen iets in handen geven, omdat dat een bijdrage levert aan het doorbreken van het onrecht waarin mensen verkeren." We zijn aan het einde van het gesprek en Wigmans houdt voor de laatste keer een vurig pleidooi voor een bevrijdend onderwijs. Daarvoor, en ook in zijn boek, heeft hij zich laten kennen als een onversneden idealist, een onverbeterlijke wereldverbeteraar. Aan Wigmans lijkt de tijdgeest geheel voorbij te zijn gegaan, waarbij moeilijk bereikbare idealen beetje bij beetje worden ingeruild voor een zich zachtjes laten meedrijven in de stroom van de werkelijkheid. Hij vertelt dat hij in Groningen bij de socialist Van Gelder onderwijskunde heeft gestudeerd. Daar stelde men zich de taak een bijdrage te leveren aan de optimalisering van het onderwijs vanuit een politiek-maatschappelijk engagement. Zelf kwam hij uit een gereformeerd nest. In zijn studie heeft hij ge-

Advertentie

Koos Neuvel probeerd deze twee engagementen met elkaar te verbinden.

Zelfselectie

Naturalisme kan je volgens Wigmans op onderwijskundig en op theologisch niveau karakteriseren: „Onderwijskundig is het de gedachte dat de ontwikkeling van het kind en daarmee van de samenleving een vanzelfsprekend groeiproces is. Dit heeft tot gevolg dat het onderwijs wordt ingericht overeenkomstig de veronderstelde wetmatigheden van die ontwikkeling. Dat betekent dat zwaar de nadruk komt te liggen op vrije keuze-processen, op a a n sluiting bij de behoefte en de beleving van het individu, op een vrijheidsideaal dat van liberalistische oorsprong is. De veronderstelling is, dat verschillen tussen leerlingen de uitdrukking zijn van natuurlijke begaafdheden. Die veronderstelling is niet houdbaar, de verschillen zijn maatschappelijk en cultureel bepaald. Als je daarbij aansluit en die verschillen als gegeven accepteert, betekent het dat je als school, de ongelijkheid die door de maatschappij geproduceerd wordt, in stand houdt, versterkt en legitimeert. Dat zie je heel sterk in de Amerikaanse samenleving, waar de school een soort supermarkt is; ieder kind komt met zijn karretje bij de kast en pakt wat hij nodig denkt te hebben. Over het algemeen zijn die keuzen heel sterk bepaald door afkomst. Dat betekent dat de school de milieu-verschillen reproduceert. De keuzevrijheid produceert onvrijheid, het is een soort zelfselectie. In de theologie zie je iets dergelijks. Het gereformeerde theologiseren is sterk gebaseerd op het idee van een scheppingsorde die een zinvolle samenhang vertoont. Bij Waterik, de „grote" pedagoog van de VU, is de mens vanaf de conceptie een persoonlijkheid met een bepaalde aanleg en met begaafdheden die door God bedoeld zijn. Het onderwijs moet, wil het recht doen aan die scheppingsorde, die ontwikkeling volgen. Een heel biologistisch denken zit daar achter. Het is christelijke ideologie die doorbroken moet worden vanuit zowel een onderwijskundige als een theologische visie. Het woord messiaans in de ondertitel van mijn boek, drukt uit dat het niet gaat om a a n te sluiten bij een orde die gegeven is en een eventueel herstel daarvan. Het gaat om herschepping, om bevrijding in de zin van een nieuwe toekomst.

Rustoord

Kun je die kindgerichte vormen van onderwijs, die vooral in het begin van de eeuw ontstonden, toch niet beschouwen als een belangrijke vernieuwing? Het waren vaak liberale paradijsjes in vergelijking met de gebruikelijke stram.me: dressuur methoden, i g i u j :»

Wigmans: 'Mensen als Montessori, Petersen, Steiner hebben een fundamentele kritiek uitgeoefend op de schoolse structuren. Het montessori-onderwijs is begonnen in de achterbuurten van Milaan, waar het een verademing betekende voor de kinderen daar. In Nederland is het binnen de kortste keren verworden tot eliteonderwijs, waar de ouders het zich kunnen permitteren om h u n kinderen zo te laten spelen. Het is een rustoord voor de kinderen van de elite geworden. Maar kinderen die zich fijn hebben kunnen ontplooien op school hebben daarmee nog geen maatschappelijke weerbaarheid gekregen. Na h u n schooltijd vallen ze terug in een situatie die net zo onderdrukkend is dan voordien. Ik denk dat je de machtigen in onze samenleving alleen maar een dienst bewijst als je de school inricht als speelplaats en veilige omgeving. Het is een moderne variant van brood en spelen.' De schijn van het tegendeel mag misschien gewekt zijn, maar Wigmans zegt toch een groot voorstander van de middenschool te zijn: 'Het gaat mij er om dat leerlingen een proces van bewustwording doormaken, dat het onderwijs ze instrumenten in handen geeft om h u n situatie te analyseren en veranderen. Maar dan moet er wel geleerd worden, alleen niet meer in de traditionele structuur. Die is er fundamenteel op gericht, door het afnemen van toetsen en niveau-differentiatie, verschillen tussen mensen te constateren.

leiden door wat mensen als behoefte ervaren, noch door wat ik zelf als behoefte ervaar.' Cil Wigmans is niet alleen bezig op theologisch-filosofisch niveau de fundamenten van het onderwijs te doordenken, hij probeert zijn ideeën ook te concretiseren voor de dagelijkse praktijk. Voor het Voortgezet Basis Onderwijs in Almere is hij bezig met de ontwikkeling van een basiscurriculum in de vorm van een themacyclus. De thema's zijn ontleend a a n het bijbelse verhaal van de uittocht: wonen, macht en onderdrukking, de vreemdeling, voedsel, produktie en consumptie, milieu en energie, democratie en gezag, vrede en veiligheid. Het experiment bevindt zich nog in een beginfase.

Sleutelmacht

Wigmans neemt de gelegenheid

eens meer naar de VU toe want ze hebben er de afgelopen decennia niets van gekregen. Er liggen enorme mogelijkheden om iets te doen aan de bestrijding van onrecht vanuit messiaans perspectief, en daarmee niet een statische maar een dynamische invulling te geven van de doelstelling van de VU.' Ik krijg altijd de kriebels sodra christelijke instellingen over hun identiteit beginnen te seuren. Dan gaan er weer mensen uitgesloten worden. 'Ik weet dat het vaak zo werkt. Maar voor mij is identiteit geen rigide middel om leerkrachten, leerlingen of ouders buiten de deur te houden; of wat de VU betreft, dat er programma's uitgesloten en andere versterkt worden. Waar het mij om gaat in die identiteit is die keuze voor zwakken en onderliggenden. Dat je als wetenschap je ook afvraagt wat is

Als onderwijs bijdraagt tot kennis van mensen, betekent dat dat ze er wat mee kunnen, dat het geen ruilwaarde heeft maar gebruikswaarde. Die ruilwaarde heeft kennis in onze samenleving heel sterk, je ruilt je diploma voor een baan e.d. Daarna kan het rustig verdwijnen, de kennis heeft zijn functie gehad. Bij de gebruikswaarde van kennis is het veel moeilijker om te vergeten. Iemand die zich ergens bewust van geworden is, die kan niet meer vergeten.'

Objectief

Je spreekt in je boek veel over de noodsaak van bevrijding en bewustwording. Als ik leerling was, sou ik geneigd sijn om te seggen: Ach, laser toch op, daar heb ik geen behoefte aan, ik voel me ook helemaal niet onvrij. 'De vraag is, waar haal je het recht vandaan mensen te willen veranderen als ze er geen behoefte aan hebben. Je k u n t het je gemakkelijk maken en zeggen: ik doe alleen datgene waar maatschappelijk behoefte aan is, ik sluit voortdurend aan bij datgene wat de mensen zelf vragen. Dat is ideologie, bevestiging van het bestaande. Mensen zijn uiterst flexibel en zijn in staat zich onder de meest barre en bizarre omstandigheden vrij te voelen. Moet ik n u afzien van de situatie waar mensen 'objectief', om het marxistisch te zeggen, in verkeren? Moet ik het vrijheid noemen omdat de mensen het als vrijheid ervaren? Dat wil ik niet.' Misschien leeft datgene wat je objectief noemt, alleen maar in het hoofd van de onderwijskundige. 'Voor mij staat voorop dat het bereiken van de idealen van vrijheid, vrede en gerechtigheid nooit een produkt is van laatmaar-gaan. Als je de dingen op zijn beloop laat worden onrecht en onderdrukking alleen maar sterker. Mensen krijgen voortdurend een ideologie aangereikt, waarin de situatie zoals die is als de best denkbare wordt voorgespiegeld, of ze leren zich neer te leggen bij de omstandigheden. Ik geloof niet zo in die vanzelfsprekende groei naar vrijheid. Dat is keihard werken aan de mens en de omstandigheden waarin hij verkeert. Ik laat jneoniet zg si^l

foto AVC/VU te baat om er op te wijzen dat zijns inziens de VU hier een taak schromelijk verwaarloosd heeft, de afgelopen decennia: 'De hele vraag n a a r de identiteit van het onderwijs is aan de orde. Daar hebben we op de VU geen enkele voeling voor gehad. De VU dreigt zelfs zijn hele pedagogisch-onderwijskundige poot te laten wegzakken. De achterban heeft daarentegen een enorme behoefte aan een wetenschappelijke doordenking en ondersteuning van die problematiek. Ze zitten met de handen in het h a a r en gaan niet

het perspectief van de ontwikkeling van mens en samenleving, met de school daarin als sleutelmacht. Dat je ook onderzoek bedrijft vanuit dat perspectief. Dan is het voor mij niet meer wezenlijk of iemand bij een kerkgenootschap hoort, of dat hij de doelstelling onderschrijft door een handtekening op papier te zetten. Het gaat erom dat je in denken en handelen het primaat geeft aan de zwakken. Dat is het vooroordeel van waaruit je vertrekt. Dat zal in de praktijk van het onderwijs tot uiting moeten komen.'

De redaktie van Ad Valvas zoekt ter aanvulling van haar medewerkersteam op korte termijn een

journalistieke medewerl((st)er Taak: Regelmatig leveren van bijdragen t.b.v. de universitaire nieuwsvoorziening (verslaggeving, interviews, rubrieken, etc.) De redaktie vraagt: Een journalistieke pen (gevoel voor nieuws; heldere, bondige schrijfstijl) en betrokkenheid bij het universitaire gebeuren, met name op de VU. De journalistieke medewerk(st)er zal algemeen inzetbaar moeten zijn. Hij/zij zal minimaal een jaar beschikbaar moeten zijn. Voor zijn/haar bijdragen ligt een redelijke vergoeding in het verschiet. Gezien de samenstelling van het team van journalistieke medewerkers wordt vrouwen nadrukkelijk verzocht te solliciteren. Sollicitaties zenden aan: Vrije Universiteit, Redaktie Ad Valvas (kamer O D - O 1, Hoofdgebouw), Postbus 7161, 1007 MC Amsterdam. Nadere informatie? Bel (548) 6930.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen